fragment obrazu Juliusza Kossaka z 1855 roku
fragment obrazu Juliusza Kossaka z 1855 roku |
|
Bracławskie (I RP) - HUMAŃ
mapa 1:75 000 |
Żółte Wody - rzeka, lewy dopływ Małego Ingułu (prawego dopływu Dniepru). Jej nazwa pochodzi od żółtego piasku, wyścielającego dno rzeki.
W 1648 nad Żółtymi Wodami, niedaleko wsi Żołte (Żełtoje) (ok. 110 kilometrów na zachód od Kudaku) od oddziały kozacko-tatarskie Bohdana Chmielnickiego zadały klęskę wojskom Rzeczypospolitej.
21 kwietnia naprzeciw Chmielnickiego, który na czele zrewoltowanych Kozaków, po nadejściu posiłków tatarskich wyruszył z Siczy ruszyły z zachodu wojska Rzeczypospolitej. Oddziały podzielono na trzy grupy, co miało zdecydować o klęsce.
Przodem ruszył oddział Kozaków rejestrowych (ok. 4 tysiące) pod wódzą pułkownika czehryńskiego Stanisława Krzyczewskiego (kuma Chmielnickiego), który popłynął Dnieprem do Kamiennego Zatonu.
3 tys. oddział 24-letniego syna hetmana - Stefana Potockiego, starosty niżyńskiego (w tym połowa Kozaków rejestrowych- na służbie i żołdzie Rzeczypospolitej) i 11 chorągwi kawalerii szybko stracił kontakt z Kozakami na Dnieprze.
1,5 tys. korpus hetmana Mikołaja Potockiego, miał z tyłu gromadzić poczty prywatnych wojsk magnackich.
29 kwietnia 1648 młody Potocki napotkał nad niewielką rzeczką Żółte Wody, (60 km od Kamiennego Zatonu) wojska Chmielnickiego, prowadzącego ok. 8 tys. żołnierzy (w tym połowę Tatarów Tuhaj-beja).
Wobec przewagi nieprzyjaciela żołnierze Rzeczypospolitej okopali się w warownym obozie.
3 maja hetman Potocki po otrzymaniu wiadomości od syna wyruszył na pomoc Prawdopodobnie 4 maja na Dnieprze pod Kamiennym Zatonem, doszło do pierwszej zdrady Kozaków rejestrowych. Przeszli oni na stronę Chmielnickiego, mordując wierny Rzeczypospolitej oddział niemieckich dragonów.
Po przybyciu Chmielnickiego z oddziałem Krzyczewskiego również Kozacy rejestrowi ze oddziałów Stefana Potockiego przeszli na stronę Chmielnickiego.
Powiększyło to jeszcze bardziej przewagę Chmielnickiego, dysponującego już 10-krotną przewagą liczebną (15 tysiącami ludzi naprzeciw 1,5 tysięcznym wojskom Potockiego).
13 maja, po bohaterskim odparciu wielu szturmów wojsk kozacko-tatarskich rozpoczęto negocjacje. Chmielnicki uwięził jednak polskich posłów i zerwał rokowania.
15 maja po kolejnym szturmie wycieńczone ponad dwutygodniowymi, ciągłymi atakami wyrwały się z oblężenia i rozpoczęły przedzieranie się w taborze w stronę Kryłowa (ok. 90 kilometrów na północny zachód).
Nazajutrz, 16 [6 wg kalendarza juliańskiego] maja niedaleko uroczyska Kniażni Bajraki (Княжьи Байраки), Tatarzy dogonili i rozerwali polski tabor, zabijając Stefana Potockiego i większość żołnierzy.
12 maja na wieść o zdradzie Kozaków rejestrowych Krzyczewskiego hetman Mikołaj Potocki wstrzymał odsiecz, oddaloną o 100 kilometrów od polskiego obozu.
Kilka dni później, 20 maja 1648 w Mereczu zmarł król Władysław IV. Rozpoczęło się tragiczne bezkrólewie. 26 maja klęskę poniosły wojska hetmanów Potockiego i Kalinowskiego pod Korsuniem. Na olbrzymim obszarze ziem ukrainnych Rzeczypospolita nie posiadała już innych wojsk (poza prywatnymi pocztami księcia Jaremy Wiśniowieckiego na Zadnieprzu). Kozacy mogli opanować bez przeszkód olbrzymi teren południowo-wschodniej Rzeczypospolitej.Po ugodzie kozacko-rosyjskiej w Perejesławiu (1654), Zaporoże zostalo przyłączone do Rosji, co Rzeczypospolita uznała w traktacie Grzymułtowskiego (1686).
Do XIX wieku na prawym brzegu rzeki zachowały się ślady okopów i rowów otaczających polski obóz.
Od 1991 roku miasto w obwodzie dniepropietrowskim niepodległej Ukrainy (136 km od Dniepropietrowska), liczy obecnie 65 tys. mieszkańców.
Więcej informacji:
Bitwa pod Żółtymi Wodami -sprostowanie do filmu Jerzego Hoffmana, opr. Radosław Sikora