Kościół w Humaniu
fragment rysunku Napoleona Ordy (ok.1880)
Rynek w Humaniu
fragment rys. Napoleona Ordy (ok.1880)
Pokaż na mapie
 Podole
 I Rzeczpospolita
 Bracławskie
 HUMAŃ
ukr. УМАНЬ, Uman, Umań


Bracławskie (I RP) - HUMAŃ
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Cybulew, Justyngród, Ochmatów, Piatyhory, Stawiszcze, Żaszków

PN -  WSCH
Berezianka, Bojarka, Buki, Isajki, Iwańki, Koszowata, Lisianka, Medwin

PD -  ZACH
Humań, Ładyżanka, Ochremowo, Tarnówka, Wierchniaczka, Zajączkówka

PD - WSCH
Babanka, Dobrowody, Kamieniecze, Moszurów, Targowica

Miejscowość, u zbiegu rzek Kamionki i Umanki, pierwszy raz wspomniane w 1609 roku.

Na początku XVII wieku istniał tu drewniany zamek starosty bracławskiego i winnickiego Walentego Aleksandra Kalinowskiego. Po otrzymaniu praw miejskich Humań stał się silnym ośrodkiem handlu i rzemiosła.

Humań został zajęty przez Kozaków Chmielnickiego (1648). Odzyskał go Stefan Czarniecki, podczas wyprawy przeciw Kozakom i Tatarom w lutym 1653 roku. Niebawem wojska polskie zostały rozbite pod Monasterzyskami, a sam Czarniecki ciężko ranny.

Syn Bohdana - Jurij Chmielnicki zwolniony z polskie niewoli w twierdzy w Malborku (1667) przebywał tu jako archimandryta w monasterze prawosławnym. Porwany przez Tatarów, którzy napadli na Humań (1673) i przekazany Turkom został przełożonym klasztoru prawosławnego w Konstantynopolu.

Został póżniej ogłoszony przez sułtana "księciem Ukrainy Małorosyjskiej" (1676) podejmował dwukrotnie na czele armii tureckiej wyprawy na Czechryń (1677, 1678) , za drugim razem wysadzając w powietrze zamek czechryński. Jesienią 1681 Turcy pozbawili młodego Chmielnickiego buławy, przywracając ją na krótko (1685) i ostatecznie stracili w Kamieńcu Podolskim (1685)

Wkrótce po zawiązaniu konfederacji barskiej w maju 1768 z klasztoru Motreninskiego wyruszył 70-sobowy tzw. wataha hajdamaków (złożony ze zbiegłych chłopów i Kozaków) pod wodzą Maksyma Żeleźniaka, szybko rosnący w siłę. Wkrótce hajdamacy podzielili się na 3 grupy, które zdobyły Czerkasy, Korsuń, Lisiankę.

W Humaniu schroniło się wówczas kilka tysięcy okolicznej szlachty. Gdy dowodzący nadworną milicją kozacką wojewody Franiszka Salezego Potockiego - Iwan Gonta przeszedł na strone hajdamaków miasto skapitulowało 21 czerwca 1768 roku.

Pomimo kapitulacji Kozacy rozpoczeli masakrę mieszkańców, (nazywana "rzezią humańska"), w której wymordowano kilka tysięcy szlachty, księży unickich i Żydów. Kozacy splądrowali ograbili Humań, , znęcając się okrutnie także nad kobietami i dziećmi.

Na podstawie porozumienia hetmana wielkiego koronnego Franciszka Ksawerego Branickiego (późniejszego targowiczanina) i dowódcą korpusu rosyjskiego (zwalczającego konfederatów barskich) Michałem Kreczetnikowem Rosjanie aresztowali 7 lipca w Humaniu przywódców hajdamaków.

Wydany Polakom Iwan Gonta został żywcem obdarty ze skóry, a przywódca powstania Maksym Żeleźniak po obcięciu nosa zesłany przez Rosjan na katorgę.

Ostateczną pacyfikację ruchu hajdamackiego przeprowadził kasztelan kijowski, dowodzący wojskami koronnymi na Ukrainie prawobrzeżnej Józef Stępkowski o przydomku "krwawy" wykonując kilka tysięcy wyroków śmierci w Kodni koło Żytomierza.
Zofiówka, Pawilon flory
fot. Elżbieta Bulińska
Zofiówka, Różowy pawilon na wyspie
fot. Elżbieta Bulińska
Zofiówka, 20-mterowa fontanna - żmija
fot. Elżbieta Bulińska
Zofiówka, Sztuczne stawy i wodospady (różnica poziomów przekraczała 20 m)
fot. Elżbieta Bulińska

W II rozbiorze Polski zagarnięty (1793) przez Rosję Humań nigdy już do Rzeczpospolitej nie powrócił. Dwa lata później targowiczanin były wojewoda ruski, Stanisław Szczęsny Potocki, założył tu park, w prezencie dla swojej trzeciej żony - Zofii nazwany Zofiówką. Uznany z czasem za symbol piękna Kresów park miał 150 ha powierzchni.

Zakładaniem parku 1796-1805) kierował oficer artylerii konnej, inż. Metzel, zatrudniając 800 robotników. Koszt wyniósł przeszło 15 milionów ówczesnych złotych. Był to bez wątpienia jeden z najpiękniejszych parków w Europie. Powstał nad malowniczym jarem rzeki Kamionka. W centrum wykopano dwa sztuczne stawy z różnicą poziomów 20 m. Na niższym stawie opodal przystani dla łodzi tryskała ze stosu głazów fontanna. Na wyższym stawie zbudowano sztuczną wyspę obsadzoną topolami. Metzel opracował układ wodociągów, kanałów, wodotrysków, fontann i kaskad. Z Francji i Włoch sprowadzano marmury i gotowe rzeźby. Zbudowano mostki nad kanałami i sztucznymi strumykami. Wybudowano altany, liczne sztuczne groty. Park przecinały liczne aleje i ścieżki spacerowe z posągami, obeliskami, wazonami i platformami widokowymi.

Park został skonfiskowany przez cara Mikołaja I za udział w Powstaniu Listopadowym Aleksandra Potockiego, syna Szczęsnego. Odtąd nosił nazwę Carycyn Sad. W XIX w. przeprowadzono pewne zmiany. W 1841 r. wybudowano ośmioboczną altanę chińską, w dwa lata później powstał nad dolnym stawem klasycystyczny Pawilon Flory, zaś na wyspie górnego stawu - Pawilon Różowy. Z połowy XIX w. pochodzi też murowana brama wjazdowa z dwoma pawilonami odźwiernych. W czasach sowieckich Zofiówka utraciła wiele ze swego dawnego blasku, lecz dziś, znowu utrzymana w dobrym stanie, jest odwiedzana prze licznych turystów.


Wydrukuj stronę