Herb Zwinogródki nadany
30 kwietnia 1792 roku przez
króla Stanisława Augusta
Pokaż na mapie
 Podole
 I Rzeczpospolita
 Bracławskie

 ZWINOGRÓDKA
inaczej Dźwnigród,
ukr. ЗВЕНИГОРОДКА,
Zvenyhorodka

Miejscowość nad Tykiczem Górnym przy ujściu doń ruczaju Zwinogródki i Pohybnej, opodal zakola Dniepru, na północny wschód od Humania, przy drodze do Mirhorodu. Otoczoną przez wzgórza miejscowość z trzech oblewały błota, czyniąc okolicę trudną do zagospodarowania.

Na początku XV wieku należąca do księcia Włodzimierza, Zwinogródka została zdobyta przez wielkiego księcia litewskiego Witolda, chcącego osadzić w Kijowie brata Jagiełły, księcia Skirgiełłę.

Sam król Władysław Jagiełło zatrzymał się tu (1411) w drodze z Kijowa.

Jagiełło nadał Zwinogródkę (1430) swemu bratu, księciu Świdrygielle.

Książę Świdrygiełło (1370-1452), mianowany przez króla Władysława Warneńczyka księciem kijowskim (1434) nadał swemu dworzaninowi (1438) Kalenikowi Myszkowiczowi, protoplaście rodu Tyszkiewiczów. olbrzymi obszar w Kijowskim nad Hniłopiatem i uczynił namiestnikiem w Zwinogródce i Putywlu.

Orda tatarska Memli-Gireja spustoszyła Kijowszczynę i okolicę Zwinogródki (1484). zamek w Zwinogródce oparł się najazdowi

W końcu XVI wieku król Aleksander Jagiellończyk mianował namiestnikiem zwinogródzkim, bracławskim, i winnickim księcia Konstantego Ostrogskiego, który w bitwie nad Wiedroszą dostał się do niewoli moskiewskiej (1500).

Namiestnikiem królewskim został wówczas (1501) kniaź Michał Zbaraski.

Król Zygmunt I zwolnił wieczyście Zwinogródkę (1507) od podatku podymnego, a po powrocie z niewoli księcia Konstantego Ostrogskiego nadał mu dożywotnio Zwinogródkę. Później otrzymał ją (1522) syn Ostrogskiego, Eliasz.

Tatarzy Sahap-Gireja złamali umowę (1540) zawartą z królem Zygmuntem I i doszczętnie zburzyli Zwinogródkę (1541) wraz z drewnianym zamkiem.

Drewniana warownia została odbudowana w innym miejscu przez kniazia Fedora Sanguszkę.

27 lipca 1546 zjechali się do Zwinogródki przedstawiciele najznaczniejszych rodów wołyńskich. Zostali wyznaczeni przez króla Zygmunta dla rozsądzenia sprawy zabójstwa przez urzędnika zwinogródzkiego Łopateckiego, służącego wojewody poznańskiego Górki.

Jednak wobec przybycia Górki z pocztem 500 zbrojnych rozjechano się bez podjęcia decyzji, nie chcąc obradować pod przymusem.

Unia polsko-litewska w Lublinie (1569) przyłączyła Zwinogródkę do ziem koronnych Rzeczypospolitej, wyznaczając tu siedzibę jednego z 3 powiatów nowo utworzonego województwa bracławskiego.

Powiat obejmował niezamieszkałe dorzecze - "pustynie" Sinych Wód. Okolice Zwinogródki pozostawały pustkowiem, co utrudniało szczegółowe wytyczenie granicy między województwami na całym obszarze.

Specjalna komisja wyznaczyła granicę powiatu (1584) wzdłuż rzeki Uhorski Tykicz, czyniąc z niej granicę pomiędzy województwami kijowskim i bracławskim. Dokładny przebieg granicy budził jednak ciągłe spory.

Posłów na sejm wybierano ze wschodniej części powiatu , która pozostała w Bracławskim.

Jako królewszczyzna Zwinogródka została nadana kniaziowi Bohuszowi Koreckiemu († 1579), a następnie Jerzemu Strusiowi z Komorowa.

Korzystając z braku precyzyjnej granicy, Jan Daniłłowicz, wojewoda ruski wcielił Zwinogródkę do swego starostwa korsuńskiego (w województwie kijowskim). Dzięki jego staraniom napłynęli nowi osadnicy.

Król Zygmunt III nadał jednak Zwinogródkę dożywotnio Marcinowi Kazanowskiemu. a po śmierci w niewoli tatarskiej syna Jana - Stanisława Daniłłowicza mianował Marcina Kazanowskiego (1633) - wówczas już wojewodę podolskiego i hetmana polnego koronnego starostą w Zwinogródce. Funkcję tę sprawował następnie (1638) jego syn Aleksander Kazanowski, starosta bohusławski i jego żona (1639) Anna z Potockich.

W 1646 roku Zygmunt Czerny podstarości białocerkiewski, najechał z 200 zbrojnymi pobliskie Kalnebłota i słobodę Neberybis, należącą do Zwinogródki.

Wkrótce Zwinogródkę zajął słynny warchoł, skazany na banicję Samuel Łaszcz, strażnik koronny, który na czele szaraczkowej szlachty grabił stąd okolice.

W 1648 roku Zwinogrodkę zajęli zrewoltowani Kozacy. Została wówczas siedzibą kozackiej sotni pułku korsuńskiego.

Po wojnach kozackich Zwinogródka była plądrowana i palona przez Tatarów. Stała groźba najazdów tatarskich powodowała przenoszenie się ludności na zajęte przez Rosję Zadnieprze.

Ciągle pojawiali się nowi pretendenci do starostwa zwinogródzkiego, dysponujący (fałszywymi lub zdublowanymi) aktami nadania.

Dopiero staraniem Jana Aleksandra Jabłonowskiego, starosty korsuńskiego, który wykupił prawa od wszystkich pretendentów do starostwa, rozpoczęło się ponowne zasiedlanie niezagodarowanych terenów.

Uchwała sejmu wyznaczyła (1717) Zwinogródkę miejscem zimowego wypoczynku lekkich chorągwi pancernych wojsk Rzeczypospolitej.

W 1735 roku sejm zgodził się, by na urzędy w powiecie zwinogródzkim powoływać tylko miejscową szlachtę.

Jan Jabłonowski samowolnie przyłączył do starostwo zwinogródzkie do korsuńskiego. Po jego śmierci (1733) starostwa zostały rozdzielone, ale Zwinogródkę król August III nadał (1737) synowi Jana - Józefowi Aleksandrowi Jabłonowskiemu.

Z części powiatu (okolice Olchowca) utworzono odrębne starostwo, które objął (1744) Rzewuski.

W tym czasie coraz bardziej dawały się we znaki watahy tzw. hajdamaków. Czterokrotnie zbrojne bandy napadały i rabowały Zwinogródkę z okolicami (1742, 1748, 1751, 1752). Tzw. koliszczyzna trwała aż do 1768 roku.

W 1743 w Zwinogródce dokonano egzekucji na - Kozaku Hołyju, który na czele oddziału hajdamaków od 1730 roku napadał na dwory szlacheckie pomiędzy Winnicą i Czerkasami.

Później zdarzały się napady zza Dniepru z terenu tzw. Nowej Serbii (uchodźców z Bałkanów okupowanych przez Turcję, przybyłych do Rosji).

Jabłonowski sprzedał (1755) Zwinogródkę Feliksowi Sołtykowi (bratu ks. Kajetana Sołtyka, biskupa krakowskiego). Wkrótce jednak Jabłonowski wypędził Sołtyka z części dóbr w Lisiance, które sprzedał hetmanowi Ksaweremu Branickiemu.

Sołtykowi przez kolejne kilkadziesiąt lat dochodzili sprawiedliwości w sądach.

Część dóbr Sołtków (Kalnebłoto) zawłaszczyli też właściciele sąsiedniego Humania, Franciszek, a następnie Stanisław Szczęsny Potoccy

Odżył wówczas zadawniony spór o przebieg granicy województw bracławskiego i kijowskiego.

Komisja sejmowa (1755) zdecydowała, iż podatki z powiatu zwinogródzkiego mają trafiać na przemian do skarbu województw kijowskiego i bracławskiego.

Choć w 1700 roku wzniesiono tu drewnianą cerkiew (parafialną) Uspieńską; istniał także zamek z drewnianym częstokołem, lustracja z 1776 roku wykazała, że w Zwinogródce "żadnego zabudowania niema takiego, które okazywało, iż jest miasteczkiem"

Dla utworzonej tu (1766) parafii katolickiej (1,4 tys. wiernych) wzniesiono drewniany kościół dzięki fundacji (1766) Feliksa Sołtyka i nadaniom króla Stanisława Augusta (1776).

Murowany kościół p.w. Opatrzności Bożej (1800-19), ufundowała Salomea Sołtykowa Wtedy też wzniesiono murowaną cerkiew p.w. Przemienienia Pańskiego (1820) na miejscu dawniejszej drewnianej (1706) oraz synagogę.

Powołana przez Sejm Wielki komisja porządkowa (1790) dla powiatu zwinogródzkiego za siedzibę obrała Bracław.

W związku z zadawnionymi sporami granicznymi w 1789 roku okoliczna ludność poprzez blokadę drogi (!) uniemożliwiła przejazd urzędnikom królewskim.

Sprawy nie rozstrzygnęła także korekta granic powiatowych dokonana przez Sejm Wielki (1791).

30 kwietnia 1792 roku przywilej renowacyjny króla Stanisława Augusta nadał (odnowił ?) Zwinogródce prawa miejskie i herb przedstawiający górę (Zwinogóra), otoczoną częstokołem, z rycerzem, trzymającym w rękach miecz i tarczę.

Kres sporom o granice powiatu zwinogródzkiego położyła agresja rosyjska. Podczas wojny z Rosją w obronie Konstytucji 3 Maja, w 1792 roku stacjonował tu sztab brygady Dzierzka dywizji podolskiej.

Rosja zagarnęła Zwinogrodkę w II rozbiorze (1793) i miasteczko już do Rzeczypospolitej nie powróciło.

Rosjanie przejściowo przenieśli siedzibę powiatu do Ekatyrenopola, jak nazwali pobliskie Kalnebłota.

Dzięki staraniom ks. Joachima Grabowskiego i nadaniu księcia Hieronima Sanguszki do Zwinogródki przeniesiono z Żytomierza katolickie seminarium duchowne archidiakonatu kijowskiego, prowadzone przez księży misjonarzy. Nauki w nim pobierało (1820) jednak zaledwie 4 alumnów, Seminarium zamknęły władze rosyjskie (1839).

Po śmierci Salomei Sołtykowej (1803) starostwo przeszło w ręce Potockich, a od 1853 zostało przejęte przez rząd carski.

W 1887 roku Zwinogródka liczyła 12,9 tys. mieszkańców, w tym około 2 tys. Polaków. Pracowały tu 3 małe fabryczki tytoniu i 1 wytwórnia świec.

Od 1991 miasto w obwodzie czerkaskim niepodległej Ukrainy.

Nazwę Zwinogródka nosiła też miejscowość położona 10 kilometrów na południe od Kamieńca Podolskiego.


Wydrukuj stronę