Pałac w Niemirowie, rysunek Napoleona Ordy
Pałac w Niemirowie, rysunek Napoleona Ordy z XIX wieku
Pałac w Niemirowie, fragment rysunku Napoleona Ordy
Pałac w Niemirowie, fragment rysunku Napoleona Ordy
Niemirów, Dawny pałac Potockich, tzw. pałac Szczerbatowej
fot. Biuro Podróży Eko-Tourist
Pokaż na mapie
 Podole
 I Rzeczpospolita
 Bracławskie

 NIEMIRÓW
ukr. НЕМИРВ, Nemyriv


Bracławskie (I RP) - Winnica
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Bahrynowce, Lityń, Miedziaków, Mikulińce, Sewerynówka

PN -  WSCH
Kalinówka, Komorowo, Masłówka, Turbów, Tywrów, Winnica

PD -  ZACH
Czerniowce, Dżurin, Murata, Noskowce, Stanisławczyk, Szarogród

PD - WSCH
Bortniki, Komargród, Krasne, Niemirów, Szpików, Tomaszpol

Miejscowość oddalona 45 kilometrów od Winnicy, na drodze do Bracławia. Wspomniana pierwszy raz, gdy wielki książe litewski Olgierd wyzwolił (1331) sąsiedni Mirów - obecnie dzielnicę Niemirowa od Tatarów i nadał go synom Koriatowicza.

Po śmierci Koriatowiczów (1430) wraz z całym lennym dotąd Podolem został przyłączony przez Władysława Jagiełłę do wspólnego państwa polsko-litewskiego i należął odtąd do książąt Czetwertyńskich.

Tatarzy powrócili tu z ordą chana Mengli-Gireja (1506) pustosząc okolice miasta.

Mocą postanowień Unii Lubelskiej Niemirów został przyłączony (1569) do Korony.

Córka Macieja Świętopełka - Czetwertyńskiego i Eudokii z Waganowskich, wniosła go w posagu Januszowi Zbaraskiemu, wojewodzie bracławskiemu. Ich synowie krzysztof i Jerzy Zbarascy zmarli bezpotomnie i wówczas ich dobra odziedziczyli Wiśniowieccy.

Podczas wojen kozackich 10 czerwca 1648 roku Kozacy Maksyma Krzywonosa i Iwana Gonty zdobyli i zrabowali miasto, mordując jego mieszkańców. Stacjonowały tu później pułki kozackie: najpierw (do 1654) kalnicki, potem humański Honży. Sotnia niemirowska liczyła (1649) ponad 200 Kozaków.

Około 1670 roku Niemirów znalazł się pod kontrolą hetmana kozackiego Piotra Doroszenki, szukającego oparcia w Turcji. Hetman Jan Sobieski rozbił tu (1672) czambuł tatarski, uwalniając kilka tysięcy jeńców wziętych w jasyr.

Jednak, już jako król Sobieski, wobec groźby kolejnej inwazji tureckiej zachęcił senat Rzeczpospolitej (1678) do wydania - zgodnie z warunkami traktatu w Buczaczu (1672) Niemirowa (wraz z Barem, Kalnikiem i Międzybożem) Turcji. Sułtan osadził tu wówczas uwolnionego przez Polaków z twierdzy malborskiej syna Bohdana - Jurasia Chmielnickiego jako "księcia sarmackiego".

Podczas wyprawy wiedeńskiej (1683) wojewoda krakowski, hetman polny koronny Andrzej Potocki wyzwolił Niemirów od Turków i sprzymierzonych z nimi Kozaków.

W 1702 miasto zostało przejściowo zajęte przez zbuntowanych Kozaków Semena Palija.

Kolejny po Wiśniowieckich właściciel miasteczka - wojewoda kijowski i poznański, hetman wielki koronny, Józef Potocki (1673-1751) po stłumieniu buntu odnowił miasto i zamek niemirowski.

Dobrez utrzymane, zamieszkałe w coraz większym stopniu przez Żydów miasteczko budziło podziw między innymi posła niderlandzkiego w Rosji.

Od sierpnia do listopada 1737 roku Józef Potocki przyjmował dyplomatów z Austrii, Turcji i Rosji na tzw. kongresie niemirowskim, mającym na celu zakończenie wojny między tymi państwami.

Wincenty Potocki (zm. 1825), podkomorzy wielki koronny, generał-lejtant wojsk koronnych i znany kolekcjoner gościł w Niemirowie 16 maja 1787 Stanisława Augusta Poniatowskiego. Armatni salut witał króla, który wracał ze spotkania z carycą Katarzyną II z Kaniowa.

Gospodarz spotkania był znanym kolekcjonerem, w swoich włościach wprowadził do obiegu (bezprawnie) własną monetę z herbem Potockich - "Pilawą". Dbał o rozwój miasta, z jego inicjatywty otwarto tutaj "korpus dla młodzieży szlacheckiej", na zamku powstała manufaktura kilimów i tkanin. Ruszyła produkcja rusznikarska (szable z Niemirowa docierały także poza granice Rzeczypospolitej) W 1788 powstał plan Niemirowa autorstwa generał-majora Mikołaja Gierdujewa.

W Niemirowie kwaterował (1791) - już po powrocie z Ameryki gen. Tadeusz Kościuszko ze swoją dywizją, goszczony także przez Potockiego (do deserów podawano złote sztućce)

Zagarnięty (1793) przez Rosją w II rozbiorze Polski Niemirów już nigdy do Rzeczpospolitej nie powrócił.

W 1802 Wincenty Potocki sprzedał swoje dobra (blisko 70 wsi) za blisko 7 milionów złotych Stanisławowi Szczęsnemu Potockiemu (1752-1805) z Tulczyna. Podarował on podarował klucz niemirowski swojemu starszemu synowi Jerzemu Potockiemu (1776-1810). Tenże przed wyjazdem do Francji sprzedał dobra (1807) swojej macosze - Zofii z Glawanich Potockiej - "pięknej Bitynce".

Później odziedziczył majątek Bolesław Potocki (1805-93), faktyczny wnuk (nominalnie syn) Stanisława Szczęsnego, owoc kazirodzczego związku Zofii Potockiej i jej syna. Początkowo mieszkał w Kowalówce w rozległym pałacu, zbudowanym jeszcze przez Wincentego Potockiego. Kowalówka z kilkoma sąsiednimi wioskami była zamieszkała przez polskojęzycznych Tatarów.

Wielkie pożary (1803 i 18 maja 1811) doszczętnie zniszczył drewnianą zabudowę Niemirowa. Ocalały jedynie murowane: kościół katolicki p.w. św. Józefa z 1803 roku (jego charakterystyczne dwie wieże kościelne dominowały w krajobrazie miasta), fundacji Szczęsnego Potockiego i cerkiew (1806). Bolesław Potocki odbudował także świątynię luterańską w miejsce spalonego (1811) kościoła fundacji (1782-1811) Wincentego Potockiego.

Po kolejnym pożarze 20 grudnia 1880 roku kościół znów odbudowano. Zniszczyli go dopiero Sowieci zamieniając na dom kultury, dewastując wnętrze i niszcząc zabytkową wieżę świątyni.

Bolesław Potocki był mecenasem sztuki, dobroczyńcą m.in. fundatorem sierocińca, przytułku, gimnazjum w Niemirowie, kontynuujący tradycje założonego przez Wincentego Potockiego "Korpusu dla szlacheckiej młodzieży".

Gdy używany dotąd przez szkołę budynek okazał się za ciasny na prośbę Bolesława Potockiego profesor architektury uniwersytetu kijowskiego Franciszek Mehowicz (1783-1852), wykonał projekty nowych budowli miejskich m.in. dwupiętrowego gimnazjum (1838), które stało się w połowie XIX wieku, stało się jedną z najlepszych na Podolu.

Represje po powstaniu styczniowym, w tym likwidacja gimnazjum i rozwój przemysłu wpłynęły też na skład narodowściowy miasteczka. Jego ludnośc liczyła (1896) 7 tys. mieszkańców w tym 40% Żydów i tylko 30% Polaków (katolików i luteran).

Po klęsce powstania styczniowego Bolesław Potocki wyjechał do Petersburga. Jego córka Maria Potocka (1837-1882) poślubiła (1856) starszego odeń o 67 lat rosyjskiego księcia Grigorija Stroganowa (1770-1857). W roku śmierci sędziwego małżonka (1857) urodziła się ich córka Maria, która pod koniec lat 70-tych XIX wieku wyszła za kniazia Aleksego Szczerbatowa (1849-1912). Niemirowski pałac namalował wówczas (1871) Napoleon Orda.

W końcu lat 80-tych Bolesław Potocki odsunął się od życia towarzyskiego i powrócił do Niemirowa, gdzie żył we samotności. Majątkiem zarządzała jego wnuczka Maria, która dbała o rozwój tkalni, znanej z produkcji tkanin muślinowych oraz kilimów ze wzorami kwiatowymi, prezentowanych m.in. na wystawie przemysłowej w Kijowie (1913).

Do rozbudowy swych posiadłości Potocka-Strogonowa zatrudniła poznanego (1866) w Wenecji czeskiego architekta z Pragi Jirziego Stibrala. Według jego projektów przebudowano m.in. pałac, gorzelnię, mała elektrownię.

Od 1991 w granicach niepodległej Ukrainy.

Bywa mylony z Niemirowem koło Siematycz nad Bugiem.


Wydrukuj stronę