XIX-wieczna panorama Żytomierza
Niedokończony z powodu kasaty zakonu kościół i kolegium jezuickie (1768-73), później więzienie, rozebrane w połowie XI wieku, stan z 1838 roku
Niedokończony z powodu kasaty zakonu kościół i kolegium jezuickie (1768-73), później więzienie, rozebrane w połowie XI wieku, stan z 1838 roku
Skała Czackiego pod Żytomierzem
Skała Czackiego pod Żytomierzem -ti63.jpg
Góra Ochrymowa w okolicach Żytomierza
Góra Ochrymowa w okolicach Żytomierza -ti-63.jpg
Kościół bernardynów w Żytomierzu

Kościół seminaryjny - p.w. św. Jana z Dukli i klasztor bernardynów - początkowo drewniany kościół (1760) fundacji Jana Kajetana Ilińskiego, starosty żytomierskiego. Obok bernardyni postawili murowany klasztor. Po pożarze (1820) najpierw odbudowano klasztor, w refektarzu urządzono prowizoryczną kaplicę. Po wybudowaniu nowego murowanego kościoła (1828-41) został on skonfiskowany (1842) przez petersburskie Kolegium Duchowne. Bernardyni musieli opuścić Żytomierz (1844). W opuszczonych budynkach klasztoru urządzono wówczas diecezjalne seminarium duchowne.

Kościół został ponownie zamknięty (1930) przez władze sowieckie i zamieniony na dom kultury. Świątynię podzielono na 3 piętra. następnie przebudowali (1960) na muzeum geologiczne. Całkowicie zdewastowaną świątynię odzyskali wierni (1989/90), którzy dopiero gdy zawaliła się ściana frontowa, otrzymali zgodę na remont. Bernardyni powrócili do Żytomierza w 1992 roku i rozpoczęli odbudowę.

Podczas gruntownej przebudowy kościoła dokonano istotnych zmian. Ponieważ przed wejściem do kościoła komuniści wybudowali blok mieszkalny, utrudniając dostęp do świątyni, odwrócono kierunek kościoła - ołtarz główny znalazł się w miejscu dotychczasowego wejścia, a wejście główne w miejscu dawnego ołtarza. Przy wejściu dobudowano wieżę - dzwonnicę. Odnowiony kościół poświęcono w 1997 roku. Część klasztoru do dzisiaj zajmuje wojsko.
fot. Elżbieta Bulińska

Katedra św. Zofii. Drewniana świątynia istniała w tym miejscu już w 1225 r. Nową, murowaną katedrę (1737-1751) ufundował biskup Jan Samuel Ożga. Po zniszczeniach w 1768 r. katedra została przebudowana (1801) na trójnawową w stylu klasycystycznym pod kierunkiem biskupa łucko-żytomierskiego Kacpra Cieciszowskiego. Katedra jest obecnie budowlą eklektyczną, z zachowanymi wnętrzami.
Fot. www.mycastles.narod.ru

Żytomierz, dawny pałac biskupi, obecnie galeria obrazów

Żytomierz - neobarokowy, dawny pałac biskupi (po prawej stronie katedry), obecnie galeria obrazów z kolekcjami zabranymi z okolicznych dworów i pałaców.
fot. Elżbieta Bulińska

Prawosławny Sobór Przemienienia Pańskiego powstały na miejscu cerkwi św. Wasylego (1771). Pierwszy projekt nowej budowli powstał w Petersburgu (1844), ale nie udało się go zrealizować. Budowę soboru i dzwonnicy rozpoczęto (1851) według miejscowego projektu. Kiedy dwa lata później prace budowlane były już na ukończeniu, na skutek błędów inżynierskich nastąpiła katastrofa. Runęła dzwonnica i zniszczyła sobór. Istniejący kościół wybudowano w 1864 r.
fot. Elżbieta Bulińska

Pokaż na mapie
 Kijowskie
 I Rzeczpospolita
 Ukraina prawobrzeżna

 ŻYTOMIERZ

hebr. ז'יטומיר (Zhitomir)


Kijowskie (I RP) - Berdyczów, Żytomierz
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Cudnów, Kniażyn, Majdan Stary, Pulin, Polinka, Romanów, Sieriaki, Sobolewka

PN -  WSCH
Czernichów, Lewków, Piątki, Szumsk, Trojanów, Żytomierz

PD -  ZACH
Chmielnik, Januszpol, Karpowce, Krasnopol, Pików, Skarżyńce

PD - WSCH
Chmielnik, Januszpol, Karpowce, Krasnopol, Pików, Skarżyńce

Starożytna osada słowiańskich Drewlan na wschodnim skraju Wołynia. Położona nad rzeką Teterew i jej dopływem Kamionką. Jeden ze starszych i większych grodów Rusi Kijowskiej, powstały w IX wieku. Za początek miasta przyjmuje się rok 884.

Zgodnie z podaniami, św. Jacek Odrowąż ufundował (1240) w Żytomierzu klasztor Dominikanów, w tym samym roku zniszczony podczas najazdu ordy mongolskiej Batu-chana, która zrównała z ziemią cały gród.

W 1320 roku Giedymin, podczas swojej wyprawy na Kijów, przyłączył Żytomierz do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Wraz z nim gród znalazł się po unii w Krewie (1385) we wspólnym państwie polsko-litewskim.

W 1399 po rozbiciu wojsk litewskich wielkiego księcia Witolda przez oddziały Złotej Ordy chana Edygeja Tatarzy ponownie zdobyli i zrabowali Żytomierz.

Odbudowane miasto, za panowania Kazimierza Jagiellończyka było jednym z większych miast Wielkiego Księstwa. Obdarzany przywilejami handlowymi, prowadził handel nawet z Gdańskiem. W 1444 roku Kazimierz Jagiellończyk nadał Żytomierzowi magdeburskie prawa miejskie. Zbudowany wówczas niewielki zamek nie uchroił jendak miasta przed ponownymi zniszczeniami od Tatarów - w 1469, 1481 roku Jednak podczas najazdu (1482) cara hordy perekopskiej, Mengli-Gireja żytomierski zamek pozostał jednym z czterech nie zdobytych na ziemiach ukrainnych (obok Bracławia, Kaniowa i Czerkas). Warownię rozbudowano po 1540 roku według projetu Szymona Babińskiego.

Od unii lubelskiej (1569) Żytomierz był częścią Korony, stolicą jednego z powiatów województwa kijowskiego Rzeczypospolitej (obok Kijowa i Owrucza), siedzibą starostwa grodowego i sejmików. W opisie Żytomierza (1572) wymieniono 142 budynki, niewielki zamek i i dwór starosty krolewskiego. Król Zygmunt III Waza nadał miastu (1596) przywilej organizowania 2 jarmarków rocznie.

Rozwój miasta przerwały wojny kozackie. W 1648 roku oddziały Bohdana Chmielnickiego szturmem zdobyły zamek żytomierski. Na północ od miasta Kozacy pod wodzą pułkownika Iwana Bohuna rozbili korpus polski księcia Czetwertyńskiego.

Po rozejmie z carem w Andruszowie (1667), czasowo oddającym Kijów Rosji, Żytomierz stał się stolicą uszczuplonego województwa kijowskiego, sądów grodzkich i ziemskich. W 1724 jezuici zbudowali klasztor i szkołę. W 1765 w mieście było 5 świątyń (3 katolickie, 2 prawosławne) i 285 domostw.

Zagrabiony w II rozbiorze (1793) przez Rosję Żytomierz już nie powrócił do Rzeczpospolitej. Po reformie administracji kościelnej miasto stało się stolicą diecezji katolickiej (1798) i prawosławnej (1799).

W 1804 został w miejsce Łucka stolicą guberni wołyńskiej. W mieście zaczęli osiedlać się licznie carscy "czynownicy". Zamieszkał tu m.in rosyjski dowódca podczas wojen z Napoleonem generał Piotr Bagration, Gruzin z pochodzenia (żonaty z polską hrabiną Skowrońską, znaną później z lekkich obyczajów).

W 1836 roku urodził się tutaj Jarosław Dąbrowski, jeden z przywódców stronnictwa czerwonych, przygotowujących powstanie styczniowe (1863-64), głównodowodzący Komuny Paryskiej (1871).

W Żytomierzu kupił swemu ojcu dom Ignacy Jan Paderewski.

Intensywnie rusyfikowane miasto liczyło pod koniec XIX wieku (1896) 70 tys. mieszkańców, w tym około 9 tys. Polaków, 25 tys. Żydów i blisko tysiąc staroobrzędowców. Połączenie kolejowe Żytomierz uzyskał dopiero w 1896 roku poprzez linię wąskotorową do Berdyczowa. Podczas I wojny światowej Niemcy uruchomili kolej normalnotorową do Berdyczowa i Korostenia.

Pod koniec I wojny światowej w 1917 roku Żytomierz był opanowywany przez armię carską, niemiecką, bolszewicką, białogwardyjską. W jednym roku władza w mieście zmieniała się aż 13 razy.

W czasie wojny polsko-radzieckiej o niepodległość od 31 stycznia do 2 lutego 1920, oddziały polskie, w tym 4 Dywizjon Artylerii Konnej przeprowadziły zagon w okolice Żytomierza.

Natarcie na Żytomierz w nocy 26 kwietnia 1920 roku zapoczątkowało polską ofensywy na Kijów . W krótkotrwałej bitwie pod Kropiwną została kompletnie rozbita 58 dywizja bolszewicka i Polacy posunęli się o 70 kilometrów na wschód wyzwalając Żytomierz.

Jednak już po miesiącu 25 maja 1920 roku polscy lotnicy wykryli maszerujące na Kijów duże jednostki kawalerii sowieckiej - Armii Konnej Siemiona Budionnego, która z marszu zaatakowała Polaków. Po paru dniach Sowieci przełamali polską obronę pod Żytomierzem i rozbili znajdujące się w mieście oddziały.

Na szczęście bolszewicy nie zorientowali w rozmiarach sukcesu i polskie dowództwo zdołało skracając front, wypełnić powstałą lukę. 10 czerwca ewakuowano Kijow i front się ustabilizował.

Polsko-sowiecki pokój ryski (1921) pozostawił poza wschodnią granicą Rzeczypospolitej około miliona Polaków, w okolicach Żytomierza zamieszkujących w zwartych skupiskach. 100 kilometrów na zachód od miasta - wokół Dowbysza powstał polski rejon narodowościowy - Marchlewszczyzna. W 1930 roku jego ludność wynosiła 52 tysięcy, z czego 28 tysięcy (czyli ok. 70 procent) stanowili Polacy. Jednak już na początku lat trzydziestych rozpoczęły się represje stalinowskie, wywózki do Kazachstanu i obozów GUŁAG-u.

Dopiero w 1935 roku Żytomierz uzyskał - przez Fastów połączenie kolejowe z Kijowem.

Od 9 lipca 1941 Żytomierz okupowali Niemcy. 12 listopada 1943 roku sowiecki 1 gwardyjski korpus kawalerii generałów N. Czuwakowa i W. Baranowa zajął Żytomierz, ale podczas kontrataku Niemcy odzyskali miasto. Dopiero 30 grudnia 1943 Sowieci ponowili atak. 31 grudnia wojska 60 armii sowieckiej generał-lejtnanta I. Czerniachowskiego wkroczyły do miasta. Powrót władzy radzieckiej "uczczczono" w najbardziej odpowiedni sposób - zbiorową konsumpcją 2 wagonów spirytusu pozostawionych przez Niemców (celowo?) na dworcu kolejowym. Dzięki temu, nazajutrz niemiecki kontratak odzyskał Żytomierz. Dopiero trzecie sowieckie natarcie 2 stycznia 1944 opanowało ostatecznie miasto.

W Żytomierzu Sowieci podstępnie aresztowali, zaproszone na rozmowy, dowództwo Obszaru Lwowskiego Armii Krajowej.

Podczas walk o Lwów i w pierwszych dniach po wyparciu Niemców stosunki między Armią Krajową a sowieckimi oddziałami frontowymi układały się poprawnie. Wkrótce Sowieci zażądali jednak rozbrojenia AK. 31 lipca 1944 na ich zaproszenie wyjechał do Żytomierza komendant Obszaru Lwowskiego , pułkownik [tytularny generał brygady] Władysław Filipkowski "Cis", "Janka". Na czele delegacji AK miał przeprowadzić rozmowy z gen. 'Michałem "Rolą" -Żymierskim' [właśc. Artur Łyżwiński, agentem NKWD]. Tu został, wraz z otoczeniem podstępnie aresztowany w nocy 2/3 sierpnia 1944 przez kontrwywiad sowiecki "Smiersz". Był więziony w Kijowie, w polowych więzieniach kontrwywiadu 1 Frontu Ukraińskiego, a następnie w obozach internowanych w Charkowie, Riazaniu, Diagilewie, Griazowcu i Brześciu do początku listopada 1947. Zmarł w 1950 roku.

Od 1991 miasto obwodowe (wojewódzkie) Ukrainy, liczy ponad 300 tys. mieszkańców, w tym ok. 50 tys. Polaków. Okolice Żytomierza są największym skupiskiem Polaków na terenie obecnej Ukrainy (wg oficjalnych statystyk stanowią tu ok. 5% ludności).

W mieście znajduje się Dom Polski wybudowany i wyposażony przez Energopol. Znajdują się tutaj pomieszczenia lekcyjne, biurowe oraz pokoje gościnne.

Więcej informacji:

Kustodia OO. Bernardynów na Ukrainie
Opis zabytków


Wydrukuj stronę