Panorama Wiłkomierza, widok z pocz. XX w.
Most na rzece Świętej, widok z pocz. XX w.
Ulica w Wiłkomierzu, widok z pocz. XX w.
Ulica w Wiłkomierzu, widok z pocz. XX w.

Pierwszy drewniany kościół p.w. św. Piotra i Pawła fundacji króla Władysława Jagiełły (1387), kilkakrotnie zniszczony przez pożary i odbudowywany został zastąpiony murowaną świątynią (1810-18). Nowy, neoklasycystyczny kościół pod tym samym wezwaniem zbudowano w latach 1894-1896 i wkrótce przebudowano (1931-39)
fot. www.mockus.us


 Wileńskie
 I Rzeczpospolita
 WIŁKOMIERZ
mylnie Wilkomierz, łac. Vilcomiria,
lit. Wilkamerge, od 1918 Ukmerge,
niem. Vilkemirgen, ros. Ukmiergie

Miejscowość na prawym brzegu rzeki Świętej (dopływem Wilii), przy skrzyżowaniu dawnych dróg z Poniewieża (66 km) do Wilna i z Kowna (66 km) do Jeziorosów.

Jeden z najstarszych grodów litewskich, powstały prawdopodobnie już w X wieku. Jego litewska nazwa Wiłkamergie miała pochodzić od wyrazów wiłkas- wilk i merga-dziewczyna.

Pierwszy raz wspomniany w 1225 roku, gdy istniał tu litewski gród na Górze (zwanej później Zamkową), będący celem ataków rycerzy zakonu Kawalerów Mieczowych z Inflant.

Już w roku chrztu Litwy (1387) powstała tu jedna z pierwszych parafii katolickich.

Po Wiłkomierz i Troki dotarł najazd (1391) wielkiego mistrza Krzyżaków, Konrada von Wallenrode (1391—93). Gród wiłkomirski został zdobyty, a załoga wymordowana. Władysław Jagiełło zdołał jednak odeprzeć wyprawę krzyżacką na czele wojsk litewsko-ruskich i posiłków polskich.

W okolicach wioski, nazwanej Poboisko (na południe od Wiłkomierza) rozegrała się jedna z największych bitew XV wieku z udziałem wojsk polsko-litewskich, znana też jako bitwa nad rzeką Świętą.

1 września 1435 roku wojska litewskie, dowodzone przez syna wielkiego księcia Zygmunta Kiejstutowicza - Michała i rycerstwo polskie (8 tys. zbrojnych) pod wodzą Jakuba z Kobylan (Kobylina) starły się pod Wiłkomierzem ze zbuntowanym po raz kolejny bratem Władysława Jagiełły, księciem Świdrygiełłą, popieranym przez cesarza Zygmunta Luksemburskiego.

Świdrygiełło prowadził wojska ruskie, najemnych Czechów i oddziały krzyżackie z Inflant pod wodzą Zygmunta Korybutowicza, (eks-króla Czech, obranego przez husytów) bratanka Władysława Jagiełły. Celem Świdrygiełły (po śmierci Witolda wyniesionego na stolec wielkoksiążęcy przez Jagiełłę (1430) i obalonego (1432) przez Zygmunta Kiejstutowicza było zerwanie unii polsko-litewskiej i objęcie dziedzicznych rządów na Litwie.

Przeciw Świdrygielle wystąpił Zygmunt Kiejstutowicz, namiestnik króla Władysława Warneńczyka, brat Witolda, zgodnie z warunkami kolejnej unii polsko-litewskiej w Grodnie (1432) dożywotni wielki książe litewski (po jego śmierci księstwo miało być inkorporowane do Korony. Wojskiem dowodził jego syn Michał.

Wojsko polsko-litewskie odniosły miażdżące zwycięstwo. Poległ wielki mistrz zakonu inflanckiego Frank Kirkshoff wraz z kilkunastu tysiącami Krzyżaków.

Zwycięstwo pod Wiłkomierzem, porównywalne przez współczesnych z Grunwaldem niezmiernie osłabiło inflanckę gałąż zakonu krzyżackiego, który od tego czasu musiał bardzo ograniczyć ataki przeciw Litwie.

Świdrygiełło uciekł do Połocka. Dwóch synowców Świdrygiełły pojmano, podobnie jak Zygmunta Korybutowicza, który zmarł wkrótce w niewoli.
31 grudnia 1435 roku zawarto między Polską a Krzyżakami kolejny "wieczysty" pokój w Brześciu Kujawskim. Zmuszono zakon do zerwania związków z cesarzem; wykluczono możliwość interwencji soboru w Bazylei w sprawy krzyżacko-polskie. Stany pruskie zostały zwalnione z posłuszeństwa wobec zakonu w razie złamania tego pokoju. Pokój przyznawał duże sumy odszkodowania za wziętych do niewoli nad Świętą rycerzy zakonnych.

W pierwszej połowie XVI wieku król Zygmunt I nadał Wiłkomierzowi magdeburskie prawa miejskie. Przywilej ten zaginął podczas rabowania miasta przez Szwedów (1711).

Znajdowała się tu siedziba powiatu województwa wileńskiego I Rzeczypospolitej. Wiłkomierz był też miejscem zwoływania sejmików oraz obrad sądu grodzkiego i ziemskiego.

Ze składek szlachty zebranej na sejmikach w 1745 roku zbudowano w Wiłkomierzu kolegium i szkołę prowadzoną przez pijarów.

Podczas konfederacji barskiej (1768-72) konfederaci odnieśli zwycięstwo na wojskami rosyjskimi w potyczce pod Wiłkomierzem.

Król Stanisław August Poniatowski 22 maja 1792 roku odnowił prawa miejskie Wiłkomierza i nadał miastu nowy herb przedstawiający dom powstający z gruzów.

W III rozbiorze Rzeczypospolitej (1795) Wiłkomierz został zagarnięty przez Rosję i do Rzeczypospolitej już nie powrócił.

Podczas powstania listopadowego na początku kwietnia 1831 roku oddział Emilii Plater zajął sąsiednie Jeziorosy. Po nieudanej próbie opanowania Dyneburga i zaciętych walkach pod Ucianami i Oniksztami oddział uległ rozproszeniu.

17 maja 1831 roku oddział wolnych strzelców wiłkomierskich (do którego wstąpiła później Emilia Plater), walczący początkowo w okolicach Poniewieża, po porażce w potyczce pod Prystowianami, wyzwolił Wiłkomierz. Choć wojska carskie odbiły miasto, w okolicach walczył jeszcze oddział Konstantego Parczewskiego.

W 1837 roku miasto przeszło na własność skarbu Rosji. Z funduszy rządu carskiego, w celu szybszej rusyfikacji zbudowano tu (1842) cerkiew prawosławną p.w. św. Trójcy. Kolejne cerkiwe wzniesiono tu - z funduszy rządu carskiego w 1869 i 1873 roku (cerkiew pokrowska).

Kościół (1742-45) został zabrany katolikom i zamienniony (1845) na cerkiew. Zwrócono w 1919 roku świątynię objeli (1926) zgromadzenie ks.marianów.

6 kwietnia 1845 car Mikołaj I nadał Wiłkomierzowi nowy herb.

Po klęsce powstania styczniowego, ukaz carski z 10 grudnia 1864 roku zakazał szlachcie polskiej nabywać posiadłości w tzw. "Kraju Północno-Zachodnim". Większość majątków w okolicy Wiłkomierza przeszła wówczas w ręce Litwinów.

29 czerwca 1877 roku, w dzień corocznego jarmarku miasteczko spłonęło prawie w całości. Rychło odbudowane, pod koniec XIX wieku liczyło 16,5 tys. mieszkańców (1891), w tym 60% Żydów.

W XIX wieku, jako jedno z nielicznych miast guberni kowieńskiej Wiłkomierz posiadał brukowane ulice.

Od 1918 roku Wiłkomierz należał do niepodległej Litwy. Wówczas zmieniono nazwę miasta na Ukmerge. W 1923 roku Wiłkomierz liczył 3,8 tys. mieszkańców, w tym 37,5% Żydów.

Po kampanii wrześniowej 1939 roku mieścił się tutaj litewski obóz dla internowanych żołnierzy polskich. 11 lipca 1940 roku o godz.3-ej rano został przejęty obozu przez Soietów, okupujących Litwę. 12 lipca Polacy zostali wywiezieni do obozu w Juchnowie na Smoleńszczyźnie.

Stamtąd wywieziono oficerów na eksterminację do Katynia.
Podoficerowie i policjanci ostatecznie trafili do Murmańska, gdzie 21 czerwca 1941 roku znaleźli się na sowieckim statku, prawdopodobnie przeznaczonym do zatopienia na Morzu Białym.
Wobec ataku Niemiec na Związek Sowiecki, po kolejnych 2 miesiącach pobytu w łagrze w sierpniu 1941 roku trafili do armii gen. Andersa.

18 września 1941 roku okupujący miasto (1941-44) Niemcy dokonali w pobliskim lesie masowych rozstrzelań ludności żydowskiej.

Po II wojnie światowej Sowieci zbudowali w lasach pod Wilkomierzem dużą bazę rakietową.

Po okupacji sowieckiej (1940-41, 1944-90) od 1990 roku miasto powiatowe na Litwie. Liczy 31 tys. mieszkańców (1991).

Wiecej informacji:

Od Sierpca do Chicago


Wydrukuj stronę