Biała Cerkiew, widok z XIX wieku. Na wzgórzu widać cerkiew, od której pochodzi nazwa miejscowości
Cerkiew w Białej Cerkwi
Pałac Branickich w Białej Cerkiew
Fot. Buzar
Biała Cerkiew, Park w Aleksandrii, Pawilon "Echo"
fot. Elżbieta Bulińska
Biała Cerkiew, Park w Aleksandrii, Rotunda
fot. Elżbieta Bulińska
Biała Cerkiew, Park w Aleksandrii
fot. Elżbieta Bulińska
Biała Cerkiew, Park w Aleksandrii
fot. Elżbieta Bulińska
Biała Cerkiew, Park w Aleksandrii
fot. Elżbieta Bulińska
Rzeka Roś w Białej Cerkwi
Pokaż na mapie
 Kijowskie
 I Rzeczpospolita
 Ukraina prawobrzeżna

 BIAŁA CERKIEW
ukr. БiЛА ЦЕРКВА,
Bila Tserkva,
ros. Juriew
hebr. ביילא צרקוב, Byelaya Tserkov


Kijowskie (I RP) - KIJÓW
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Białogródka, Byszew, Fastów, Kowalówka, Marianówka, Motyżyn

PN -  WSCH
Barachty, Czerniachów, Kijów, Trypole, Wasiłków

PD -  ZACH
Berezna, Biała Cerkiew, Jeziorna, Mazepińce

PD - WSCH
Kahorlik, Karapisze, Łopatyńszczyzna, Rokitno, Tarascza

Gród założony w 1032 roku przez Jarosława Mądrego na wysokim skalnym brzegu rzeki Rosi pod nazwą Juriew. Stał się wkrótce jednym z ważniejszych grodów Rusi Kijowskiej. W drugiej połowie XI wieku istniało tu prawosławne biskupstwo (pierwszy biskup Michał był wspomniany w 1072 roku).

Podczas najazdu Połowców (1095) opustoszały wobec wielkich mrozów miasto zostało spalone, a jego mieszkańcy uciekli do Kijowa. Rok później Tuhorkan (1096) Książę Światopełk po porażce podpisał pokój z Połowcami i wziął za żoną córkę chana połowieckiego. Chociaż ich syn Włodzimierz Monomach 19 razy zawierał traktaty z Połowcami, przez cały XII wiek gród był nękany ich napadami. W 1155 roku ponownie zniszczyli miasto.

Dzięki sojuszowi Rusi z osiadłymi na prawym brzegu Dniepru plemionami koczoniów, głównie Pieczyngów - tzw. Związkowi Czarnokłobuckiemu w połowie XII w. siła Połowców osłabła. W drugiej połowie XII wieku kolejne najazdy dwukrotnie zostały rozbite pod Juriewem.

W 1240 Juriew zostaje ponownie doszczętnie zniszczony, tym razem przez ordę mongolską Batu-chana.

Wkrótce dla określenia grodu coraz częściej stosuje się nazwę Białej Cerkwi, od białego kamienia cerkwi - jedynej ocalałej po wojennej pożodze budowli.

W 1311 roku kniaź słucki Jerzy z Andrzejem Niemirowiczem rozbili wojska tatarskie na rzeką Rotok w pobliżu Białej Cerkwi. Wedłu kronik zginęło ponad 3 tys. Tatarów.

Po pokonaniu przez wielkiego księcia litewskiego Olgierda (ojca Jagiełły) Tatarów nad Sinymi Wodami (dopływem Bohu) w 1362 roku wraz z całą Kijowszczyzną Biała Cerkiew znalazła się pod władaniem litewskim, a ponad 20 lat później - po unii w Krewie (1385) we wspólnym państwie polsko-litewskim.

W 1550 roku dla zabezpieczenia przed powtarzającymi się najazdami tatarskimi wojewoda kijowski Pruński buduje na Górze Zamkowej prawdopodobnie drewniany zamek z czterema basztami, otoczony wałami ziemnymi. Wewnątzr mieściły się kaplica, budynek służby, buduynek podstarosty, piekarnia i stajnia.

Po unii lubelskiej (1569) Biała Cerkiew została przyłączona do Korony. Od 1570 należała do Konstantego Wasyla Ostrogskiego, wojewody kijowskiego, dziedzica fortuny Tarnowskich.

29 grudnia 1591 roku szlachcic z Podlasia Krzysztof Kosiński zbuntował Kozaków rejestrowych i zdobył zamek w Białej Cerkwi wraz z arsenałem i prochami. Po zniszczeniu archiwów wycofał się na Niż.

Wcześniej za zasługi wojenne i za wstawiennictwem Jana Zamoyskiego Kosiński dostał na sejmie "dobra Rokitno, Olszanice z attentacjami..." nad rzeką Rosią w Kijowskiem. Ale przywilej na te dobra mieli i potężni książęta Ostrogscy. Przyczyną wystąpienia Kosińskiego było zajęcie majątku Rokitno i Olszanice przez Ostrogskich. Kosiński chciał spalić niewygodne dokumenty, trzymane przez podstarościennego Dymitra Kurcewicza-Bułyhę i dlatego zebrał Kozaków. Kanclerz Jan Zamoyski zakazał jednak hetmanowi Stanisławowi Żółkiewskiemu mieszania się w "kłótnię z Kozaki". Przeciw Kosińskiemu ruszyły więc prywatne chorągwie "królewiąt" i pospolite ruszenie.

W 1592 zbuntowani Kozacy zajęli Perejesław, a przejściowo nawet Kijów. Zostali rozbici pod Piątkiem na Wołyniu 2 lutego 1593 roku. Po przegranej bitwie Kosiński obiecał księciu Konstantemu Ostrogskiemu, że zaniecha walki, a rejestrowi wrócą do posłuszeństwa. Ostrogski uwierzył słowu herbowego szlachica herbem, rozumiejąc jego bunt jako dochodzenie swych praw.

Kosiński znów udał się na Zaporoże i tam ponownie zrewoltował Kozaków. Wiosną 1593 złożył przysięgę na wierność carowi Fiodorowi i "oddał" mu władzę nad częścią Ukrainy. Na czele dwóch tysięcy mołojców ataman ruszył z Siczy na starostę czerkaskiego Aleksndra Wiśniowieckiego. Zginął wkrótce wedłu "Kroniki" Marcina Bielskiego "będąc pijanym, w gospodzie zabit od książęcych sług".

Podczas kolejnego buntu w kwietniu 1597 roku Semen Nalewajko na czele kilku tysięcy Kozaków zdobył i splądrował Białą Cerkiew, niszcząc zamek.

Hetman Stanisław Żółkiewski dogonił Kozaków pod Ostrym Kamieniem. Z 3 tysiącami żołnierza nie zdołał jednak rozbić taboru kozackiego spiętego w pięć rzędów wozów. Na radzie w Perejasławiu część Kozaków chciała więc poddać się carowi. Zdecydowano jednak pozostać w taborze z rodzinami i podjąć rozmów z Polakami. W czerwcu 1597 roku Żółkiewski zadał klęskę Kozakom w uroczysku Sołonica nad Sułą pod Łubniami.

W 1620 król Zygmunt III Waza lokował miasto na prawie magdeburskim i nadał mu herb.

W maju 1648 roku po klęskach Rzeczypospolitej pod Żółtymi Wodami i Korsuniem opanowany przez Kozaków Chmielnickiego, stając się na krótko jego siedzibą, a później miejscem stacjonowania poułku kozackiego.

Podczas wojen kozackich i zwyciestwie pod Beresteczkiem 28 września 1651 roku podpsiano tu z Chmielnickim nową ugodę. Zgodnie z jej warunkami, narzuconymi przez Rzeczypospolitą, ograniczono liczbę kozaków rejestrowych do 20 tys. i wyznaczono im stałe siedziby w dobrach królewskich.

15 stycznia 1654 roku zgromadzenie kozackie w Białej Cerkwi zaaprobowało wyniki Rady perejesławskiej oddającej Ukrainę Rosji.

Po rozejmie polsko-rosyjskim w Andruszowie (1667) potwierdzonym pokojem Grzymułtowskiego (1686) Biała Cerkiew powróciła do Rzeczpopolitej. Odbudowano wówczas i wzmocniono białocerkiewską fortecę z 5 drewnianymi basztami i 30 budynkami wewnątrz umocnień. Miasto posiadało 4 bramy: Kijowską, Berdyczowską, Rokitniańską i Humańską na lewym brzegu Rosi.

Podczas wojny północnej miasto opanowali rebelianci kozaccy Semena Palija (1702), a następnie sprzymierzony później ze Szwedami Iwan Mazepa. W 1706 rozpoczął budowę cerkwi Mikołajewskiej w centrum miasta (przebudowanej w 1852 r.). W 1712 roku nie uczestnicząca formalnie w wojnie Rzeczpospolita odzyskała zniszczone miasto, które było siedzibą starostwa. W XVIII w. miasto było też siedzibą dekanatu unickiego

W połowie XVIII w. w okolicy działały oddziały hajdamaków - Kozaków i okolicznych chłopów napadających na dwory i miasta, mordujące szlachtę i Żydów.

W 1775 Sejm Rzeczypospolitej nadał Białą Cerkiew zaprzedanemu Rosji hetmanowi iwlekikmu koronnemu Franciszkowi Ksaweremu Branickiemu. W rękach Branickich miasto pozostawało aż do rewolucji bolszewickiej.

W 1793 podczas II rozbioru Rosja zagarnęła Białą Cerkiew, która już do Rzeczypospolitej nie powróciła. Caryca Katarzyna II nakazała wówczas zniszczenie fortecy.

Na początku XIX wieku Branicki wielkim kosztem założył dla swojej żony Aleksandry, olbrzymi i piekny park jej imienia - Aleksandrię. Zaangażowano wybitnych ogrodników: Muffeta z Francji, Domenica Botaniego z Włoch i Polaka Biała Cerkiewteckiego, a następnie Augusta Stange i A. Jensa. Sprowadzono z zagranicy egzotyczne drzewa i krzewy, wykorzystując malownicze położenie terenu, obfitującego w parowy i strumienie.

Wybudowano letnią rezydencję - tzw. Austerię (ze wspaniale wyposażonym wnętrzem), siedem pawilonów oraz sztuczne ruiny, mostek chiński z altaną, oranżerię, ustawiono liczne posągi i kolumny, urządzono sztuczny wodospad. Park budził powszechny podziw, wielokrotnie odwiedzali go carowie rosyjscy, był to bowiem - obok Zofiówki - największy i najpiękniejszy park na całej Ukrainie.

W 1812 roku Branicki zbudował na Zamkowej Górze trójnawowy kościół rzymsko-katolicki p.w. św. Jana Chrzciciela. Równocześnie rozpoczął budowę dwupiętrowego, drewnianego Pałacu Zimowego (obecnie szkoła muzyczna). W latach 1833-39 zbudowano na wzór katedry odesskiej cerkiew Preobrażeńską.

Fortuna Branickich przyczyniła się do szybkiego rozwoju przemysłu, w połowie XIX wieku Biała Cerkiew była jednym silniejszych ośrodków przemysłowych guberni kijowskiej. W mieście pracowało 14 zakładów , zatrudniających około 200 osób i ponad 4000 chałupników. Biała Cerkiew w 1860 roku liczyła 12 tys. mieszkańców. Po reformie uwłaszczeniowej 1861 roku Braniccy stracili znaczną część dochodów.

W 1917 r. rezydencję w Aleksandrii doszczętnie ograbili wracający z frontu maruderzy, paląc większość budynków. Zrabowano też serwisy porcelanowe i srebrne zastawy - dzieło złotnika francuskiego Odiota.

Ostatnie właścicielki: Maria Branicka i jej córka księżna Richetta Radziwiłłowa uratowały tylko kilka portretów, przez jakiś czas mieszkały w opanowanym przez bolszewików mieście (rezydencja była oddalona kilka kilometrów od centrum Białej Cerkwi), po czym udało im się przedostać do Polski.

W okresie międzywojennym park pozostał na łasce losu. Bolszewicy niektóre budynki rozebrali do fundamentów, ocalał tylko Dom Ogrodnika. Dopiero po II wojnie światowej entuzjastom udało się zrekonstruować niektóre budowle, obecnie prowadzi się dalszą konserwację i renowację parku, pomników i budynków.

Więcej informacji:
Jerzy Besala, Wielkie zwycięstwa I Rzeczypospolitej, Uchodnicy i dobycznicy w: "Magazyn Wileński"
Opis architektury


Wydrukuj stronę