Panorama Poniewieża, widok z pocz. XX wieku
Poniewież, widok z pocz. XX wieku
Kościół p.w. św. Piotra i Pawła
fot. www.penevezys.lt
Kościół popijarski p.w. św. Trójcy (1727)
fot. www.penevezys.lt
Katedra katolicka p.w. św. Krzyża (1900-33)
fot. www.penevezys.lt
Cmentarz ewangelicki w Poniewieżu
fot. www.liuteranai.lt

 Trockie
 PONIEWIEŻ
lit. Panevežys, ros. Paniewieżys

Miejscowość przy ujściu rzeczki Żegeny do Niewiaży, 130 kilometrow od Kowna, stolica historycznej Ziemi Upickiej.

Pierwszy raz wspomniany w przywileju króla Aleksandra Jagiellończyka z 7 września 1503 roku.

Tzw. Stary Poniewież, położony na prawym brzegu Niewiaży był siedzibą sądów powiatowych przeniesionych tu (1565-66) z Upity. Żyło tu wówczas około 350 osób.

Nowy Poniewież - na lewym brzegu rzeki połączony ze starym mostem (1614) był faktyczną siedzibą (od 1614) starostwa upickiego. Pierwszym starostą rezydującym w Poniewieżu był Jarosz Wołowicz. Tu odbywały się sejmiki powiatu upickiego, jednego z czterech w województwie trockim.

Niedaleko Poniewieża, nad rzeką Niewiażą Wincenty Gosiewski, hetman polny litewski rozbił (1656) wojska szwedzkie, co umożliwiło odzyskanie Birż.

Podczas III wojny północnej w pobliżu miasta doszło do potyczki (1704) wojsk polskich ze Szwedami.

W XVIII w. pijarzy wybudowali tu kościół p.w. św. Trójcy i klasztor. W 1727 roku utworzyli szkołę gimnazjalną.

Stary i Nowy Poniewież zostały połączone (1782), gdy z polecenia kanonika katedry wileńskiej, ks. Mikołaja Tyszkiewicza wycięto las, oddzielający je od siebie. Na tym terenie wybudowano drewniany kościół p.w. św. Piotra i Pawła oraz osadę zwaną Mikołajewem.

W latach 1791-92 zostały zatwierdzone prawa miejskie Poniewieża.

Blisko dwa wieki Poniewież pełnił rolę faktycznej siedziby starostwa upickiego. Formalnie dopiero po zagarnięciu miasta (1795) przez Rosję w III rozbiorze Rzeczypospolitej został stolicą powiatu, choć dopiero w 1842 roku zmienił on nazwę z upickiego na poniewieski.

W 1811 roku rząd carski wykupił miasto.

Podczas powstania listopadowego, 30 marca 1831 roku Poniewież został na krótko wyzwolony przez oddział powstańczy Truszkowskiego i Przeciszewskiego.

5 lipca 1831 roku gen. Dembiński idąc z Wiłkomierza stoczył pod miastem walkę z Rosjanami, a 13 lipca 1831 roku powstańcy ponownie zdobyli miasto.

W drugiej połowie XIX wieku miasto szybko rozwijało się dzięki położeniu przy linii kolejowej z Lipawy (243 km) -do Romnów na Zadnieprzu.

W 1857 roku mieszkało 6 tysięcy osób, w 1880 roku 8 tysięcy. Odbudowany po wielkim pożarze (1881) Poniewież liczył wkrótce już 18,1 tys. mieszkańców (1890). Miasto znane było z produkcji maki. - pracowało tu 6 młynów.

Po przyłączeniu do niepiodleglej Litwy (1918) Poniewież liczył (1923) 19,2 tys. mieszkańców w tym - wg danych litewskich 53% Litwinów. Polacy - jak na całej Litwie mieli bardzo utrudniany dostęp do szkół w polskim językiem.

15 czerwca 1940 roku miasto zajęły wojska sowieckie. Wkrótce Sowieci rozpoczęli terror wobec ludności polskiej i litewskiej, dokonując aresztowań, wywózek i rozstrzeliwań w pobliżu cukrowni.

Podczas okupacji niemieckiej (26.VI.1941-44) zginęło ponad 8 tys. mieszkańców Poniewieża, w tym prawie wszyscy mieszkający tu Żydzi.

Od 1990 roku piąte co do wielkości miasto niepodległej Litwy, liczące 130 tys. mieszkańców.




Szwedzi siedzieli wprawdzie niedaleko, obwarowani szańcami w Poniewieżu, ale wobec miecznikowej siły i innych okolicznych partii, które można było przywołać w razie potrzeby, mniej już na nich zważano.

Pan Tomasz zamierzał nawet uderzyć na Poniewież, aby całkiem powiat oczyścić; czekał tylko, by jeszcze więcej luda zebrało się pod jego chorągiew, a zwłaszcza by jego piechocie dostarczono strzelb, których znaczną liczbę mieli ukrytą w lasach Domaszewicze. Myśliwi; tymczasem oglądał się po okolicy, przejeżdżając od wioski do wioski."

...

Babinicz zaś rzucił się na Poniewież, piechotę szwedzką tamże na załodze stojącą wyciął i gonił za Hamiltonem, który nie mogąc ku Inflantom uchodzić z powodu znacznych sił polskich zebranych w Szawlach i dalej pod Birżami, zawrócił w bok ku wschodowi w nadziei, że do Wiłkomierza zdoła się przedrzeć.

Henryk Sienkiewicz
Potop,
rozdział 26, 28


::Kresy :: Rzecz-pospolita.com :: RZECZPOSPOLITA WIRTUALNA ::Wilno,Lwów,Litwa Ukraina,Białoruś
Trockie (I RP)
KRAKINÓW
(pow. Kiejdany, Poniewież)
 MAPA 1:100 000 
PN - ZACH

PN - WSCH

PD - ZACH

PD - WSCH


Wydrukuj stronę