::Czarnobyl :: Rzecz-pospolita.com :: RZECZPOSPOLITA WIRTUALNA ::Czarnobyl
Wygląd nie zniszczonych przez industrializację wiosek w okolicach Czarnobyla niewiele zmienił się od czasów I Rzeczypospolitej
Elektrownia w Czarnobylu po awarii.
Reaktor po wybuchu
Wymarłe miasto - Prypeć


 Kijowskie
 I Rzeczpospolita
 Ukraina prawobrzeżna

 CZARNOBYL
ukr. ЧОРНОБИЛЬ Czernobyl, Chornobyl


Kijowskie (I RP) - CZARNOBYL
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Burakówka, Czarnobyl, Domanówka, Gubin, Pirogowicze

PN -  WSCH
Czykałowicze, Kosaczewka, Ładyżyce, Sorokoszycze, Stracholesie

PD -  ZACH
Abramówka, Jasnogródka, Jabłonka, Kisielewka, Mikulicze

PD - WSCH
Czernin, Swaromie, Różówka, Tarasowicze, Wyszogród

Miejscowość w powiecie owruckim, 130 km na północ od Kijowa, 150 km od Radomyśla na wyniosłym brzegu przy ujściu rzeki Uszy do Prypeci (dopływie Dniepru), obecnie Zbiornika Kijowskiego.

Nazwa pochodzi od słowiańskiego określenia piołunu (Artemisia Vabsinthium), który rośnie na okolicznych mokradłach.

W Biblii gorzki piołun jest symbolem Bożego gniewu:
(...) i spadła z nieba wielka gwiazda, płonąca jak pochodnia, a spadła na trzecią część rzek i na źródła wód. A imię gwiazdy zowie się Piołun. A trzecia część wód stała się piołunem, i wielu ludzi pomarło od wód, bo stały się gorzkie.

(Apokalipsa św. Jana 8,10-11).

Wspomniany pierwszy raz w kronikach ruskich w 1143 roku, jako należący do kniazia kijowskiego Ruryka Rościsławowicza.

Według Kroniki Stryjkowskiego, przy ujściu Prypeci do Dniepru, ok. 20 kilometrów od Czarnobyla w I połowie XIII wieku rozegrala się krwawa bitwa wodza ordy mongolskiej Batu-chana - Kajdana z Litwinami pod wódzą księcia Erdziwiłła.

Przyłączony do Litwy w pierwszej połowie XIV wieku, Czarnobyl należał odtąd do książąt litewskich.

W 1542 mieszczanie Łucka i Włodzimierza skarżyli się na zbyt wysokie myto nakładane przez urzędników w Czarnobylu

Na mocy Unii Lubelskiej (1569) Czarnobyl został przyłączony - na ponad 200 lat do ziem koronnych Rzeczypospolitej.

Tutejszy drewniany zamek (1548-52) miał dwie wieże i zaledwie 10 rusznic. W 1563 nadeszło jeszcze z Wilna 6 falkonetów i 30 hakownic.

29 marca 1566 roku król Zygmunt August nadał Czarnobyl dotychczasowemu dzeirżawcy rotmistrzowi jazdy polskiej, Filonowi Kmicie w zamian za przekazany skarbowi królewskiemu Lityń (w województwie bracławskim). Nowy właściciel dodał do swego nazwsika miano Czarnobylskiego.

Jego córka Zofia wniosła majątek w wianie Sapiehom. Jej małżonek, Łukasz Sapieha ufundował (1626) kościół i klasztor dominikanów, w którym zostali obydwoje pochowani. Synowiec Łukasza, Kazimierz Lew Sapieha, wojewoda wilenski, hetman litewski postawił kościół i większy klasztor w nowym miejscu.

Po oddaniu przez króla Władysława IV twierdzy w Trubczewsku (1644) Rosjanom, sejm Rzeczypospolitej (1646) rozważał oddanie Czarnobyla, należącego do ziem Korony jako rekompensaty dla Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ostatecznie oddano jednak Litwinom Lubecz.

W 1651 roku zamek czarnobylski zaatakowali Kozacy pod wodza Antona i Orkusza. Odsiecz pod wódzą Wincentego Gosiewskiego odrzuciła jednak napastników aż pod Kijów.

Po bezpotomnej śmierci Kazimierza Lwa Sapiehy (1656) Czarnobyl przeszedł w ręce Kazimierza Władysława Sapiehy, kasztelana, a następnie wojewody trockiego.

W 1664 roku wierny Rzeczypospolitej pulkownik kozacki Piotr Wasilkowski z Owrucza rozbił pod czarnobylem ponowny atak wojsk kozacko-rosyjskich.

Po zajęciu przez Rosję województwa czernichowskiego (1654), od rozejmu w Andruszowie (1667) Czarnobyl był fortyfikacją, oddaloną zaledwie 20 kilometrów od granicy z Rosją. Tutaj znajdowała się komora graniczna 'ceł podnieprskich'.

W 1671 roku sprzymierzony z Turcją hetman kozacki Piotr Doroszenko wysłał Kozaków pod wódzą Hołoty celem zdobycia Czarnobyla.

Hetman wielki koronny Jan Sobieski dla odparcia ataku skierował tu oddzial pułkownika Piwa, który rozbił Kozaków pod Chwastowem i Korostyszowem i obsadził Czarnobyl.

Córka Kazimierza Władysława - Cecylia Sapieżanka wniosła Czarnobyl w posagu Chodkiewiczom (1703).

Choć Mikołaj Ksawery Chodkiewicz utrzymywał nadworną milicję, liczącą 500 żołnierzy Czarnobyl został zdobyty i zrabowany (1747) przez watahę hajdamacką Romana Czarnego.

Kościół dominikański spalony od uderzenia pioruna został wnet odbudowany p.w. Wniebowzięcia Panny Maryi (1757).

Kolejny właściciel - Jan Mikołaj Chodkiewicz (+1781), starosta żmudzki rozbudował rezydencję, umocnił zamek, odnowił fosy, wzniósł szańce i palisady. Uprzedziwszy atak hajdamaków (1768) wysłał huzarów pod komendą Engla, którzy rozbili oddział hajdamaków, których wódz Bondarenko skazany przez sąd został w Karpiłówce pod Czarnobylem poćwiartowany.

W 1772 roku Czarnobyl zostal zagrabiony przez Rosję w I rozbiorze Polski.

W posiadaniu rodziny Chodkiewiczów majątek pozostał do końca XIX wieku, kiedy został sprzedany (1896) Rosjanom.

Przy klasztorze dominikanie prowadzili szkółkę parafialną, zamkniętą wraz z kasatą klasztoru (1832) w ramach represji po powstaniu listopadowym. Obok kościoła katolickiego były tu 3 cerkwie -m.in. p.w. św. Illi (1779) a także cerkiew i monastyr staroobrzędowców, skasowany w 1852 roku oraz żydowskie domy modlitwy.

W końcu XIX wieku była tu duża przystań rzeczna. Czarnobyl liczył wtedy 14 tys. mieszkańców (1900) - 60% żydów, ponad 10% staroobrzędwocow (raskolników) i zaledwie 80 katolików (głównie Polaków) .

W 1915 roku miasto dostało się pod okupację niemiecką, a w czasie wojny domowej, która wybuchła wkrótce potem, walczyli o nie bolszewicy, biali i Ukraińcy.

Podczas wojny polsko-radzieckiej, 27 maja 1920 roku polscy żołnierze zdobyli w Czarnobylu bolszewicki holownik "Prytkij", uszkodzony podczas bitwy pod Koszarówką z Polską Flotyllą Pińską 25 maja 1920 i odholowany przez sowieckie okręty do Czarnobyla.

Wydobyty po zatopieniu od 1923 roku służył w Wojsku Polskim jako statek (początkowo szkolny, następnie ratowniczy) ORP "Generał Sosnkowski" .

Zajęty ponownie przez bolszewicką konnicę w czerwcu 1920 roku Czarnobyl na mocy traktatu ryskiego (1921) pozostał na terenie Ukrainy sowieckiej.

Niedobitki ludności polskiej deportowano w podczas staliniowskiej czystki (1936).

Prawa miejskie Czarnobyl uzyskał w 1941 roku. Niemcy w latach 1941-44 wymordowali żydowską ludność miasteczka.

W połowie lat 60-tych rozpoczęto tu budowę jednej z pierwszych, sowieckich elektrowni nuklearnych.

26 kwietnia 1986 roku, o godzinie 1.23 w nocy, reaktor elektrowni jądrowej w Czarnobylu zaczął się topić.

Pracownicy elektrowni przeprowadzali doświadczenie, które miało polegać na stopniowym zmniejszaniu mocy reaktora. Podczas niego wyłączono większość automatycznych systemów zabezpieczeń. Reaktor ten, gdy pracował z małą mocą był bardzo niestabilny. Reakcja zachodząca w reaktorze wymknęła się spod kontroli. Ilość wytwarzanej energii była tak duża, że zaczęły się palić elementy konstrukcyjne reaktora. Wewnątrz znajdowało się 1500 ton łatwo palnego grafitu. Pożar spowodował wybuch chemiczny.

Pierwsza fala skażonego powietrza dotarła nad Polskę prawdopodobnie około północy 27/28 kwietnia, a wykryto ją w kilka godzin później. W samym Czarnobylu, emisja z płonącego reaktora uległa już wtedy znacznemu zmniejszeniu. Emisja malała dalej aż do 3 maja, kiedy to zaczął się jej ponowny gwałtowny wzrost. Druga emisja, znacznie większa, nastąpiła wskutek przebicia się stopionego rdzenia reaktora do znajdujących się poniżej pomieszczeń wypełnionych wodą. Chmura z tej drugiej emisji ominęła Polskę i skierowała się na południe Europy. 1 maja w Polsce zaczął się spadek skażenia powietrza, (ale nie gruntu).

W miejscowości Prypeć, oddalonej o 3 kilometry od elektrowni, ewakuację zarządzono dwa dni po wybuchu. Prawie 50 tysięcy ludzi mieszkających przed katastrofą w Prypeci musiało opuścić swoje domy. Tydzień później ewakuowano ok. 10 tysięcy osób w promieniu 10 kilometrów od Czarnobyla.

Pomimo tego zachorowało około 30 tys. ludzi spośród 400 tys. "likwidatorów" - robotników zatrudnionych przy zakopywaniu najbardziej niebezpiecznych odpadów i budowie specjalnego budynku wokół zniszczonego reaktora nazwanego "sarkofagiem". Stan zdrowia 5 tys. osób nadal uniemożliwia im podjęcie pracy.

Ukraiński oddział Greenpeace porównując śmiertelność przed i po wypadku oszacował liczbę zmarłych oszacowano w ten sposób na 32 tys.

Czarnobyl liczył 14 tys. mieszkańców (1986), po awarii ludność ewakuowano. Od 1991 roku miasto należy do Ukrainy, niespełna 40 km na południe od granicy z Białorusią (dawnej granicy Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego).

Tak jak pobliska Prypeć znajduje się w "zonie" - zamkniętej, 30-kilometrowej strefie wokół Czarnobyla. Choć nie ma tam ponoć zagrożenia dla zdrowia, zdewastowane miasto-widmo wymaga gruntownej odbudowy.

Więcej informacji:

Waldemar Danielewicz, Statek sanitarny "Generał Sosnkowski"
Historia katastrofy elektrowni w Czarnobylu


Wydrukuj stronę