::Kiejdany :: Rzecz-pospolita.com

Miejscowość na na prawym (żmudzkim) brzegu rzeki Niewiaży, będącej granicą pomiędzy Auksztotą (Litwą właściwą) i Żmudzią, oddalone 60 kilometrów na północ od Kiejdan.

Po raz pierwszy Kiejdany wspomniane w 1372 roku. Niewielka w XIV wieku osada rybacka w XV wieku stała się siedzibą potężnego rodu Kiszków.

Ostatnia z rodu, Anna Kiszczanka, córka wojewody witebskiego wniosła Kiejdany w posagu Radziwiłłów. Za ich sprawą Kiejdany na przełomie XVI i XVII wikeu stały się jednym z największych ośrodków reformacji na Litwie. Powstały tu gimnazjum kalwińskie (1625) i drukarnia (1640), obradowały liczne synody protestanckie (XVII-XVIII w.). Kiejdany były wówczas największym miastem na Żmudzi.

Zbór luterański (1629-40), fundacji Janusza Radziwiłła, zamknięty po II wojnie światowej, obecnie muzeum krajoznawcze.
fragment rysunku Napoleona Ordy (1875)

Zbór luterański, widok współczesny
fot. Elżbieta Bulińska

W świątyni znajduje się krypta Radziwiłłów, ze starannie odrestaurowanymi, metalowymi sarkofagami Radziwiłłów.

18 sierpnia 1655 roku Janusz Radziwiłł (1612-55) - hetman wielki litewski, wojewoda wileński, wsławiony zwycięstwami pod Łojowem i Szkłowem oraz jego kuzyn Bogusław Radziwiłł (1620-69) podpisali tutaj umowę kiejdańską ze Szwedami. Wypowiadali w niej posłuszeństwo prawowitemu królowi Janowi Kazimierzowi i oddawali się - wraz z ze szlachtą litewską pod rządy króla Szwecji Karola IX Gustawa (to samo - w zdecydowanie lepszej sytuacji militarnej zrobili magnaci i szlachta wielkopolska w lipcu 1655 roku w Ujściu).

Dokonujący zerwania unii Litwy z Polską, szukający przede wszystkim zaspokojenia własnych ambicji, Janusz Radziwiłł uważany jest obecnie na Litwie za bohatera narodowego.

Pierwszy wstępny układ ze Szwedami podpisano 17 sierpnia w Jaszwojniach. Wówczas Litwini nie godzili się jeszcze na udział w walce z Janem Kazimierzem.
Zdradę Radziwiłłów mogło usprawiedliwiać, zdaniem niektórych, oczekiwanie pomocy Szwedów w wyparciu Rosjan, którzy opanowali większość Litwy z Wilnem. Akt kiejdański podpisano już po opuszczeniu Rzeczypospolitej przez Jana Kaziemierza (12 października) i po przejściu na stronę szwedzką większości wojsk koronnych (16 października), a w przedzień poddanie się Karolowi Gustawowi województw krakowskiego i sandomierskiego.
Janusz Radziwiłł zmarł niebawem (31 grudnia), oblężony w Tykocinie przez żołnierzy konfederacji tyszowieckiej, wiernych królowi.

Jeszcze podczas wojny Kiejdany nawiedziła epidemia (1657) zarazy. Znaczna część miasta spłonęła w wielkim pożarze (1681)

Kiejdany zostały zniszczone podczas wojny północnej (1709-11). Miasto znów nawiedziła zaraza (1710).

W XVIII wieku wzniesiono kościół i klasztor karmelitów fundacji Ludwiki Radziwiłłówny.

W III rozbiorze (1795) Kiejdany zagarnęła Rosja i miasto do Rzeczypospolitej już nie powróciło. W 1807 w mieście wybuchla epidemia cholery.

17-letni uczeń gimnazjum w Kiejdanach Mollison został po 1820 roku skazany na śmierć za zamiar zabicia cara. Nowosilcow zamienił karę śmierci na zesłanie do ciężkich robót na Syberię. Jego ociemniała matka, wstawiająca się za nim (pani Rollinson) została opisana w III części "Dziadów" Adama Mickiewicza. Gimnazjum w Kiejdanach zostało za karę zamknięte.

Po powstaniu listopadowym Rosjanie zabrali klasztor karmelitów (1832), przeznaczając go na koszary.

Po powstaniu styczniowym (1863-64) Kiejdany zarekwirowano rodzinie Czapskich i nadano rosyjskim Totlebenom. W 1878 ro,ku powstał nowa synagoga.

Od 1918 roku Kiejdany należą do niepodległej Litwy, liczą 35 tys. mieszkańców.

Obecnie w rejonie kiejdańskim mieszka około 1% Polaków (ok. 700 osób). Nie ma tu nabożeństw w języku polskim ani też polskich szkół.

Jesienią 1994 roku powstało w Kiejdanach pierwsze Koło Związku Polaków na Litwie przy oddziale kowieńskim ZPL. W 1996 powstał samodzielny Oddział ZPL "Lauda", od 2000 roku działa Stowarzyszenie Polaków Kiejdan, któremu prezesuje Irena Duchowska. Oddział ZPL "Lauda" - Stowarzyszenie Polaków Kiejdan organizuje obchody świąt polskich - Święta Niepodległości Polski 11 listopada oraz Dnia Konstytucji 3 Maja, majówki, spotkania okolicznościowe z rodakami, różne imprezy, koncerty;

W lutym 1998 powstał polski zespół piesni i tańca "Issa". W czerwcu 2003 roku w Kiejdanach zorganizowano Festyn Kultury Polskiej "Znad Issy", w którym udział wzięło aż 15 zespołów z różnych zakątków Litwy, a ogółem uczestniczyło ponad 500 osób. Na spotkania wigilijne zbierają się corocznie Laudańczycy z Poniewieża, Szawel, Kiejdan, Datnowa, Kieleryszek, Birży, Misztowt, Wajnotiszek, Akademii.

- Mości panowie, otwórzcie oczy, Kiejdany już widać! - zakrzyknął.
- Co? hę? - rzekł Zagłoba. - Kiejdany? gdzie?
- A ot, tam ! Wieże widać.
- Zacne jakieś miasto - rzekł Stanisław Skrzetuski.
- Bardzo zacne - odpowiedział Wołodyjowski - i po dniu jeszcze lepiej się waszmościowie o tym przekonacie.
- Wszakże to dziedzictwo księcia wojewody?
- Tak jest. Przedtem było Kiszków, od których je ojciec teraźniejszego księcia otrzymał w posagu za Anną Kiszczanką, córką wojewodzica witebskiego. W całej Żmudzi nie masz tak porządnego miasta, bo Radziwiłłowie Żydów nie puszczają, chyba za osobnym pozwoleniem. Miody tu sławne.

Zagłoba przetarł oczy.

- A to jacyś grzeczni ludzie tu mieszkają. Co to za okrutną budowlę widać tam na podniesieniu?
- To zamek świeżo zbudowany, już za panowania Janusza.
- Obronny?
- Nie, ale rezydencja wspaniała. Nie czyniono go warownym, bo nieprzyjaciel nigdy nie zachodził w te strony od czasów krzyżackich. Ten spiczasty szczyt, który tam w środku miasta widzicie, to od kościoła farnego. Krzyżacy go wznieśli jeszcze za czasów pogańskich, później był kalwinom oddany, ale go ksiądz Kobyliński znowu dla katolików wyprocesował od księcia Krzysztofa."

Henryk Sienkiewicz,
Potop, cz.I,
rozdział XII

::Kresy :: Rzecz-pospolita.com :: RZECZPOSPOLITA WIRTUALNA ::Wilno,Lwów,Litwa Ukraina,Białoruś

Trockie (I RP)
KRAKINÓW
(pow. Kiejdany, Poniewież)
MAPA 1:100 000

PN - ZACH	PN - WSCH
PD - ZACH	PD - WSCH