Pałac (obecnie muzeum) w Wielonie
Pałac (obecnie muzeum) w Wielonie
fot. Muzea Litwy (lit.)
Wielona od strony Niemna
Wielona od strony Niemna,
widok z początku XX wieku
fot. Muzea Litwy (lit.)
Kościół w Wielonie
Kościół w Wielonie
fot. Qomputor Education (Szwecja)
Kościół w Wielonie, wnętrze
Kościół w Wielonie, wnętrze
fot. Qomputor Education (Szwecja)

 Księstwo
 Żmudzkie
 I Rzeczpospolita
 WIELONA
inaczej Wellona, Welona

Miejscowość przy ujściu rzeczki Wielony do Niemna w okolicach Jurborka.

W XIII wieku starszy brat Giedymina - książe litewski Witenes (który złupił Kujawy z Łęczycą, biorąc do niewoli tysięcy jeńców), zbudował tu drewnianą twierdzę na górze, gdzie znajdował się gaj poświęcony pogańskiej bogini Wielonie (Wellonie), od której ma pochodzić nazwa miejscowości. Warownia była ważnym punktem stategicznym na Żmudzi.

Komtur krzyżacki, Henryk bawarski założył w pobliżu Wielony twierdzę Beierburg/Bayersburg (obecnie Raudany), przy oblężeniu której poległ dziad Władysława Jagiełły, Giedymin. Góra zamkowa (zwana Górą Giedymina) w Wielonie była długo czczona jako miejsce jego pochówku, a na jej wierzchołku znajdował się stożkowy kurhan.

W XIV wieku Wielona była wielokrotnie zdobywana przez Zakon i Litwinów. Krzyżacy zbudowali tu twierdzę Friedeburg (1398), czyniąc z niej główny ośrodek administracyjny (1400) podbitej Żmudzi.

Tutaj toczyły się rokowania (1416, 1418 i 1423) wielkich mistrzów Zakonu z królem Władysławem Jagiełłą i księciem Witoldem. Wielki książe Witold ufundował tu kościół.

Gdy na mocy pokoju toruńskiego Zakon musiał oddać Żmudź, od XV wieku majątek Wielona stanowił w XV wieku należał do polskich królów. Później utworzono tu starostwo, dzierżawione przez znamienite rody Rzeczpospolitej: Wiśniowieckich, Ostrorogów, Brzostowskich i Słuckich.

W połowie XVII wieku starostą wielońskim był ks. Albrycht Stanisław Radziwiłł, marszałek wielki litewski, który wybudował nowy kościół (1640). Prezbiterium świątyni powstało z dawnego pokrzyżackiego kościółka gotyckiego.

Pod koniec I Rzeczpospolitej starostwo wielońskie dzierżyła Maria Teresa Poniatowska. Na mocy konstytucji sejmowej (1775) zamieniono dobra na prywatne i Wielonę odziedziczył jej syn, książe Józef Poniatowski, poległy pod Lipskiem (1813).

Na początku XIX wieku majątek trafił do rodziny Zaleskich. Michał Zaleski, podkomorzy rosieński, starosta szwentowski, wybudował tu drewniany dwór (ok.1820), należący obecnie do najlepiej zachowanych na Litwie. Znajduje się w nim muzeum krajoznawcze. Tu urodził się i wychował ksiądz Zaleski, znany XIX-wieczny misjonarz w Indiach.

Dwór otaczał 3-hektarowy park z cennymi okazami rzadkich drzew, m.in. tulipanowców.

Więcej informacji:

Zygmunt Gloger, Dolinami rzek, W 27 lat później. (Dzienniczek podróży po Niemnie od Kowna do Jurborga),
Polska Giełda Nieruchomości


Wydrukuj stronę