Cerkiew w Płoskirowie
fot. Jurij Bojko www.online.km.ua
Cerkiew w Płoskirowie - wnętrze
fot. Jurij Bojko www.online.km.ua

 Podole
 I Rzeczpospolita
 Podolskie

 PŁOSKIRÓW
ukr. ХМЕЛЬНИЦЬКИЙ, Khmelnytskyi


Podolskie (I RP) - Bar, Latyczów, Międzybóż, Płoskirów
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Antonowce, Jarosławka, Pirogowce, Płoskirów, Zińkowce

PN -  WSCH
Bar, Deraźnia, Jeltuszkowo, Międzybóż

PD -  ZACH
Dunajowce, Kucza, Litniowce, Mińkowce, Stara Uszyca, Żwańczyk

PD - WSCH
Kopajgród, Łuczyniec, Ozarińce, Wierbowiec, Wołodyjowce

Miejscowość pierwszy raz wspomniana w 1493 roku. W 1510 król Zygmunt I nadał ją Stanisławowi Górce, po którego śmierci majątek powrócił we władanie króla (przed 1530)

Najprawdopodobniej w drugiej połowie XVI wieku wzniesiono tu zamek, mający chronić okolicę przez napadami Tatarów. Pomimo to najazdy ordy w 1512 i 1593 roku dotkliwie zniszczyły miejscowość. Jeden z nich miał zabrać z okolic miasta blisko tysiąc jasyru.

W 1550 roku Zygmunt August darował Płoskirów staroście kamienieckiemu Maciejowi Włodkowi z Hermanowa . Król Stefan Batory nadał prawa miejskie (1578) i zezwolił specjalnym przywilejem organizować 2 jarmarki rocznie.

W 1594 roku powracający z Zaporoża poseł austriacki Jerzy Lasota opisał jezioro w Płoskirowie, które go urzekło. Był to prawdopodobnie sztuczny staw, stworzony przez system grobli. Podróżujący przez Wołyń Ulrich von Verdum pisał (1671) o leżącej na rzecznym ostrowie fortecy, otoczonej wałami i częstokołem na błotach rzeki Płoski.

W 1648 roku zamek i miasto opanowały oddziały kozackie Maksyma Krzywonosa. Po zakończeniu wojen kozackich i z Rosją w 1663 (?65) roku nowym właścicielem Płoskirowa został pułkownik Marcin Zamoyski. W miasteczku bylo wówczas zaledwie 12 budynków.

Po upadku Kamieńca i traktacie buczackim Płoskirów w 1672 zagarnęła Turcja. Do Rzeczpospolitej powrócił w traktacie karłowickim w 1699 roku.

W końcu listopada 1702 roku miasto zajęli i zrabowali kozacy podczas buntu Semena Palija. Wycofali się dopiero w styczniu 1703 po rozbiciu ich oddziałow pod miastem.

Miasteczko stało się też najprawdopodobniej celem zajazdu okolicznej szlachty. Aadam Bielański, z upoważnienia właściciela Płoskirowa - Zamoyskiego dochodził sprawiedliwości w sądzie ziemksich w Kamieńcu Podolskim, skarżąc m.in. Dubińskiego i Sakowicza.

W połowie XVIII wieku cerkiew prawosławną przejęli unici. Nie istniała już wówczas forteca, zniszczona zapewne podczas XVII-wiecznych wojen i jeziorko, przy krtórym była położona. Rozwijało się miejskie rzemiosło: w 1765 roku działały tu m.in. cechy: kuśnierski, szewski, tkacki, kowalski.

Gdy wkrótce w wielkiej epidemii (1770) zmarło ponad 500 mieszkańców (w tym 200 dzieci), król Stanislaw August Poniatowski w specjalnym przywileju (1775) zatwierdził prawa mieszczan do organizowania 2 jarmarków. Właściciel miasta Zamoyski nadał mu szeroki samorząd. W 1789 roku w mieście było niespełna setka domostw, płacących podatki.

Po zaborze miasta w II rozbiorze Polski (1793) przez Rosję zaczęto używać nazwy Proskurow (ukr. Proskuryw), nie było jednak formalnej decyzji w tej sprawie. Choć car Paweł I przywrócił dawną nazwę, w 1801 znów wrócono do nazwy "Proskurow".

W 1801 roku na miejscu danego zamku postawiono murowany kościół św. Anny, zniszczony w czasach sowieckich. W latach 1802-10 zbudowano most i usypano groblę do wsi zarzecze, przyłączając ją do miasta, które zamieszkiwało (1806) ponad 2 tys. mieszkańców. W mieście stacjonował garnizon wojsk carskich.

Wielki pożar (1822) roku zniszczył większość zabudowy miasta, w tym murowany kościół i cerkiew z okazałym ikonostasem. Choć powstał specjalny plan odbudowy miasta, zatwierdzony przez cara Aleksandra I (1824), odbudowa nastąpiła chaotycznie.

Kolejne pożary (1835,1837) strawiły m.in. cerkiew. Zbudowana na jej miejscu świątynia jest najstarszym zachowanym zabytkiem miasta.

Postulowana przez polską delegację na konferencji w Wersalu (1919) tzw. "granica Dmowskiego" pozostawiała powiat płoskirowski (jako obszar z duża przewagą ludności polskiej) w granicach Rzeczypospolitej. O przebiegu granicy wschodniej zdecydował jednak przebieg wojny polsko-bolszewickiej i ustalenia traktatu pokojowego w Rydze (1921), pozostawiające Płoskirów po stronie sowieckiej.

W 1926 r. z cegieł rozebranego przez Sowietów kościoła św. Anny zbudowano kaplicę cmentarną. W 1940 Sowieci zamknęli także ją, jednak w 1942 kapelan armii niemieckiej odprawiał tu msze św., a za jego wstawiennictwem sprowadzono kapłana z Polski. W latach 1987-88 rozbudowany kościół.

Około 1930 roku władze sowieckie planowały utworzenie w okolicach Płoskirowa, zamieszkałych przeważnie przez Polaków, polskiego "rejonu autonomicznego". Jednak podjęta wkrótce przez Stalina decyzja o zmianie "polityki narodowościowej" Związku Sowieckiego doprowadziła do likwidacji już istniejących "rejonów", dzięki czemu Płoskirów uniknął "zaszczytu" zyskania nazwy bolszewickiej, jaki spotkał Dołbysz (Marchlewsk) i Kojdanów (Dzierżyńsk).

W styczniu 1954 roku (w 300-setną rocznicę unii perejesławskiej) zmieniono jednak nazwę miasta na Chmielnickij.

W dzielnicy Greczany - dawnej wiosce - mieszkają potomkowie Mazurów, którzy za buntowanie się - zostali tu przesiedleni przez króla Zygmunta Augusta. Największe skupiska Mazurów były w Czarnym Ostrowie i Markiewiczach. Na cmentarzu w Greczanach znajduje się symboliczny grób - Pomnik ofiar stalinizmu z Płoskirowa, Greczan, Szroweczki i Maćkowic.

Od 1991 roku miasto obwodowe (wojewódzkie) na Ukrainie, liczy ponad 300 tys. mieszkańców.

Zdzisław Jacek Pizio, Krótkie opisanie sentymentalnej podróży do krainy przodków na Wołyń i Podole


Wydrukuj stronę