Trockie
 I Rzeczpospolita
 LITWA

 PRAWIENISZKI
lit. Pravieniskes, ros. Правенишки

Osada leśna przy linii kolejowej Wilno-Kowno na odcinku między Koszedarami a Kownem (40 km). POdczas II wojny światowej morderczy obóz pracy niewolniczej.

Znajdujące się tu więzienie (założone na terenie dawnego zakładu poprawczego) zostało zamienione w okresie reżimu prezydenta Litway Antanasa Smetony (1929) w obóz odosobnienia.

Po wrześniu 1939 umieszczano tutaj Polaków. Po zagarnięciu Litwy przez Związek Sowiecki włączono Prawieniszki do systemu sowieckiego gułagu i kierowano tu polskich uchodźców wojennych oraz osoby z aresztów i łapanek w Wilnie i na Litwie Kowieńskiej.

Po ataku Niemiec na Związek Sowiecki 22 czerwca 1941 roku litewska załoga oraz administracja obozowa zamieniła znajdujące się na budynku administracji komunistyczne czerwone flagi na trójkolorowe litewskie.

26 czerwca kolumna lekkich czołgów sowieckich, wycofująca się z kierunku Kowna na wschód otworzyła ogień, dokonując masakry obozu. Sowieci zastrzelili 477 osób, w tym nie ustaloną dotąd liczbę przetrzymywanych tam Polaków. Ocalały tylko 2 osoby.

Po wkroczeniu Niemców ofiary rzezi sfotografowano, po czym pośpiesznie przygotowano obóz do przyjęcia nowych więźniów. Jeden z ocalałych - litewski strażnik Geczys został awansowany przez Niemców na naczelnego inspektora pracy obozowej.

Załogę wartowniczą stanowili Litwini, w obozie jednorazowo mogło przebywać około 1000 osób. Jesienią 1941 r. dotarła tu pierwsza grupa Żydów i rosyjskich jeńców wojennych.

4 września 1941 roku w Prawieniszkach rozstrzelano 253 Żydów. W listopadzie 1941 roku przywieziono tu Polacy i Rosjanie wysiedlanych z Kowna (ok. 150 osób), początkowo osiedlanych w dzielnicy Wiliampol w Kownie.

Więziono tu również Polaków z Wilna i Wileńszczyzny podejrzanych o przynależność do polskiego ruchu oporu, posądzonych o sabotowanie zarządzeń niemieckich władz okupacyjnych, rolników nie wywiązujących się z obowiązkowych kontyngentów oraz pospolitych przestępców.

Wiosną 1942 roku zesłano tu część aresztowanych wiosną księży i zakonników. W listopadzie 1943 roku obóz w Prawieniszkach został przejęty jako KdO przez KL Kauen (Obóz koncentracyjny Kowno).

W ciągu prawie trzyletniego istnienia obozu więziono tu kilkuset Polaków, m. in. 100 zakładników, aresztowanych 15 września 1943 roku w związku po zamachu polskiego podziemia na litewskiego inspektora policji Podabasa.

Obóz położony był na pustkowiu. Część więźniów wydobywała torf (grzęznąc w czarnej mazi błota i zimnej wodzie) na pobliskich torfowiskach, inni pracowały przy wyrębie lasu. W pobliskim lesie rozstrzeliwano więźniów, m. in. za próby ucieczek. W każdy czwartek tygodnia, mogły się odbywać, za zgodą niemieckiej komendantary widzenia z rodzinami.

Prawieniszki były obozem przejściowym - stąd wywożono więźniów do Oświęcimia i innych obozów koncentracyjnych. Wielu ginęło w obozie - rozstrzeliwania odbywały się średnio dwa-trzy razy tygodniowo, w grupach po kilka osób. Zabijano Żydów, komunistów, komsomolców oraz osoby, nie wykonujące norm pracy przymusowej, więźniów, naruszających dyscyplinę obozową.

10 września 1943 r. do obozu pracy w Prawieniszkach przywieziono mieszkańców (także ludzi starszych i dzieci) trzech wiosek z okolicy Roliszek, spalonych w odwecie za akcje partyzantki sowieckiej. W 1944 roku do Prawieniszek trafiła część więźniów z więzienia na Łukiszkach w Wilnie.

10 lipca 1944 roku, wobec zbliżenia się wojsk sowieckich, w pobliskim lesie rozstrzelano około 200 Żydów francuskich, pochowanych przez grupę 20 kolejnych więźniów, którzy również zostali rozstrzelani i zakopani.

11 lipca personel więzienny wraz z rodzinami pociągiem wyruszył do Kowna, co umożliwiło ucieczkę z obozu pozostałym przy życiu więźniom.

Obecnie Prawieniszki nadal są osadą więzienną, trudną do odnalezienia na mapach i nie wzmiankowaną w publikacjach litewskich.

Więcej informacji: Bruno Zawieyski, Prawieniszki - litewska katownia w: "Tygodnik Wileńszczyzny" 2005, nr 7


Wydrukuj stronę