Pałac Potockich
wszystkie fot. Elżbieta Bulińska
Kościół i klasztor podominikański, obecnie cerkiew
fot. Elżbieta Bulińska
Stanisław Szczęsny Potocki
Pokaż na mapie
 Podole
 I Rzeczpospolita
 Bracławskie

TULCZYN

ukr. ТУЛЬЧИН, Tulchyn
hebr. טולצ'ין (Tulchin)


Bracławskie (I RP) - Bracław
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Lipowiec, Oczeretnia, Wachnówka, Zozów, Żorniszcze, Żydowce

PN -  WSCH
Bałabanówka, Dzionków, Juszkowce, Monastyryszcze, Tetijew

PD -  ZACH
Bracław, Hajsyn, Klebań, Ładyżyn, Tulczyn

PD - WSCH
Granów, Hajsyn, Łozowata, Sebastianówka, Sobolewka

Miejscowość nad rzeką Sielnicą (dopływem Bohu), 82 kilometry na południowy wschód od Winnicy.

Pierwotnie ruski gród Nesterwar, w XIV w. w Wielkim Księstwie Litewskim. 1569 włączony do Polski, początkowo własność królewska. Król Zygmunt III Waza nadał dobra tulczyńskie (1609) Walentemu Aleksandrowi Kalinowskiemu.

W Niestierowie, należącym do księcia Jana Czetwiertyńskiego, schroniła się okoliczna szlachta, przerażona postępem oddziałów kozackich Chmielnickiego (1648). W czerwcu 1648 roku oddział kozacki pułkownika Hanży wymordował ponad 3 tys. Żydów w mieście, za olbrzymim okupem rezygnując z wymordowania pozostałych mieszkańców. Jednak kolejny oddział kozacki pod wódzą Ostapa Pawluka wysadził basztę prochową, zdobył zamek i miasto mordując wszystkich jego mieszkańców. Zabito księcia Czetwertyńskiego, a jego żonę, jako brankę wziął Pawluk.

Mocą ugody zborowskiej (1651) Tulczyn otrzymał Bohdan Chmielnicki, w wojennej administracji kozackiej był siedzibą pułku bracławskiego. W 1654 wojska polskie odzyskały miasto.

Kolejnym właścicielem został (1726) Franciszek Salezy Potocki, wojewoda wołyński i kijowski, zwany z racji olbrzymiego majątku "królikiem Rusi", niezwykle okrutny i despotyczny. W 1757 roku rozpoczął budowę monumentalnego pałacu (z 2 dwupiętrowymi skrzydłami długości po 80 metrów) według projektu Francuza Lacroix. Rezydencją zachwycał się podczas wizyty w Tulczynie (1787) król Stanisław August Poniatowski.

Wnętrza, wedle przekazów, urządzone były z przepychem. Mieściły m.in. galerię portretów rodzinnych, kolekcję malarstwa, srebra, gobeliny i inne dzieła sztuki, archiwum z dokumentami z XIV i XV w. Obok zbudowano również klasycystyczny mały pałac (1782), działał też teatr. W 1768 roku Tulczyn był jednym z ośrodków buntu hajdamaków.

Syn Franciszka, Stanisław Szczęsny Potocki stał właścicielem najpotężnieszej w Rzeczypospolitej fortuny. Niestety towarzyszyła mu poważna ociężałość umysłowa (jako najpotężniejszy polski magnat zapisał się podczas pobytu w rewolucyjnej francji do klubu jakobinów). Wojewoda ruski, generał artylerii koronnej, starosta bełski, hrubieszowski, sokalski, hajsyński i zwinogródzki, Wielki Mistrz polskiej masonerii wybrał Tulczyn jako swoją główną rezydencję, opuszczając ostatecznie Krystynopol.

Tulczyn stał się głównym politycznym ośrodek konfederacji targowickiej (1792), a jeden z przywódców stronnictwa rosyjskiego Szczęsny Potocki był jej marszałkiem. Rok później (1793) w II rozbiorze Polski zagarnęła Tulczyn Rosja i do Rzeczypospolitej już nigdy nie powrócił.

Tulczyn został (1795) miastem ujezdnym (powiatowym) namiestnictwa bracławskiego, a po jego likwidacji (1796) guberni podolskiej. W 1804 roku car nadał mu prawa miejskie.

Jednym z rezydentów pałacu był poeta Stanisław Trembecki, który zmarł w Tulczynie (1812) i został pochowany na miejscowym cmentarzu katolickim (dziś zrujnowanym).

Po śmierci Stanisława Szczęsnego Potockiego (1805) dobrami zarządzała jego trzecia żona, słynąca z urody Zofia z Glavanich (Czelicze) (1760-1822), bohaterka książki Jerzego Łojka "Dzieje pięknej Bitynki". Dawna metresa kniazia Potiomkina była powszechnie uważana za jedną z najpiękniejszych kobiet Europy. Majątek otrzymały (1809) także dzieci Potockich (Szczęsny miał ich szesnaścioro). Zofię i resztę rodzeństwa podstępnie usunął (1820) z Tulczyna jej drugi syn, Mieczysław.

Miasto Tulczyn było odtąd przez kilkadziesiąt lat siedzibą dowództwa południowej grupy wojsk rosyjskich. W latach 1821-1825 spotykali się w Tulczynie rosyjscy organizatorzy powstania dekabrystów.

Z pierwszą żona - Delfiną z Komarów Potocką (1807-1877) Mieczysław rozwiódł się po urodzeniu 2 córek. Delfina zasłynęła później, jako muza Zygmunta Krasińskiego i przyjaciółka Fryderyka Chopina.

Mieczysław Potocki zasłynął później jako awanturnik, rozpustnik i hulaka. Popadł w konflikt na tle finansowym z dzierżawcami (pomimo, iż był najbogatszym człowiekiem na ziemiach polskich słynął z chorobliwego skąpstwa) oraz z drugą żoną, Emilią ze Świejkowskich. Po licznych skargach, pomimo wielkich zasług (dla Rosji) jego ojca - Szczęsnego w dziele rozbiorów Polski, Mieczysław ostatecznie popadł w niełaskę cara Mikołaja I. Car rozkazał wywieźć go (1845) na bezterminowe zesłanie do Saratowa, następnie Woroneża i Wiatki.

Mieczysław w nadziei szybszego zwolnienia przyjął tam prawosławie, co jendak nie zmieniło jego sytuacji. Po wielu latach zesłania i trzech próbach ucieczek (ok.1858) uciekł do Francji, gdzie ulokował wcześniej znaczną część swego majątku. W Paryżu Mieczysław Potocki zwielokrotnił swój majątek, dzięki korzystnym operacjom finansowym, stając się jednym z najbogatszych ludzi we Francji.

Kolejny dziedzic fortuny, syn Mieczysława, Mikołaj Potocki (urodzony w Tulczynie w 1845 r.), przed bezpotomną śmiercią zapisał ją (1921) swemu bardzo dalekiemu krewnemu (ich wspólnym przodkiem był hetman Stanisław Rewera Potocki w XVII wieku), ostatniemu ordynatowi łańcuckiemu, Alfredowi Potockiemu, który roztrwonił go w XX wieku.

Tymczasem pozbawiony gospodarza Tulczyn podupadał. Klucz tulczyński Mieczysław sprzedał (1869) dalekiej krewnej, Marii z Potockich Stroganowowej (córce swojego najmłodszego brata Bolesława). Rezydujący w Niemirowie Stroganowowie odstąpili Tulczyn rosyjskiemu księciu Piotrowi Oldenburskiemu, który niebawem sprzedał go ministerstwu dóbr cesarskich.

Barwne życie potomków Szczęsnego opisał Jerzy Łojek w książce "Potomkowie Szczęsnego. Dzieje fortuny Potockich z Tulczyna 1799-1921".

Pałac długo nie był zamieszkały. Od 1892 roku mieściłi się tu kasyno oficerskie. Pożar (1928) zniszczył górne piętro. Od 1975 roku trwa odbudowa pałacu, zdewastowanego przez rządy sowieckie.

Od 1991 w obwodzie winnickim niepodległej Ukrainy, liczy 17 tys. mieszkańców. 


Wydrukuj stronę