Targ na konie w Bałcie, obraz Józefa Chełmońskiego, Muzeum Narodowe w Warszawie
Jarmark w Bałcie, obraz Józefa Brandta
Pokaż na mapie
 Podole
 I Rzeczpospolita
 Bracławskie

 JÓZEFGRÓD  (BAŁTA)
hebr. באלטה,Balta


Bracławskie (I RP) - BAŁTA
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Basztanków, Francuzka, Grabowa, Obodówka, PopieluchY

PN -  WSCH
Berszada, Czeczelnik, Kosarzyńce, Mańkówka, Olgopol

PD -  ZACH
Bursztyn, Krutyje, Raszków, Rybnica, Woronków

PD - WSCH
Bałta (Józefgród), Księdzówka, Lubomirka, Okny

Miejscowość nad rzeka Kodymą, założona przez Józefa Lubomirskiego, kasztelana kijowskiego (męża Ludwiki Sosnowskiej - niegdyś ukochanej Tadeusza Kościuszki) i od jego imienia nazwana Józefgrodem. Jedna z najbardziej na południe wysuniętych miejscowości I Rzeczypospolitej.

W 1768 roku ścigany przez wojska rosyjskie oddział konfederatów barskich schronił się w Bałcie po stronie tureckiej. Ścigające go wojska rosyjskie przekroczyły granicę i spaliły miasteczko, co stało się powodem wojny Rosji z Turcją, zakończonej niepomyślnie dla Turcji (1774) pokojem w Küczük Kajnardży, w którym Rosja przejmując Azow uzyskiwała dostęp do Morza Czarnego, a zajmując obszary między Dnieprem a Bohem, wydłużyła swą granicę z Rzeczypospolitą.

Józefgród zagrabiła Rosja w II rozbiorze Polski (1793). Część po drugiej - tureckiej stronie rzeki nazywała się Bałtą i ta nazwa przyjęła się po zagarnięciu tych terenów przez Rosję i połączeniu obu miejscowości.

Po wybudowaniu linii kolejowej (1866) z Odessy do Kijowa Bałta szybko się rozrosła , licząc 19 tys. (1880) (60% Żydów, 35% Rosjan i Ukraińców, Ormianie, niewielka grupa Polaków). Po Kamieńcu, Mohylowie i Winnicy Bałta była wówczas największym miastem wschodniego Podola. W zdominowanym przez Rusinów powiecie bałckim katolicy (Polacy i Ormianie) stanowili niespełna 3% ludności).

W mieście istniały 3 cerkwie, bożnica oraz katolicki kościół ormiański św. Stanisława (1765) fundacji Lubomirskiego.

Bałta słynęła z organizacji jarmarków - na organizowany corocznie od 25 maja do 1 czerwcza ściągali kupcy ze znacznej części Imperium Rosyjskiego. Sceneria jarmarków stała się niezwykle modnym w końcu XIX wieku tematem malarskim. Do najbardziej znanych należą obrazy Józefa Chełmońskiego (1879) "Targ na konie w Bałcie" i Józefa Brandta "Jarmark w Bałcie".

W Związku Sowieckim podczas "mody" tworzenia okręgów narodowościowych z ziem Ukrainy Sowieckiej utworzono (1924) Autonomiczną Republikę Mołdawską o powierzchni 8 tys. km2. Faktycznie republika ta miała być "bazą" do zaanektowania przez Sowietów terenów Mołdawii na prawym brzegu Dniestru, z których włączeniem do Rumunii Moskwa nigdy się nie pogodziła. Urzędowymi jezykami na terenie "Mołdawskiej Autonomicznej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej" stały się rosyjski, ukraiński i tzw. mołdawski (sztuczny język utworzony na rozkaz Stalina, faktycznie język rumuński zapisywany grażdanką). Stolicę MASRR ulokowano w Bałcie. Po 1929 roku przeniesiono ją do Tyraspola, gdzie pozostała do 1940 roku - tj. do zagarnięcia przez Związek Sowiecki rumuńskiej Besarabii.

W 1940 Bałta przestała być dla Sowietów tak jednoznacznie mołdawska i została przyłączona do Ukrainy sowieckiej (1940-41).

Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej (1941), sprzymierzona z Niemcami Rumunia odzyskała utracona rok wcześniej tereny. Realizując program Wielkiej Rumunii (Romania Mare) przyłączono do niej również obszar dawnej Rzeczypospolitej między Dniestrem a Bohem (z Bałtą, Odessą i Winnicą), nazwany przed rumuńskich urzędników Transnistrią.

Okupacja rumuńska należała do wyjątkowo okrutnych, choć z powodu technicznemu zacofaniu kraju, udało się przeżyć stosunkowo wielu Żydom (Niemcy nie zgodzili się na dostarczanie Rumunom gazu do uśmiercania ludności).

Od 1944 do 1991 roku ponownie pod okupacja sowiecką.

Od 1991 roku na terenie niepodległej Ukrainy.


Wydrukuj stronę