Oblężenie zamku w Birżach przez Szwedów
Muzeum Czartoryskich w Krakowie


 Trockie
 I Rzeczpospolita
 BIRŻE
lit. Birżai
hebr. בירז, Birzai

Najdalej na północ wysunięta miejscowość województwa trockiego, blisko granicy z państwem Zakonu Kawalerów Mieczowych (później Kurlandią).

W drewnianym zameczku przebywał (1415) król Władysław Jagiełło. Od 1492 w posiadaniu Radziwiłłów, Birże stały się siedzibą jednej z dwóch głównych linii rodu i stolicą samodzielnego księstwa (1457). Zygmunt III Waza nadał (1589) prawa miejskie. Nową siedzibę wybudował tu w 1 poł. XVI w. Radziwiłł "Rudy", jednak prawdziwą rezydencję - zamek wzniósł dopiero (od 1586) Krzysztof Mikołaj Radziwiłł "Piorun". Jego syn, Krzysztof, otoczył zamek na pocz. XVII w. fortyfikacjami bastionowymi na wzór niderlandzki.

Podczas wojen szwedzkich za Zygmunta III Wazy zamek birżański po krótkim oblężeniu został zdobyty (1625) przez Szwedów i służył przez pewien czas jako kwatera króla szwedzkiego Gustawa Adolfa.

Wycofując się Szwedzi ograbili i zdewastowali zamek. Krzysztof Radziwiłł zdecydował się odbudować warownię (od 1636), na co otrzymał przyznane przez Sejm środki finansowe. Przy okazji nowe rozplanowanie otrzymało także miasto Birże, stając się miastem rezydencjonalnym, powiązanym we wspólny układ przestrzenny z zamkiem.

Książę Janusz Radziwiłł przed podpisaniem umowy w Kiejdanach ze Szwedami "oddał im swe Birże w zakład wierności, ale przez to tym więcej się osłabił". Henryk Sienkiewicz, Potop, cz.I, rozdział XIV

W 1669 miasto przeszło w posiadanie nieświeskiej linii Radziwiłłów.

9 marca 1701 r. na birżańskim zamku spotkali się król polski August II Mocny i car rosyjski Piotr I Wielki. Zawarte przymierze przeciwko królowi Szwecji Karolowi XII doprowadziło do wybuchu III wojny północnej. W jej efekcie Birże zostały kompletnie zniszczone.

Półtora wieku właściciele dóbr birżańskich nie mieszkali na miejscu, a Tyszkiewiczowie, posiadający Birże od 1811, wznieśli nową rezydencję po drugiej stronie jez. Szyrwany.

Zamek birżański dotrwał natomiast aż do naszych czasów w postaci okazałych ruin. W latach 70-tych XX w. rozpoczęto jego staranną rekonstrukcję wg starych planów.

Zagrabione w III rozbiorze przez Rosję Birże nie powróciły już do Rzeczpospolitej,

Od 7 do 9 maja 1863 r. powstańcy stoczyli tu bitwę z wojskami rosyjskimi. Przegrana bitwa zmusiła powstańców do ograniczenia się do działań partyzanckich.

W latach dwudziestolecia międzywojennego i od 1991 Birże należą do Litwy.

Ponieważ stary zamek radziwiłłowski nie nadawał się do remontu, po przeciwnej stronie jeziora Szyrwany, na wyspie Ostrów Tyszkiewiczowie wybudowali pałac w stylu willi włoskiej (1849-62). PO II wojnie światowej został odbudowany ze zniszczeń.

Hr. Eustachy Tyszkiewicz (ok.1870) opisał historię własnej rodziny i jej posiadłości "Birże. Rzut oka na przeszłość miasta, zamku i ordynacji". W pałacu Tyszkiewiczowie zgromadzili cenne zbiory dzieł sztuki oraz bardzo bogate archiwum i bibliotekę, których większość (1880) wywieźli do swego pałacu w Wilnie.

Pałac otacza bardzo rozległy park zajmujący cały teren dawnej wyspy Ostrów, dziś połączonej już z lądem.

Empirowy kościół św. Jana Chrzciciela (1857-61) fundacji hr. Jana Tyszkiewicza, zbudowany w miejscu poprzednich, drewnianych świątyń (pierwszy fundowany przez Radziwiłłów kościół stanął tu w 1515). W krypcie kościoła spoczywają członkowie rodu Tyszkiewiczów.

Więcej informacji: Opis zabytków


Wydrukuj stronę