Wielony, kościół p.w. św. Michała Archanioła (1753)
Wielony, kościół p.w. św. Michała Archanioła (1753)
Pokaż na mapie
 Inflanty polskie 
 I Rzeczpospolita
 Inflanckie
 WIELONY
łot. Vilani, ros. Велены do 1918), ВИЛЯНЫ (od 1918)

Miejscowość nad rzeką Małtą w powiecie rzeżyckim, przy drodze z Rzeżycy (30 km) do Rygi.

Wspomniana pierwszy raz (1495), jako Wielona, gdy okoliczne dobra zostały nadane jako lenno Janowi de Loe, następnie (1507) rodowi de Overlacker przez przez dostojnika zakonu liwońskiego (inflanckiego) Waltera de Plattenberga. Należały wówczas do państwa krzyżackiego zakonu inflanckiego. W 1561 roku wraz z całymi Inflantami Wielony przyłączyły się do Rzeczpospolitej.

Po wygnaniu Eustachego de Overlacker (1603) za zdradę Rzeczypospolitej, król Zygmunt III Waza nadał Wielony Tomaszowi Dombrowie, który odstąpił majątek Wawrzyńcowi de Offenberg.

Jerzy de Offenberg sprzedał Wielony (1725) Michałowi Rykowi. Nowy właściciel ufundował (zachowany do dzisiaj) kościół (okazała, barokowa dwuwieżowa świątynia z 9 ołtarzami, z grobowcami Ryków Drycańskich) p.w. św. Michała Archanioła i klasztor bernardynów (1753). Zakonna biblioteka liczyła 463 wolumeny w językach polskim i łacińskim. Po powstaniu listopadowym (1830-31) władze carskie dokonały kasaty zakonów i klasztor został opuszczony przez zakonników.

W pierwszym rozbiorze Polski (1772) Wielony wraz z całymi Polskimi Inflantami zagarnęła Rosja.

W drugiej połowie XIX wieku Wielony należały (od 1842) do Wincentego Janowskiego.

W polowie XIX wieku Wincenty Janowski zbudował tu przędzalnię lnu, z czasem jedną z większych w Imperium Rosyjskim. Produkowała pasy, siodła i obuwie na zaopatrzenie carskiej armii.

W 1880 roku miejscowość liczyła 550 mieszkańców. Znajdowała się tutaj fabryka płótna i cygar. Znalazła się na trasie linii kolejowej z Dyneburga do Rygi.

Po wyzwoleniu z rąk bolszewickich przez polskie wojsko wraz z oddziałami łotewskimi sąsiedniego Dyneburga 11 stycznia 1920 roku Łotysze oswobodzili Wielony. W niepodległej Łotwie zaczęto używać łotewskiej nazwy miasta Vilani.

W 1922 roku znależli tutaj schronienie prześladowani w Związku Sowieckim rosyjscy staroobrzędowcy, kilka lat późnijej zbudowali tu świątynię (molennę).

W 1924 staraniem przybyłych księży marianów odnowiono klasztor pobernardyński, dobudowując drugie piętro.

25 lutego 1928 roku władze łotewskie nadały Vilani prawa miejskie.

Okupowane przez Sowietów (1940-41, 1944-91) i Niemców (1941-44) miasteczko odniosło spore zniszczenia podczas II wojny światowej.

W 1950 roku została zbudowana elektrownia wodna, później unowocześniona (1994).

Od 1991 roku, miasto na terenie niepodległej Łotwy, liczy 4,7 tys. mieszkańców (1991). W mieście znajduje się pomnik ofiar komunistów i nazistów (1995) i krzyż, upamięniający walczących przeciw okupacji sowieckiej (1999), muzeum historyczne i zoologiczne. Terenem rekreacyjnym dla mieszkańców jest wyspa Lakstigalu (Słowik).


Wydrukuj stronę