wszystkie fot. Elżbieta Bulińska
fot. Elżbieta Bulińska
|
|
|
|
|
|
|
|
|
wszystkie fot. Elżbieta Bulińska |
|
fot. Elżbieta Bulińska |
|
|
TULCZYN
ukr. ТУЛЬЧИН, Tulchyn
hebr. טולצ'ין (Tulchin)
|
Bracławskie (I RP) - Bracław
mapa 1:75 000 |
Miejscowość nad rzeką Sielnicą (dopływem Bohu), 82 kilometry na południowy wschód od Winnicy.
Pierwotnie ruski gród Nesterwar, w XIV w. w Wielkim Księstwie Litewskim. 1569 włączony do Polski, początkowo własność królewska. Król Zygmunt III Waza nadał dobra tulczyńskie (1609) Walentemu Aleksandrowi Kalinowskiemu.
W Niestierowie, należącym do księcia Jana Czetwiertyńskiego, schroniła się okoliczna szlachta, przerażona postępem oddziałów kozackich Chmielnickiego (1648). W czerwcu 1648 roku oddział kozacki pułkownika Hanży wymordował ponad 3 tys. Żydów w mieście, za olbrzymim okupem rezygnując z wymordowania pozostałych mieszkańców. Jednak kolejny oddział kozacki pod wódzą Ostapa Pawluka wysadził basztę prochową, zdobył zamek i miasto mordując wszystkich jego mieszkańców. Zabito księcia Czetwertyńskiego, a jego żonę, jako brankę wziął Pawluk.
Mocą ugody zborowskiej (1651) Tulczyn otrzymał Bohdan Chmielnicki, w wojennej administracji kozackiej był siedzibą pułku bracławskiego. W 1654 wojska polskie odzyskały miasto.
Kolejnym właścicielem został (1726) Franciszek Salezy Potocki. W 1768 Tulczyn był jednym z ośrodków buntu hajdamaków.
Właściciel potężnej fortuny, wojewoda ruski, generał artylerii koronnej, starosta bełski, hrubieszowski, sokalski, hajsyński i zwinogródzki, Wielki Mistrz polskiej masonerii wybrał Tulczyn jako swoją główną rezydencję. W 1775 (1757?) roku rozpoczął budowę monumentalnego pałacu (z 2 dwupiętrowymi skrzydłami długości po 80 metrów) według projektu Francuza Lacroix. Rezydencją zachwycał się podczas wizyty w Tulczynie (1787) król Stanisław August Poniatowski.
Wnętrza, wedle przekazów, urządzone były z przepychem. Mieściły m.in. galerię portretów rodzinnych, kolekcję malarstwa, srebra, gobeliny i inne dzieła sztuki, archiwum z dokumentami z XIV i XV w. Obok zbudowano również klasycystyczny mały pałac (1782), działał też teatr.
Tulczyn stał się głównym politycznym ośrodek konfederacji targowickiej (1792), a jeden z przywódców stronnictwa rosyjskiego Szczęsny Potocki był jej marszałkiem. Rok później (1793) w II rozbiorze Polski zagarnęła Tulczyn Rosja i do Rzeczypospolitej już nigdy nie powrócił.
Tulczyn został (1795) miastem ujezdnym (powiatowym) namiestnictwa bracławskiego, a po jego likwidacji (1796) guberni podolskiej. od 1804 car nadał mu prawa miejskie.
Jednym z rezydentów pałacu był poeta Stanisław Trembecki, który zmarł w Tulczynie (1812) i został pochowany na miejscowym cmentarzu katolickim (dziś zrujnowanym).
Po śmierci Stanisława Szczęsnego Potockiego (1805) dobrami zarządzała jego trzecia żona, słynąca z urody Zofia z Glavanich (Czelicze) (1760-1822), bohaterka książki Jerzego Łojka "Dzieje pięknej Bitynki". Majątek otrzymały (1809) także dzieci Potockich (Szczęsny miał ich szesnaścioro). Zofię i resztę rodzeństwa podstępnie usunął (1820) z Tulczyna jej syn Mieczysław, który u kresu burzliwego życia zamieszkał we Francji.
W latach 1821-1825 spotykali się w Tulczynie rosyjscy organizatorzy powstania dekabrystów.
Klucz tulczyński sprzedał (1869) Marii z Potockich Stroganowowej (córce swojego najmłodszego brata Bolesława). Rezydujący w Niemirowie Stroganowowie odstąpili Tulczyn rosyjskiemu księciu Piotrowi Oldenburskiemu, który niebawem sprzedał go ministerstwu dóbr cesarskich. Pałac długo nie był zamieszkały. Od 1892 roku mieściłi się tu kasyno oficerskie. Pożar (1928) zniszczył górne piętro. Od 1975 roku trwa odbudowa pałacu, zdewastowanego przez rządy sowieckie.
Od 1991 w obwodzie winnickim niepodległej Ukrainy, liczy 17 tys. mieszkańców.