Ratusz w Kownie fragment rysunku Napoleona Ordy, ok. 1880 Uważany za jeden z najpiękniejszych w Rzeczypospolitej renesansowy ratusz w Kownie powstał w latach (1542-43). Został poddany renowacji ratusza kowieńskiego (1638) dzięki staranim księcia Albrechta Stanisława Radziwiłła. Gruntownie przebudowany w stylu barokowym (1771-80) ratusz kowieński ozdobiono wieżą wysokości 53 metrów. Pod zaborami Rosjanie urządzili tu (1824) cerkiew, a następnie - arsenał. Zdewastowany budynek odrestaurowano (1836-38) wg projektu Karola Podczaszyńskiego. Bogato wyposażony mial służyć jako rezydencja cara podczas podróży do zachodnich guberni imperium.

Ratusz kowieński Krótki czas (1865-69) funkcjonował w ratuszu teatr (1865-69). W latach 1869-1944 ratusz znów był siedzibą władz miejskich. fot. Elżbieta Bulińska

Kowno, tzw. światynia Perkuna rys. z "Tygodnika Ilustrowanego" 1861 rok Gotycki "Dom Perkuna" - dawna kamienica kupiecka, kupiony przez jezuitów, którzy urządzili (1643) kaplicę. Po kasacie klasztoru (1773) opuszczony i zdewastowany. W XIX w. został odbudowany, była tu m.in. szkoła dla szlachty i teatr.

Kowno, Dom Perkuna, widok współczesny fot. Elżbieta Bulińska Pod koniec XIX w. został ponownie opuszczony i zdewastowany. Na przełomie XIX i XX w. urządzono tu szkołę cerkiewną. Budynek zwrócono (1928) jezuitom, którzy wykorzystywali go jako internat szkolny. Po 1945 roku mieściły się tu szkoły świeckie.

Kamienice przy rynku kowieńskim fot. Elżbieta Bulińska

Katedra p.w. śś. Piotra i Pawła fot. Elżbieta Bulińska Największy kościół gotycki na Litwie (długości 84 metrów). Budowę rozpoczęto w 1413 roku (trwała ponad dwa stulecia) - powstała wówczas część stanowiąca obecne prezbiterium. Obok wzniesiono (1893-94) ciekawą neogotycką kaplicę według projektu F. Wyganowskiego 1895 r. Gdy Kowno zostało siedziba diecezji, kościól stał się katedrą nowego biskupa. W 1921 r. śiątynia otrzymała tytuł bazyliki mniejszej. Kościół był nieprzerwanie czynny przez okres wojen w XX wieku. Wspaniały dwupiętrowy barokowy ołtarz główny (1775) przedstawia scenę Ukrzyżowania i 12 Apostołów. Kościół zdobią XIX-wieczne płótna Michała Elwiro Andriollego (znanego rysownika i ilustratora m.in. "Pana Tadeusza").

Brama kościoła bernardynów w Kownie, rys. z "Tygodnika Ilustrowanego" 1861 rok

Kościół bernardynów p.w. św. Jerzego fot. Elżbieta Bulińska Przed 1467 roku S. Sędziwojewski marszałek kowieński i kasztelan grodzieński wzniósł gotycki kociół p.w. św. Jerzego i klasztor bernardynów. Bernardyni kowieńscy zasłyneli w całej Rzeczypospolitej z produkcji tabaki oraz znakomitych miodów i nalewek.

Widziałem piękną dolinę przy Kownie
Kędy Rusałek dłoń wiosną i latem
ściele murawę, kraśnym dzierzga kwiatem
Jest to dolina najpiękniejsza w świecie

Adam Mickiewicz (1820)

Miasto położone przy ujściu Wilii do Niemna w środkowej części Litwy. przy drodze do Mariampola i Suwałk

W XIII wieku powstał tu gród obronny, chroniący Litwinów przed najazdami Krzyżaków, którzy niejednokrotnie go jednak zdobywali.

Winrich Kniprode, wielki mistrz krzyżacki, pomimo przysłania odsieczy przez książąt litewskich Olgierda i Kiejstuta zdobył zamek kowieński i zrównał go z ziemią w wigilię Wielkiej Nocy 1362 roku.

Ocalałe fragmenty zamku w Kownie fot. Elżbieta Bulińska

Odbudowana przez Litwinów warownia kowieńska odparła kolejny najazd krzyżacki (1376)

W 1383 roku zamek litewski został ponownie zburzony przez Krzyżaków. W maju 1384 roku Krzyżacy z wielkim mistrzem Konradem Zolnerem wznieśli tuż obok Kowna własną warownię Ritterswerde. Powstała na sztucznej wyspie utworzonej przez odcięcie kanałem ujścia Wilii do Niemna i stanowiła bazę wypadową do dalszych najazdów, szczególnie na Wilno i Troki.

W 1385 roku pojednany chwilowo z Jagiełłą Witold próbował opanować zamek krzyżacki. Po miesięcznym oblężeniu załogi pod wodzą komtura Henryka Cleo, pomimo nadejścia odsieczy z marszałkem zakonu Konradem von Wallenrodem, 25 października Litwini szturmem zdobyli Ritterswerde.

Po ponownej zdradzie Witolda zamek znów obsadzili Krzyżacy. W październiku 1391 roku Konrad Wallenrod, już jako wielki mistrz wyprawił tu wspaniała ucztę.

Po rozmowach przeprowadzonych w Kownie z wysłannikiem Jagiełły - Henrykiem księciem mazowieckim w maju 1391 roku Witold ponownie potajemnie porozumiał się z Jagiełłą. Wiosną 1392 roku Litwini zaatakowali znienacka Krzyżaków i wzięli załogę Ritterswerde do niewoli.

13 sierpnia 1392 roku wspólna wyprawa wielkiego mistrza Konrada von Jungingena i zbuntowanego po raz pierwszy (ale nie ostatni) przeciw Jagielle, jego brata - księcia Świdrygiełły zastała jednak zamek zniszczony przez obrońców i wraz z całym Kownem opuszczony przez mieszkańców.

W 1396 roku książę Witold podpisał w Kownie kolejne porozumienie z Krzyżakami. Po wytyczeniu granicy z Krzyżakami przez traktat w Grodnie (1398) granica na Żmudzi znów przebiegała tuż pod Kownem - po drugiej stronie Niemna Krzyżacy wznieśli nowy zamek Gotteswerder.

W tym samym czasie powstało w Kownie (1398) stowarzyszenie kupców niemieckich, pokojowo się tutaj osiedlających, utrzymujące szerokie kontakty z miastami hanzeatyckimi (m.in. Rygą).

Gotycki kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny fot. Elżbieta Bulińska fundacji wielkiego księcia litewskiego Witolda po bitwie nad Worsklą (1399) dla franciszkanów był wielokrotnie niszczony i odbudowywany.

Choć jeszcze w 1401 roku Witold nakazywał wzmocnienie zamku kowieńskiego dodatkowymi działami, podczas kolejnego ataku krzyżackiego Kowno zostało znów zniszczone przez obrońców i opuszczone bez walki.

Zamek kowieński nie odzyskał już znaczenia strategicznego - opuszczony , stopniowo niszczał. Samo Kowno jako miasto graniczne stało się miejscem rokowań i zjazdów.

17 sierpnia 1404 roku prowadzący jednocześnie walki na wschodzie o ziemię smoleńską wielki książę litewski Witold (i parafujący umowę bojarzy), podczas spotkania z wielkim mistrzem w Kownie potwierdzili przynależność Żmudzi do państwa krzyżackiego i obiecali pomagać Krzyżakom w razie buntu Żmudzinów.

Rok później z Kownie wyruszyła (1405) wspólna litewsko-krzyżacka na Żmudzinów.

W tym czasie (1404/ ?1408) Witold potwierdził wcześniejszą lokację miasta (nie zachowaną) i nadanie Kownu praw magdeburskich.

Od 6 stycznia 1408 roku toczyły się w Kownie rokowania króla Władysława Jagiełły, z wielkim mistrzem krzyżackim Ulrichem von Jungingenem i wielkim mistrzem zakonu inflanckiego. Rokowania, w których Witold pełnił rolę pośrednika nie doprowadziły do porozumienia.

O przyszłości Żmudzi, na której wybuchło kolejne, antykrzyżackie powstanie (1409) zadecydowała zatem Wielka wojna (1409-11) i zwycięstwo pod Grunwaldem.

W 1413 roku przybył do Kowna wysłannik cesarza Zygmunta Luksemburskiego, Benedykt Makr von Fluch, który w wystawionym tu 28 lutego dokumencie odnotował sprzeciw wobec planowanego w pokoju toruńskim (1411) zwrotowi Żmudzi Zakonowi po śmierci Jagiełły i Witolda. Gdy Jagiełło z Witoldem wyruszyli Niemnem na kolejną wyprawę rzeką Dubissą mającą na celu chrystianizację Żmudzi, w Kownie pozostały królowa Anna Cyllejska (1381-1413) i 5-letnia córka Jagiełły, księżna Jadwiga (1408-30).

Położenie Kowna sprzyjało rozwojowi miasta, dzięki zyskom ze spławiania towarów poprzez Niemen do Królewca i na Bałtyk, stale jednak utrudnianemu przez działania Krzyżaków.

Wielki książę Witold osadził w Kownie niewielkie kolonie Tatarów i Karaimów. Wówczas w mieście powstały pierwsze murowane kamienice. Kowno posiadało już mury obronne, opisane przez podróżnika flamandzkiego Gilberta de Lannoya.

Kolejne przywileje nadawali Kownu wielki książę litewski Zygmunt Kiejstutowicz (prawo organizowania jarmarku) i król Kazimierz Jagiellończyk (powiększenie terenów miejskich) - 1463).

Często goszczący w Kownie Kazimierz Jagiellończyk przyjął tu (1451) posła księcia Burgundii Filipa Dobrego, bezskutecznie proszącego o pomoc w organizowaniu kolejnej wyprawy krzyżowej.

Wobec zarazy w Krakowie, także zimę 1464 roku Kazimierz Jagiellończyk z całym dworem spędził w Kownie.

Iwaśko Wiażewicz, namiestnik smoleński ufundował (1463) murowany kościół.

Nowy wielki książę Aleksander Jagiellończyk nadał Kownu przywilej składu (1472), zobowiązujący kupców, wędrujących przez miasto do wystawiania swoich towarów na sprzedaż przed wyruszeniem w dalszą drogę. Ten przywilej, później wielokrotnie potwierdzany przez kolejnych monarchów był podstawą rozwoju gospodarczego Kowna.

Kolejne nadanie (1503) Aleksander Jagiellończyk poczynił już jako król dla fary kowieńskiej p.w. św. Krzyża Istniał już wtedy w Kownie murowany kościół p.w. św. Gertrudy.

część 2