Ruś ze Lwowem powróciła wtedy (1379) pod bezpośrednie rządy królewskie. Faktycznie Polska utraciła wówczas Ruś na rzecz Węgier. Król Ludwik potwierdził dawniejsze przywileje Lwowa oraz nadał miastu (1379) nowy przywilej składu (każdy kupiec musiał przez 14 dni wystawiać swoje towary na sprzedaż). W 1381 miasto zniszczył pożar. Z tego roku też pochodzi pierwsza wzmianka o lwowskim ratuszu.
Po koronacji córki Ludwika, św. Jadwigi Andegaweńskiej na króla Polski (15.X.1384) i zawarciu unii z Litwą, św. Jadwiga musiała na czele wyprawy rycerstwa (1387) przywrócić zwierzchność Korony Królestwa Polskiego nad Rusią, usuwając urzędników węgierskich. Opolczyk bezskutecznie wzywał mieszkańców Rusi do stawienia królowej oporu. Św. Jadwiga zatrzymala się początkowo w Gródku (później zwanym Jagiellońskim) , gdzie wydała przywilej potwierdzający dawniejsze przywileje lwowian. Akt Władysława Jagiełły (1388) ostatecznie potwierdził włączenie Rusi do Korony.
Według księgi podatkowej Lwów liczył (1405) około 4 tys. mieszkańców.
Na mocy przywileju Władysława Jagiełły miasto zostało stolicą nowego województwa ruskiego, obejmującego ziemię chełmską, sanocką, przemyską, halicką i lwowską z powiatem żydaczowskim.
W 1412 roku przeniesiono do Lwowa siedzibę metropolity łacińskiego z Halicza. Pierwszym arcybiskupem lwowskim został Jan Rzeszowski.
W drodze na zjazd monarchów w Łucku gościł we Lwowie (1429) cesarz Zygmunt Luksemburski, goszczony przez władze miasta. Niedługo potem okolice miasta spustoszył (1431) najazd zbuntowanego brata króla Władysława Jagiełły - księcia Świdrygiełły, który jednak nie podjął próby opanowania Lwowa.
Lwów uzyskał także przywileje hospodarów Mołdawii (1408, 1434) i Wołoszczyzny (1440)na wolny handel w tych krajach.
W 1436 roku król Polski Władysław Warneńczyk na rynku lwowskim przyjmował hołd lenny od Aleksandra Eliasza, hospodara multanskiego (mołdawskiego) i jego bojarów. Wkrótce gród odparł (1438) oblężenie Tatarów, którzy spalili przedmieścia.
Gdy z powodu głodu i epidemii król Władysław Warneńczyk musiał opuścić Wawel, przeniósł się zimą 1439 roku wraz z całym dworem do Lwowa.
Miasto stale sie rozwijało, powstał pierwszy wodociąg, burmistrz Stecher sprowadził (1407 /1417?) wodę do miasta za pomocą glinianych wodociągów.
Kluczowe dla rozwoju gospodarczego miasta miało otrzymanie od króla Władysława Warneńczyka prawa składu (1444).
W 1445 roku zakończono budowy murów miejskich z basztami.
Fortyfikacje miejskie były wzmocnione dwoma zamkami - Wysokim i Niskim.
Liczne baszty oddano pod opieke cechów rzemieślniczych: kuśnierzy, miechowników, mydlarzy, blacharzy, mieczników, tkaczy, czapników, siedlarzy, piwowarów, miodowarów, rymarzy, murarzy, powroźników, szewców, garncarzy, kotlarzy, krawców, złotników, rzeźników, stolarzy, bednarzy, stelmachów, kowali, ślusarzy, iglarzy, kramarzy i piekarzy.
W 1468 powstała we Lwowie ludwisarnia, a następnie fabryka saletry (naprzeciw klasztoru bernardynów).
W 1440 roku odbył się prawdopodobnie pierwszy synod prowincjonalny, a w 1481 konsekrowano katedry łacińską.
Zgromadzona we Lwowie szlachta ziemi lwowskiej i żydaczowskiej zawarły (1464) z rada miasta Lwowa porozumienie w obronie swoich praw i wolności, zobowiązujeące do wspólnego wystąpienia przeciw każdemu (z wyłączeniem króla), kto by na te wolności nastawał.
We Lwowie istniały liczne cudzoziemskie kolonie - w dokumencie lokacyjnym obok Ormian, Tatarów, Żydów i Rusinów wymienieni są nawet "Saraceni", identyfikowani jako Karaimi lub Turcy, Tatarzy, Arabowie, bądź nawet jako Genueńczycy z Włoch.
Przez XIV wiek we Lwowie dominowała (podobnie jak w większości miast w Polsce) ludność pochodzenia niemieckiego, Niemcy stanowili większość zamożniejszych kupców i rzemieślników; spośród nich wybierano burmistrzów i lawników. Dopiero w 1471 roku wybrano do rady miejskiej pierwszego Polaka. Również w kościołach początkowo panował język niemiecki. W 1415 roku arcybiskup Lwowa nakazał wygłaszanie kazań w języku polskim.
We Lwowie obok Polaków, Rusinów i Żydów mieszkało wielu Ormian, z reguły niemal całkowicie spolonizowanych, zajmujących się głównie handlem.
Pierwsi osadnicy ormiańscy utrzymywali ścisłe związki z patriarchami eczmiadzyńskimi. Wraz z nimi przybyli tu mnisi reguly sw. Antoniego pustelnika i założyli we Lwowie pod Wysokim Zamkiem monastyr z kościołem św. Anny.
Kazimierz Wielki nadal Ormianom (1356) przywilej własnego samorządu, sądownictwa i pełnej swobody wyznania.
Władysław Jagiełło zezwolił Ormianom na swobodny handel na Litwie i w Koronie.
Asymilację Ormian i Polaków przyspieszyła unia religijna (1630).
W 1509 roku pod Lwów podeszły oddziały hospodara mołdawskiego Bohdana i podjęły ostrzał miasta.
Tutaj zawarto rok później (1510) pokój kończący wojnę o Pokucie.
W 1526 roku król Zygmunt I nadał miastu herb. Rok później gotycką zabudowę Lwowa strawił wielki pożar (czerwiec 1527), niszcząc praktycznie całą zabudowę w obrębie murow miejskich.
W XVI w. Lwów uzyskał uprawnienia wystawiania delegatów na sejm Rzeczypospolitej.
Szlachta zbierająca się we Lwowie na wojnę z Wołochami wszczęła rokosz (1537) (wypowiedziała posłuszeństwo) przeciw królowi Zygmuntowi Staremu.
Obrady szlachty, koncentrujące się na protestach przeciw promagnackiej polityce dworu królewskiego toczyły się w podlwowskiej wsi Zboiska.
Wysunięto postulaty egzekwowania (egzekucji) praw średniej szlachty (ruch egzekucyjny). Z powodu chwiejnej postawy przywódców szlachty, po długotrwałych rokowaniach, rokosz zakończył się kompromisem. Szlachta jednak rozjechała się do domów, nie podejmując działań zbrojnych. Według złośliwych jedynym wynikiem rokoszu miało być wybicie drobiu w okolicach Lwowa, stąd pogardliwa nazwa "wojna kokosza".
Napływ osadników z Wołoszczyzny spowodował rozpoczęcie budowy (1572) cerkwi wołoskiej .
Wkrótce po wynalezieniu druku we Lwowie powstały wkrótce pierwsze drukarnie. Ukazała się tu drukiem (1574) pierwsza książka pisana cyrylicą ("Apostoł" Iwana Fedorowa), pierwsza księga w języku polskim - "Dryas Zamechska" Jana Kochanowskiego (1578). W 1615 roku powstała drukarnia ormiańska.
Za przywiązanie do wiary katolickiej papież Sykstus V darował miastu (1585 ?86) fragment herbu papieskiego - "monte vaticano", przedstawiający trzy rzymskie wzgórza.
Pod koniec XVI w. szybko rozwijający się Lwów należał już do największych i najbogatszych miast Rzeczpospolitej.
W 1620 roku, po klesce cecorskiej Stanislaw Lubomirski bronil miasta przed Tatarami.
1621 bawil tu krol Zygmunt III Waza.
W oparciu o Lwow podjeto wyprawe chocimska (1621) i ekspedycje przeciw Abazy Paszy (1634)
W 1622 roku Lwów pada ofiarą głodu, z następnie zarazy i pożaru (1623).
Panorama Lwowa, ok. 1625 roku
|
Po zwycięstwie pod Martynowem (1624) nad Tatarami i uwolnieniu kilkunastu tysięcy jasyru Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny, oddał mieszczanom lwowskim na wychowanie osierocone dzieci, uwolnione z niewoli tatarskiej.
Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-bejem pod Lwowem,
obraz Jana Matejki z 1885 roku
Muzeum Narodowe w Warszawie
|
We wrześniu 1648 roku, po klęsce pod Piławcami pod mury Lwowa podeszła ponad stutysięczna armia kozacko-tatarska Bohdana Chmielnickiego. Wysoki Zamek został zdobyty przez Maksyma Krzywonosa. Miasto obroniło sie, choć musiało zapłacić olbrzymi okup. W listopadzie 1648 roku oblężenie zostało zwinięte.
Po zawarciu umowy w Perejesławiu (1654), przyłączającej Ukrainę do Rosji rozpoczęła się wieloletnia wojna z Rosją.
Od września do listopada 1655 roku ponownie bezskutecznie oblegali Lwów Kozacy Chmielnickiego, wspomagani przez armię rosyjską Wasyla Buturlina. Lwów pozostawał, obok Gdańska wówczas największym miastem Rzeczypospolitej, nie zdobytym przez najeźdźców. (Rosjanie okupowali Mohylew i Wilno, a Szwedzi Warszawę, Kraków i Poznań).
Śluby lwowskie Jana Kazimierza, obraz Jana Matejki
|
Na poczatku 1656 roku przybył tu powracający ze Śląska do kraju król Jan Kazimierz.
l kwietnia przed cudownym obrazem Matki Boskiej Łaskawej złożył swoje śluby lwowskie.
W lutym 1657 roku zaatakował miasto książę siedmiogrodzki Jerzy Rakoczy, rozbity niebawem pod Międzybożem przez Jerzego Lubomirskiego.
Przywilej króla Jana Kazimierza (1658) zrównał Lwów w prawach i zaszczytach ze stolicami Rzeczpospolitej - Krakowem i Wilnem nadając mieszczanom (wyznających katolicyzm w obrządku rzymskim, greckim i ormiańskim) i ich potomstwu prerogatywy szlachectwa, pozwolał nabywać i posiadać dobra ziemskie, wysyłać deputacje na sejmy i wolne elekcje.
Nobilitowani mieszczanie mogli dalej wykonywać swój zawód bez obawy utraty szlachectwa.
Ugoda polsko-kozacka zawarta w Hadziaczu (1658) podniosła założone w Kijowie Kolegium Kijowsko-Mohylańskie (1631) do rangi akademii, zrównanej w prawach z uniwersytetem krakowskim. Przewidywała też założenie jeszcze jednego uniwersytetu na ziemiach ruskich.
Rychło rozgorzał spór o lokalizację nowej uczelni. Społeczeństwo ruskie domagało się powołania uniwersytetu we Lwowie, gdzie dysponowało silnym ośrodkiem szkolnym i wydawniczo-drukarskim przy Stauropigii.
We Lwowie istniało także kolegium jezuickie (od 1608 roku), gdzie obok studiów niższych i humaniorów prowadzono (1613) dwa fakultety: artium i scientiarum.
Energiczne starania jezuitów zostały uwieńczone sukcesem. 20 stycznia 1661 r. król Jan Kazimierz (dawny jezuita) wydał w Krakowie dyplom fundacyjny na założenie pełnego, czterowydziałowego (również z wydziałami świeckimi prawa i medycyny) uniwersytetu jezuickiego we Lwowie. Przywilej został potwierdzony w Częstochowie 5 lutego 1661 roku.
Burzliwe protesty, także na sejmikach i w sejmie przeciw uczelni jezuickiej spowodowały, że papież Aleksander VII nie zatwierdził aktu fundacyjnego. Kolegium funkcjonowało pod nazwą akademii, ale było formalnie pozbawione przywilejów wyższej uczelni.
Podczas walk z najazdem rosyjskim (1654-67) Jan Kazimierz spędził tu cały 1663 rok.
W 1672 roku potężna armia turecko-tatarska sułtana Mehmeda IV, wspomagana przez Kozaków Piotra Doroszenki, po zdobyciu Kamieńca
oblegała bezskutecznie Lwów.
10 listopada 1673 roku zmarł we Lwowie
(w kamienicy arcybiskupiej w rynku lwowskim) król polski Michał Korybut Wiśniowiecki, nie doczekawszy wieści o wielkim zwyciestwie hetmana Jana Sobieskiego nad Turkami pod Chocimiem.
24 sierpnia 1675 - pod Lwowem Jan III Sobieski już jako król pokonał pod Lwowem Turków .
Wdzięczni Lwowianie, za ocalenie miasta przed Tatarami wystawili hetmana Stanisławowi Jabłonowskienu (budowniczemu Okopów św. Trójcy) pomnik , który stanął przed kościołem jezuickim p.w. św. Piotra i Pawła .
|
W 1695 roku miasto odparło ostatnie już oblężenie tatarskie. Tatarzy zostali rozbici przez Stanisława Jabłonowskiego, hetmana wielkiego koronnego.
Zniszczenia wojenne XVII wieku i wynikającą stąd pauperyzację mieszczaństwa zahamowały rozwój miasta.
Mieszczanie lwowscy przygotowywali instrukcje dla posłów lwowskich na sejm Rzeczypospolitej.
Szlachta choć zainteresowana zapewnieniem sobie bezpieczeństwa w obrębie murów miejskich, nie spieszyła się z łożeniem na ich utrzymanie.
Testament Marka Matczyńskiego (+1697), wojewody ruskiego, przekazał 2000 czerwonych złotych na naprawę murów miejskich Lwowa. Wobec opóźnień w realizacji zapisu dopiero sejm z 1703 roku postanowił o jej zwrocie miastu (wcześniej suma ta była przeznaczona na pilne potrzeby Rzeczypospolitej).
W petycjach do posłów mieszczanie żądali m.in. zniesienia przywilejów żydowskich. W okresie stagnacji ludność ta zdominowała życie gospodarcze w mieście i przyczyniała się w znacznej mierze do ożywienia ekonomicznego Lwowa.
Elżbieta Sieniawska, żona hetmana wielkiego koronnego, Adama Mikołaja Sieniawskiego, później pani na Wilanowie, który kupiła od królewicza Jakuba Sobieskiego
obraz Louisa de Silvestre
Muzeum w Wilanowie
Gdy Sieniawscy urządzali swej córce Zofii Marii wesele, przybywających na zamek we Lwowie gości witała specjalnie wzniesiona brama triumfalna. Rynek udekorowano 400 pochodniami, na słupach zawieszono 200 latarni, a na każdym rogu stały po dwie beczki wina przeznaczone dla pospólstwa.
Na zamku zapłonęło prawie tysiąc lamp oliwnych, podobnie jak i przed kamienicą, gdzie przyjęcie wydawał oblubieniec Stanisław Denhoff, wojewoda połocki.
|
Magnaci chętnie osiedlali w swoich posiadłościach kupców i rzemieślników żydowskich. Szczególnych protektorów Żydzi znaleźli w tym okresie w Elżbiecie i Adamie Mikołaju Sieniawskich, których dobra obejmowały ogromny obszar, sięgając aż po Brzeżany i Międzybóż.
W instrukcji poselskiej (1699) lwowianie domagali się również przywrócenia miastu dawnego prawa składu, które zanikło po upadku (1672) Kamieńca Podolskiego. Zwrot Podola mocą traktatów karłowickich (1699) spowodował ożywienie starych szlaków handlowych, wiodących przez Lwów, ale kupcy wschodni częściej korzystali z traktu samborskiego w drodze na Węgry lub omijali miasto i udając się bezpośrednio w kierunku Moskwy lub na Litwę.
Lwowianie po bezskutecznych pertraktacjach z radą miejską Sambora zwrócili się z petycją do sejmu.
Postulowali także, aby miasto Poznań nie wyprzedzało Lwowa w precedencji, ale zgodnie z wcześniejszymi konstytucjami posłowie lwowscy następowali zaraz po posłach Krakowa i Wilna.
Ciężkie czasy dla Lwowa nadeszły wraz z rozpoczęciem działań wojennych III wojny północnej (1700-21), w której Rzeczpospolita formalnie nie brała udziału. W mieście wybuchła panika (1703) na wieść o zbliżających się wojskach szwedzkich, które stacjonowały w Jarosławiu.
Szlachta wierna Augustowi II opuściła w popłochu miasto. Niektórzy schronili się aż do Kamieńca Podolskiego.
Pozbawieni silnego wsparcia regularnej armii lwowianie musieli skapitulować.
Wojska Karola XII wkroczyły do Lwowa 6 września 1704 roku. Rozpoczęły się grabieże, niszczenie kościołów i klasztorów lwowskich.
Franciszek Gałecki, komendant wojskowy miasta, wojewoda kaliski nie reagował, gdy miasto padło łupem półtoratysięcznej armii szwedzkiej.
Po splądrowaniu miasta Szwedzi zażądali okupu od aresztowanej rady, kościołów i cerkwi lwowskich, nakładając olbrzymią kontrybucję w wysokości blisko 200 tysięcy złotych.
Szwedzi zagrabili wota kościelne, dzwony z kościołów i cerkwi, część armat wysadzili w powietrze a resztki zakopali w ziemi, zburzyli bramy i forty miejskie.
Grabieżcy opuścili Lwów po trzech tygodniach 24 września 1704 roku, zostawiając niewielki oddział.
Miary zniszczeń dopełnił wielki pożar, który strawił znaczną część miasta z cekhauzem i spichlerzem.
Podobnie jak najeźdćy postępowali w czasach saskich nieopłacani żołnierze Rzeczypospolitej, który sami wybierali kontrybucje lub niszczyli dobra przeciwników politycznych.
Konfederacje i związki wojska były plagą całego kraju. Rajcy lwowscy skierowali (1706) skargę do starosty lwowskiego A.M. Sieniawskiego na chorągiew wołoską Mirachowskiego, która niszczyła okoliczne wioski.
Na wieść o zbliżających się wojskach króla Augusta II (1705), mającymi podjąć walkę z Kozakami Iwana Mazepy zabiegano u hetmana Sieniawskiego, by wyznaczył im drogę z pominięciem Lwowa, sugerując możliwość roznoszenia epidemii "morowej zarazy".
Na początku 1706 roku pod Lwów podeszły wojska rosyjskie. Car Piotr I rozmawiał tu z hetmanem A.M. Sieniawskim i biskupem kujawskim Konstantym Felicjanem Szaniawskim o... elekcji nowego władcy po detronizacji króla Augusta II.
Na jesieni rozmowy przeniesiono do Żółkwi, oczekując propozycji cara w sprawie wspólnych działań zbrojnych przeciwko Szwedom i nowemu królowi - Stanisławowi Leszczyńskiemu, uznanemu też przez elektora saskiego Augusta II (24 września 1706 r. w Altranstadt).
W styczniu 1707 roku do Żółkwi przybył Piotr I, ale nie osiągnięto porozumienia. Prymas Stanisław Szembek zwołał więc senatorów na radę do Lwowa. Walna Rada Lwowska gościła posłów carskich. Wystawne uczty i bale przeplatały się z burzliwymi naradami. Kłótnie między Polakami podsycali obietnicami korzyści finansowych rosyjscy "dyplomaci" z Grzegorzem Dołgorukim.
Rokowania zakończyły się 30 marca 1707 roku podpisaniem kompromisowego porozumienia.
Na początku 1708 roku podczas kolejnej serii pertraktacji hetman Adam Mikolaj Sieniawski podejmował Piotra I w swoim pałacu na przedmieściach lwowskich.
Jesienią 1708 roku chorągwie litewskie Ogińskiego, oczekując nadejścia Szwedów pustoszyły okolice Lwowa. W Złoczowie obito wówczas burmistrza, wymierzając mu trzysta kijów w brzuch. Nawet Elżbieta Sieniawska, hetmanowa wielka koronna miała za złe swemu mężowi sprowadzenie wojsk litewskich.
Z kolei w 1709 roku pojawiły się wojska sprzymierzonego ze Szwedami króla Stanisława Leszczyńskiego, które po ściągnięciu kontrybucji w wysokości 10 tys. talarów, drugie tyle "pożyczyły". Następnie zażądali kolejnych 8 tys. talarów.
Pomimo znacznych zniszczeń i wyludnienia (do zaledwie 20 tys. mieszkańców), Lwów nadal był centrum życia gospodarczego województwa ruskiego. Z rezydującym w mieście hetmanem Sieniawskim prowadzili rozmowy dostojnicy podzielonej wojną domową Rzeczypospolitej i poseł francuski.
Wielka zaraza (1708) zdziesiątkowała ludność Małopolski. Szlachta z szukała schronienia we Lwowie.
Lata 1712-1716 przyniosły na przemian susze, powodzie i nieurodzaje, a plaga szarańczy zniszczyła niewielkie plony.
Dotkliwe zniszczenia i kontrybucje Lwów poniósł podczas konfederacji tarnogrodzkiej (1715). Miasto, gdzie schronił się hetman A.M. Sieniawski, zostało otoczone 3 kwietnia 1716 roku przez zdesperowaną szlachtę, żądającą sądu nad hetmanami.
Szlachta występując przeciw obecności wojsk saskich w Polsce zwróciła się o mediację do Piotra I. W ten sposób Rosja stała się faktyczną protektorką Rzeczypospolitej, zyskując możliwość ingerowania w jej wewnętrzne sprawy.
W 1719 roku wojska rosyjskie opuściły Rzeczpospolitą, pojawiła się jednak (latem 1719) morowa zaraza. Głód i niedostatek na obniżały odporność na choroby. W obawie przed morowym powietrzem synod unicki przeniesiono ze Lwowa do Zamościa (1720).
Przybycie do Lwowa sióstr sakramentek spowodowało sprzeciw władz miasta, które wystosowały suplikę do arcybiskupa lwowskiego Jana Skarbka z prośbą o przerwanie budowy klasztoru. Poparły ją inne zakony żeńskie we Lwowie w obawie, że sakramentki będą stanowić konkurencję w nauczaniu dziewcząt z rodzin szlacheckich. Dzięki wstawiennictwu Jabłonowskich i Potockich arcybiskup odrzucił skargę władz miasta i siostry w mieście mogły pozostać (1720).
Lwowianie byli świadkami wielkich uroczystości i zjazdów, odprawianych z przepychem ceremonii kościelnych, magnackich pogrzebów i ślubów.
Z wielką pompą obchodzono Nowy Rok i imieniny arcybiskupa.
Biciem z dział czczono "introdukcją studentów" do nowych szkół. Uroczystości te trwały kilka dni, w czasie których prezentowały się różne szkoły.
Z równą wystawnością odbywały się we Lwowie ceremonie pogrzebowe, które przybierały charakter monstrualnych teatrów śmierci. Po zgonie jednego z Rzewuskich żona planował, by trzy miejskie teatry rozdawały mięsa i wino.
Pierwsza połowa XVIII wieku jest okresem wspaniałego rozkwitu architektury lwowskiej, zwłaszcza sakralnej. W "mieście mnichów" ("civitas monachorum") powstały nowe kościoły według projektów m.in. Jana de Witte i Bernarda Meretyna. Powstają świątynie dominikanów, trynitarzy, paulinów, a wspaniała katedra unicka p.w. św. Jura została ukończona w 1761 roku.
W tym okresie, podczas wielkiej burzy piorun uderzył w kościół bernardynów i zniszczył ołtarz św. Michała, rychło odbudowany.
Lwów był świadkiem wielkich uroczytości koronacji cudownych obrazów Matki Bożej - u dominikanów w 1751 roku, a później w katedrze łacińskiej.
Uniwersytet lwowski uzyskał niebawem formalne potwierdzenie praw akademii.
Król August III Sas potwierdził (1758) fundację Jana Kazimierza, określając uczelnię lwowską jako szkołę akademicką z dwoma wydziałami - teologii i filozofii, ale bez prawa nadawania stopni naukowych.
Przywilej nadania akademii praw uniwersyteckich został zatwierdzony przez papieża Klemensa XIII (1759).
Rozpoczęta (1768) roku w podolskim Barze konfederacja szybko objęła okolice Lwowa. Miasto zostało wówczas zajęte przez walczące z konfederatami wojska rosyjskie, które pozostał tu 4 lata.
5 sierpnia 1772 roku została podpisana w Sankt Petersburgu rosyjsko-austriacko-pruska konwencja rozbiorową.
Jednak oddziały austriackie przekroczyły granicę polską już 14 maja. We wrześniu armia austriacka feldmarszałka Esterhazego wkroczyła na tereny Małopolski, nazywanej odtąd Galicją.
15 września 1772 roku wojska rosyjskie wycofały się ze Lwowa. Wówczas wkroczyły do miasta oddziały austriackie gen. Andreasa Hadika. 16 września opuścili Lwów ostatni żołnierze polskiej armii koronnej. Austriacy przejęli władzę w mieście na blisko półtora wieku.
Na zagrabionych ziemiach Rzeczypospolitej utworzono tzw. Królestwo Galicji i Lodomerii, którego nazwa nawiązywała do księstwa halicko-włodzimierskiego. Jego stolicą i głównym ośrodkiem administracyjnym zaboru austriackiego został Lwów.
Uroczystości przejęcia władzy przez Austriaków w mieście odbyły się 4 października. Austriacy chcieli, by ich uczestnicy nabrali przekonania że zostając "poddanymi świętego Cesarskiego Majestatu, szczęśliwy los wygrali".
Rada miejska z prokonsulem (burmistrzem) Lwowa, Wojciechem Behmem (przodkiem gen. Józefa Bema) starała się (bezskutecznie) o zwolnienie z obowiązku składania przysięgi cesarzowej Marii Teresie, przypominając, że wcześniej rajcy złożyli przysięgę wierności królowi Polski. 29 grudnia 1773 (1772?) roku magistrat musiał złożyć przysięgę cesarzowej.
W 1776 roku Lwów liczył 29,5 tys. mieszkańców.
Lwowska akademia została przekształcona w tzw. Theresianum (Akademię Stanową). Cesarz Józef II nadał jej (1784) status uniwersytetu z czterema wydziałami: teologii, filozofii, prawa i medycyny.
Austriaccy zaborcy dokonali kasaty (likwidacji) większości klasztorów łacińskich. Lwów stał się siedzibą trzech metropolii katolickich - łacińskiej, ormiańskiej i greckiej, -zyskał wtedy miano "urbs catholicissima".
Pomimo wprowadzenia austriackiego prawodawstwa, wprowadzenia języka niemieckiego jako urzędowego, obsadzania większości stanowisk przez Austriaków i Czechów, Lwów pozostał ośrodkiem polskości.
Działał tu (1795-99) teatr Wojciecha Bogusławskiego, który przybył tu zaraz po napisaniu cieszącej się największą popularność opery komicznej "Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale" (1794). Stały teatr polski powstał w mieście w 1815 roku.
Po utracie niepodległości przez Polskę
we Lwowie powstała (1796) pierwsza patriotyczna organizacja konspiracyjna
Centralizacja Lwowska, kierowana przez Waleriana Dzieduszyckiego.
Podczas wojny z Austriakami, w czerwcu 1809 roku Lwów wyzwoliły wojska Księstwa Warszawskiego, dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego.
Działał tu krótko polski, tymczasowy Rzad Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji, pod prezesurą ordynata zamoyskiego Stanisława Kostki Zamoyskiego (1775-1856), przeniesiony później do Zwierzyńca, a następnie do Zamościa i Lublina.
Interwencja armii cara Aleksandra - formalnie sojusznika Napoleona i postanowienia traktatu francusko-austriackiego w Schoenbrunn (1809) zmusiły polskie władze do opuszczenia Lwowa.
Wciąż powstawały nowe konspiracyjne organizacje niepodległościowe, m.in. związki i organizacje studenckie (1817-1823), Rada Narodowa (1848) mająca kierować powstaniem w Galicji.
W 1817 roku Józef Maksymilian Ossoliński (1748-1826) ufundował we Lwowie - jako dar dla narodu polskiego - Zakład Narodowy im. Ossolińskich (Ossolineum).
4 czerwca 1817 roku cesarz Franciszek II zatwierdził statut Fundacji Ossolineum założonej we Lwowie przez hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego.
Mieszczące się w zaadaptowanych zabudowaniach dawnego klasztoru karmelitanek trzewiczkowych i kościoła p.w. św. Agnieszki. Ossolineum zostało Udostepnione publiczności w 1826 roku.
Instytucja gromadziła publikacje i rękopisy związane z historią Polski oraz prowadziła działalność wydawniczą.
Z czasem przeksztłciła się w narodowe muzeum i bibliotekę gromadzące dzieła sztuki i rękopisy utworów literackich
z unikatowymi zbiorami pamiętników - od XVII do XX w., oraz największym zbiorem polskim rękopisów literackich,
kolekcją grafik i rysunków, monet, medali i pieczęci.
We Lwowie istniało prężne środowisko literackie, wychodziła polska prasa.
Zawalenie się wieży ratusza lwowskiego (1826)
|
W pierwszej połowie XIX wieku dokonano rozbiórki wielu kościołów - p.w. św. Ducha, św. Katarzyny, św. Stanisława, a także obwarowań i murów miejskich z Niskim Zamkiem.
Miejsce rozebranego starego ratusza zajął nowy, istniejący do dzisiaj.
Wybuch powstania listopadowego (1830-31) wywołał liczną emigrację ochotników do szeregów powstańczych.
Według oficjalnych statystyk austriackich do powstańczych szeregów zaciągnął się co czwarty student lwowski.
Do powstania przedarła się też spora grupa spolonizowanych (nieraz w pierwszym pokoleniu) urzędników austriackich, co wzbudziło niemałe zdziwienie cesarza Franciszka I.
Do Lwowa przybyło sporo powstańców z
korpusu generała Dwernickiego, który okrążony przez Rosjan musiał złożyć broń w neutralnej Austrii, a następnie (15-16.IX.1831) żołnierzy 2 korpusu nieudolnego gen. Hieronima Ramorino.
Po stłumieniu powstania przez Rosjan
we Lwowie prowadzono była nadal konspiracyjna działalność niepodległościowa. Działały tu (istniejący we wszystkich zaborach) Związek Przyjaciół Ludu (1834) Franciszka Smolki. Przeniesiono też do Lwowa kwaterę główną Stowarzyszenia Ludu Polskiego (1836-37).
4 listopada 1844 w domu Darowskiego, przy narożniku ulic Ormiańskiej i Teatralnej otwarto Akademię Techniczną - późniejszą Politechnikę Lwowską (pierwszym dyrektorem został Florian Schindler).
W 1848 na wieść o powstaniu w Wiedniu, mieszkańcy Lwowa wystosowali adres do cesarza, postulując równość wobec prawa, swobodę słowa, utworzenie Sejmu Krajowego. Domagano się przywrócenia języka polskiego w szkołach i administracji. Żądano także zniesienia pańszczyzny, utworzenia rządu i wojska narodowego.
Adres podpisało 12 tys. osób: Polaków, Rusinów, Żydów.
26 kwietnia delegacja Krakowa i Lwowa z Jerzym Lubomirskim na czele udała się do Wiednia, gdzie pod wpływem rewolucyjnych nastrojów w stolicy Austrii rozszerzono listę postulatów. Cesarz obiecał odpowiedzieć na żądania strony polskiej. Wkrótce przywrócono język polski do urzędów i zniesiono cenzurę.
Gubernatorem Galicji mianowano pierwszego Polaka, Wacława Zaleskiego.
Lwowscy liberałowie domagający się zniesienia pańszczyzny, utworzyli Radę
Narodową. Wstąpili do niej zasłużeni w powstaniu listopadowym generałowie Józef Bem i Józef Dwernicki. Później dowództwo przejęli generałowie Józef Załuski i Roman Wybranowski.
Cesarski gubernator we Lwowie Franz Stadion podchwycił postulat zniesienia pańszczyzny, propunując nadto wypłatę odszkodowań, co zapewniło akceptację jego propozycji przez szlachtę. Chłopi, otrzymawszy ziemię przestali popierać ruchy rewolucyjne.
25 kwietnia cesarz ogłosił konstytucję, zapewniającą swobodę i autonomię wszystkim krajom cesarstwa, jednak już wkrótce zdecydowano się na ponowne użycie wojska, bombardując Kraków i czeską Pragę.
Po kapitulacji Krakowa (27.IV) Komitet Narodowy przeniósł się do Lwowa.
Ukraińscy unici wystosowali petycję do cesarza o pomoc i opiekę przed uciskiem Polaków. Popieranie ruchu ukraińskiego stało się odtąd stałym elementem polityki Habsburgów.
W czerwcu 1848 odbyły się w cesarstwie wybory do parlamentu. W jego skład weszli Rusini, mieszczanie oraz przedstawiciele ziemiaństwa.
15 października cesarz w odezwie "Do
moich narodów" wezwał do przeciwstawienia się rewolucji.
Pożar Lwowa (1848), obraz L. Jabłonowskiego
|
Po odparciu przez Gwardię Narodową pierwszych ataków wojsk austriackich, 2 listopada 1848 roku wojska austriackie
pod dowództwem gen. Hammersteina rozpoczęły oblężenie Lwowa i bombardowanie nieposłusznego miasta. Gdy spłonęły liczne gmachy, w tym Uniwersytet z bogatą biblioteką i teatr w dawnym kościele franciszkanów, Akademia Techniczna i budynek ratusza Lwów skapitulował.
Rozpoczęły się represje stanu wojennego.
Austriacy zlikwidowali oddziały Gwardii Narodowej, zawiesili wydawanie i pism demokratycznych. Zabroniono działalności komitetów i klubów polskich. Rozpoczęto wznoszenie cytadeli.
Miasto jednak wciąż się rozwijało. Odnowiono ratusz, zbudowano Teatr Skarbkowski (wówczas jeden z najwiekszych w Europie), parki, nowy gmach Uniwersytetu, remizę straży pożarnej, Dom Inwalidów, gazownia miejska. W podlwowskich Dublanach powstała Wyższa Szkoła Rolnicza.
Obradujacy od 1861 roku Sejm Galicyjski, uchwalił tu dziękczynny adres do cesarza Franciszka Józefa zaczynający się od słów "Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać chcemy" (XII. 1866).
Osłabiona po klęskach w wojnie z Prusami (1867) monarchia austriacka przekształciła się w dualistyczne Austro-Węgry.
Przyznając Galicji autonomię (1867), cesarz Austro-Węgier Franciszke Józef pozwolił na wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego (obok niemieckiego) oraz na nieskrępowany rozwój polskich instytucji i organizacji kulturalnych.
Doba autonomii była dla Lwowa okresem dynamicznego rozwoju. Wzniesiono liczne gmachy m.in. Sejmu Krajowego i Teatru Wielkiego.
Lwów stanowił administracyjne centrum Galicji, będąc siedzibą Sejmu Galicyjskiego i rządu (Wydziału Krajowego).
Tu pracowali późniejszy namiestnik Galicji, premier i minister spraw zagranicznych Austro-Węgier Agenor Gołuchowski,
minister spraw zagranicznych i przewodniczący grupy polskiej w Izbie Panów Agenor Gołuchowski młodszy,
przewodniczący parlamentu cesarskiego Franciszek Smolka, namiestnik Galicji oraz
premier i minister spraw wewnętrznych Austro-Węgier Kazimierz Badeni.
Delegacje Polaków z zaborów rosyjskiego i pruskiego wspólnie z mieszkańcami Lwowa uczestniczyły w powstawaniu Kopca Unii Lubelskiej, usypanego z inicjatywy Franciszka Smolki.W 300-setną rocznicę zawarcia Unii (1869) planowano zorganizować we Lwowie wielką międzyzaborową manifestację patriotyczną, na którą mieli zjechać przedstawiciele Rzeczpospolitej z trzech zaborów.
Statut miasta przywrócił pełny samorząd z prezydentem na czele (l870), który przywrócił dawne polskie nazwy ulic Lwowa.
Lwów stał się miejscem wielkich obchodów patriotycznych.
Sprowadzeniu prochów Mickiewicza na Wawel towarzyszyła wielka iluminacja miasta. Uroczyście obchodzono rocznice uchwalenia Konstytucji 3 Maja, bitwy pod Grunwaldem i Wiedniem.
Magistrat i społeczeństwo Lwowa ufundowały pomniki Aleksandra Fredry, Jana III Sobieskiego i Adama Mickiewicza, następnie Jana Kilińskiego, Aleksandra Głowackiego, Kornela Ujejskiego, Agenora Gołuchowskiego i Franciszka Smolki.
Lwów stał się znaczącym ośrodkiem naukowym, dzięki Uniwersytetowi, który zasłynął takimi profesorami, jak Szymon Askenazy i Stanisław Zakrzewski (historia),
Oswald Balzer-inicjator Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej (późniejsze Towarzystwo Naukowe we Lwowie) i Władysław Abraham (historia prawa i ustroju), Małecki, Piłat i Bruchnalski (filologia polska), Banach, Bartel, Steinhaus, Ulam (matematyka), Ajdukiewicz Twardowski, Władysław Tatarkiewicz, Tadeusz Kotarbiński (filozofia), Eugeniusz Romer, Wąsowicz (geografia), Benedykt Dybowski- zesłaniec syberyjski, badacz Bajkału i Kamczatki, Jodłowski, Taszycki, (językoznawstwo), Ludwik Rydygier (chirurgia).
Absolwentami Politechniki Lwowskiej - jedynej wówczas wyższej uczelnią techniczną na ziemiach polskichbyli m.in. Władysław Sikorski, Eugeniusz Kwiatkowski, Ignacy Mościcki, Kazimierz Bartel, Jędrzej Moraczewski, Tadeusz Bór-Komorowski, Belina-Prażmowski (a także Szymon Wiesenthal i Stepan Bandera).
Swoich absolwentów kształciły też
Wyższa Szkoła Rolniczą (od 1901 roku Akademia Rolnicza),
Akademia Handlowa (1889), Wyższa Szkoła Przemysłowa (1891) i jedyna tego typu w tej części Europy Akademia Medycyny Weterynaryjnej.
W lwowskim szpitalu powszechnym (dawnym klasztorze pijarskim) po raz pierwszy w historii medycyny oświetlono naftą salę operacyjną
Życie kulturalne lwowa wzbogacały liczne biblioteki o często unikalnych zbiorach: Ossolineum, Biblioteka Poturzycka, Baworowskich, Pawlikowskich, Uniwersytetu, Politechniki, Towarzystwa im. Szewczenki, Sejmu, Wydziału Krajowego i Rady Miejskiej, a także
zbiory muzeów i galerii: Lubomirskich, Dzieduszyckich, Przemysłowego, Szkolnego, Miejskiego, Sobieskiego, Łozińskiego, Ukraińskiego i inne.
We Lwowie ukazywało się (1878) pięć dzienników i 38 periodyków (także w języku czeskim, niemieckim i ukraińskim).
We Lwowie, w Pasażu Hausmanna odbył się pierwszy seans filmowy (l896) na ziemiach polskich.
7 lutego 1867 roku założono we Lwowie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Wiele lat później wielki I Zjazd Sokolstwa Polskiego (1892) patriotycznego ruchu, kładącego nacisk nie tylko na tężyznę fizyczną ale i kształowanie ducha i siły woli, będącego kadrę dla organizacji niepodległościowych.
Lwów był kolebką polskiego harcerstwa - miejscem powstania (1912) pierwszych polskich drużyn skautowych, tworzonych przez druhów Aleksandrę i Andrzeja Małkowskich
We Lwowie powstały pierwsze polskie kluby sportowe: Czarni i Pogoń (1903).
W "Kurierze Lwowskim" debiutował Jan Kasprowicz, Władysław Orkan, Leopold Staff. We Lwowie tworzyli Władysław Łoziński, Władysław Bełza, Aleksander Fredro, Stanisław Dobrzański, Maria Konopnicka i Gabriela Zapolska.
W 1861 roku do Lwowa dotarła linia kolejowa z Przemyśla (98 km) i Krakowa. W kollejnych latach powstawały kolejne szlaki kolejowe do Śniatynia i Czerniowiec (1866), przez Krasne do Złoczowa (75 km) i Brodów (1869), do Stryja (1873)
i dalej Stanisławowa (181 km) - (1884)
przez Rawę Ruską do Bełżca (89 km) (1887), do Janowa (18 km) (1895), do Sambora (77 km) (1903), do Podhajec (131 km) (1909), do Stojanowa (85 km) (1910).
W Lwowie powstało szereg partii politycznych, wśród nich Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne z Franciszkiem Smolką na czele (1866) oraz Polska Partia Socjalistyczna Galicji i Śląska (Cieszyńskiego) z Ignacym Daszyńskim (1892).
We Lwowie obradowal w 1906 roku VIII kongres Polskiej Partii Socjalistycznej.
Lwów stał się także kolebką ruchu narodowodemokratycznego w Galicji. Po aresztowaniach wielu działaczy Ligi Narodowej (m.in. Roman Dmowski) przybyło do Galicji.
W 1908 r. powstał we Lwowie związany z Józefem Piłsudskim Związek Walki Czynnej (z Władysławem Sikorskim) a następnie Drużyny Strzeleckie.
W 1880 roku Lwów liczył ponad 100 tys. mieszkańców. Przez kolejne 20 lat liczba mieszkańców podwoiła się. W pobliskim Drohobyczu i Borysławiu powstawało szybko zagłębie naftowe.
Na przełomie lat 1893-1894 dla uczczenia 100 rocznicy insurekcji kościuszkowskiej powstała "Panorama Racławicka". Pomysłodawcą powstania monumentalnego malowidła był Jan Styka (1858-1925), z którym współpracowali Wojciech Kossak (1857-1942) oraz monachijski pejzażysta Ludwik Boller.
"Panorama" przedstawiała pierwszą zwycięską bitwę żołnierzy Tadeusza Kościuszki podczas insurekcji 1794 roku, stoczoną pod Racławicami. Płótno panoramy - do dzisiaj jednej z największych na świecie miało 15 metrów wysokości i 116 metrów długości. Otwarcie "Panoramy" dokonał 5 maja (czerwca?) 1894 roku austriacki arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg.
Dla uczczenia stulecia powstania kościuszkowskiego otwarto też Powszechną Wystawą Krajową, na zwiedzanie przybywały całe pociągi z obu zaborów (aż do czasu wprowadzenia restrykcji paszportowych ze strony Rosji).
Z okazji Powszechnej Wystawy Krajowej (1894) we Lwowie uruchomiono tramwaj elektryczny, zastępujący istniejące od 1880 roku tramwaje konne, pokonujące trasę z dworca Karola Ludwika przez plac Gołuchowskiego, Halicki i Bernardynski na Plac Cłowy oraz przez plac Krakowski i ulice Żółkiewską do rogatki Żółkiewskiej.
Na początku I wojny światowej sformowano tu polskie Legion Wschodni, jednak już 3 września 1914 roku wojska carskie zajęły Lwów. Okupacja rosyjska trwała do czerwca 1915 roku, kiedy Lwów został odbity przez Austriaków. Wówczas do Lwowa przybył car Mikołaj II.
Po zawarciu traktatu brzeskiego pomiędzy państwami centralnymi a rządem ukraińskim; wiosną 1918 r. doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Polacy w licznych manifestacjach wyrażali swój sprzeciw przeciw kolejnemu rozbiorowi ziem polskich.
11 października 1918 roku, po proklamacji przez Radę Regencyjną powstania niepodległego państwa polskiego zarząd Lwowa wystosował do niej pismo dziękczynne.
Komisja Wojskowa Rady Regencyjnej poleciła pułkownikowi Władysławowi Sikorskiemu zorganizowanie we Lwowie oddziałów Wojska Polskiego.
15 października posłowie polscy do Rady Państwa w Wiedniu oświadczyli, że odtąd uważają się za obywateli polskich.
Równocześnie 19 października na zjeździe we Lwowie uformowała się Ukraińska Rada Narodowa, która przyjęła rezolucję o utworzeniu państwa ukraińskiego, obejmującego wschodnią Małopolskę aż po San.
Austriackie władze wojskowe ściągały do Lwowa pułki sformowane z Ukraińców, przekazywano Ukraińcom magazyny broni.
20 października 1918 roku podczas uroczystego posiedzenia w wielkiej sali Ratusza przyjęto rezolucję rady miejskiej o powrocie Lwowa w granice Rzeczypospolitej.
28 października została utworzona w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna (PKL). Komisja ta miała przejąć władzę nad całym byłym zaborem austriackim. Wieść o tym przyśpieszyła wystąpienie Ukraińców.
Ponieważ Polacy nie znali planów ukraińskich, 30 października wyjechał ze Lwowa do Przemyśla najstarszy rangą oficer i dowódca Wojska Polskiego, płk Władysław Sikorski.
l listopada nad ranem Ukraiński Komitet Wojskowy dokonał zbrojnego zamachu i przy pomocy żołnierzy z pułków ukraińskich opanował najważniejsze gmachy we Lwowie: Namiestnictwo Galicji, Sejm, Dyrekcję Policji, Ratusz, Pocztę Główną.
Ukraińcy nie zdołali jednak opanować całego Lwowa. Już od rana spontanicznie powstały dwa polskie punkty oporu - w szkole im. Henryka Sienkiewicza przy ul. Polnej (80 osób pod dowództwem kpt. Zdzisława Tatar-Trześniowskiego) oraz w Domu Techniku przy ul. Issakowicza (kilkudziesięciu studentów Politechniki).
Polacy, stanowiący mieszkańców Lwowa nie mogli zaakceptować opanowania polskiego od wieków miasta, przez mniejszość ukraińską.
Spontanicznie tworzono oddziały, na własną rękę prowadzące walkę partyzancką. Do walki włączyli się polscy studenci, zebrani akurat we Lwowie na ogólnoakademickim zjeździe młodzieży polskiej.
Obrona cmentarza Orląt, obraz Wojciecha Kossaka (1926), Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
|
Młody obrońca, obraz Wojciecha Kossaka
|
W obronie Lwowa uczestniczyło blisko 1,5 tysiąca młodzieży w wieku do 17 lat (gimnazjalistów, licealistów, harcerzy, gazeciarzy itp.)
W początkowym okresie stanowili jedną trzecią walczących,
gdyż zdolni do służby wojskowej zostali wcieleni do armii austriackiej (Austriacy celowo gromadzili w okolicach Lwowa oddziały złożone z rekrutów ukraińskich)
lub zgłosili się do walki w polskich formacjach ochotniczych (Legiony).
Do legendy przeszli polegli w walce 13-letni Antoś Petrykiewicz (najmłodszy kawaler Krzyża Virtuti Militari) i 14-letni Jurek Bitchan. Prochy nieznanego orlątka Lwowa spoczywają w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.
Liczny udział młodzieży - Orląt Lwowskich, także licznych drużyn skautowych w obronie Lwowa przeszedł do historii i legendy.
Wobec zamachu ukraińskiego l listopada zdecydowano połączono wszystkie polskie organizacje wojskowe. Komendantem obrony Lwowa został ostatecznie kapitan Mączyński.
Jednak w pierwszych dniach listopada faktyczne dowództwo sprawował dowodzący obroną szkoły Sienkiewicza kpt. Mieczysław Boruta-Spiechowicz.
Polacy odzyskali wkrótce m.in. szkołę Marii Magdaleny i Konarskiego, remizę tramwajową, plac św. Jura, Politechnikę, Górę Stracenia, Dyrekcję Kolei, a po zaciekłych walkach Dworzec Główny.
Polski Komitet Narodowy (PKN) pod prezesurą T. Cieńskiego, mieszczący się w budynku Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ul. Kopernika, jako polska władza cywilna podjął rokowania z przedstawicielami Ukraińskiej Rady Narodowej.
Zawarty rozejm został 2 listopada przez stronę ukraińską zerwany.
Polacy opanowali poaustriackie lotnisko na Błoniach Janowskich.
5 listopada przeprowadzono pierwszego nalotu (zdobycznym, naprawionym samolotem) na pozycje ukraińskie.
Komunikacja lotnicza z Przemyślem, Krakowem i Warszawą ułatwiała koordynowanie odsieczy dla Lwowa.
Samoloty, użyte w walkach o Lwów stanowiły zaczątek polskiego lotnictwa wojskowego Rzeczypospolitej.
W warsztatach kolejowych skonstruowano samochód pancerny oraz pociąg pancerny "Lwowianin" (później "Pepetrójka").
Komendant Dworca Głównego por. inż. Kazimierz Bartel (późniejszy premier (1926) i senator Rzeczypospolitej, rektor Politechniki Lwowskiej)
zorganizował służbę kolejową.
Uruchomiono szpitale wojskowe.
Wiele osób w wieku poborowym i żołnierzy uchylali się od walki ;ub uczestniczyło tylko w służbach pomocniczych. W obronie Lwowa brało jednak udział ponad 1300 oficerów i podoficerów, głównie niższych stopni. Komenda uzupełnień w gmachu Sokoła od 1 listopada stale werbowała ochotników.
Wzmocnione posiłkami oddziały ukraińskie 5 listopada podjęły frontalny atak, koncentrując uderzenie na Wulce, Zamarstynowie i Szkole Kadetów.
7 i 8 listopada kilkakrotnie z rąk do rąk przechodziła Góra Stracenia, utrzymana przez porucznika Romana Abrahama. 9 listopada podczas polskiego ataku na śródmieście udało się zdobyć jedynie wypalony budynek Poczty Głównej.
Po czterodniowych zażartych walkach 17 listopada Polacy opanowali częściowo południe miasta. Ukraińcy zgodzili się wówczas na 2-dniowe zawieszenie broni. Prerwa w walkach umożliwiła ewakuację rannych, pogrzebanie zabitych oraz pozyskanie żywności i opału przez ludności cywilnej.
16 listopada
metropolita grecko-katolicki (obrecnie Sługa Boży) Andrzej Szeptycki i rzymsko-katolicki arcybiskup metropolita lwowski, (późniejszy błogosławiony) Józef Bilczewski wystosowali dwujęczyczny list, którym gorąco prosili o wstrzymanie bratobójczych walk.
Walki o Przemyśl opóźniły przybycie idących z krakowa z odsieczą wojsk polskich.
20 listopada dotarły do Lwowa oddziały ppłk. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, który przejął dowództwo nad wszystkimi polskimi oddziałami. 21 listopada rano o 6 rano Polacy rozpoczęły atak. Po całodobowej walce Ukraińcy wycofali się.
22 listopada 1918 roku o świcie do centrum miasta z Góry Stracenia wkroczyły patrol por. Romana Abrahama, wywieszając tam biało-czerwony sztandar na ratuszu. Lwów po 146 latach niewoli powrócił do Rzeczypospolitej.
Niebawem do wojny polsko-ukraińskiej, włączyły się wojska Ukrainy naddnieprzańskiej. Na początku grudnia 1918 r. oddziały ukraińskie ponownie okrążyły Lwów.
W końcu grudnia po ostrzelaniu miasta z ciężkiej artylerii rozpoczęło się
ze wszystkich stron natarcie wojsk ukraińskich. Walki zakończyło dopiero przybycie w drugiej połowie stycznia 1919 r. kolejnej odsieczy wojsk polskich gen. Juliana Romera.
Także podczas trwającej od połowy lutego 1919 roku nowej ofensywy Ukraińcy bezpośreednio zagrażali miastu. Na pewien czas (7-19 marzec) przerwali linię kolejową Przemyśl-Lwów, odcinając zaopatrzenie dla miasta.
Niebezpieczeństwo odsunęły dopiero w połowie marca 1919 r. wojska polskie gen. Wacława Iwaszkiewicza. Wojna polsko-ukraińska zakończyła się w lipcu 1919 r. Nastał tak wyczekiwany pokój.
Rada Najwyższa Ententy w Paryżu wyraziła zgodę na stacjonowanie we Lwowie wojska polskiego i tymczasową administrację polską.
Późną wiosną 1920 r. po zdobyciu przez Wojsko Polskie Kijowa nastąpiła kontrofensywa Armii Czerwonej. Na początku czerwca 1920 roku bolszewicka l Armia Konna Siemiona Budionnego przerwała front polski pod Koziatynem i szybko zaczęła posuwać się na zachód.
Wobec zagrożenia atakiem bolszewickim
Powstały też Milicja Obywatelska Kobiet pod komendą Maria Bednarska oraz Ochotnicza Legia Kobiet dowodzona przez Aleksandrę Zagórską.
We Lwowie stacjonowały tylko 3 bataliony i 1 kompania żołnierzy. Wkrótce przybyła bardzo osłabiona podczas walk na froncie 5 dywizja piechoty.
Zorganizowano ochotniczy oddział pościgowy dowodzony przez rotmistrza Romana Abrahama, cieszącego się ogromna popularnością wśród żołnierzy.
Wobec narastającego zagrożenia 27 lipca 1920 roku powstał we Lwowie
z udziałem socjalistów i Żydów, Centralny Komitet Pomocy Obrońcom Wschodniej Małopolski.
W okresie 3 tygodni zorganizowano we Lwowie 238 i 240 pułki piechoty, dwa pułki jazdy (209 i 214), pułk artylerii, kompanię szturmową z oddziałem 2 samochodów pancernych (zbudowanych we lwowskich warsztatach) i 3 dywizjon lotnictwa myśliwskiego.
Ofiarne społeczeństwo lwowskie dostarczyło umundurowanie, bieliznę, żywność oraz około 1,5 tysiąca koni.
Ludność żydowska przekazała dowódcy Okręgu Wojska Polskiego gen. Robertowi Lamezan-Salins mu 1,5 miliona marek na potrzeby Armii Ochotniczej.
Do służby ochotniczej zgłosiło się ponad 20 tys. osób, z tego w Małopolskich Oddziałach Armii Ochotniczej znalazło się ponad 12 tys.
Płk Mączyński wcielił do niej Miejską Straż Obywatelską, młodzież szkolną - głównie harcerzy.
Powstała 7 lipca 1920 r. Ochotnicza Legia Obywatelska (pełniąca służbę pomocniczą) liczyła prawie 30 tysięcy głównie osób starszych i młodzieży.
Dowodził nią kapitan Wit Sulimirski.
W skład Komitetu Obrony Państwa we Lwowie którego weszli przedstawiciele różnych środowisk, m. in. wybitny polski poeta i dramaturg Jan Kasprowicz (późniejszy rektor uniwersytetu Jana Kazimierza).
Na Lwów nacierał Front Południowo-Zachodni Armii Czerwonej (l Armia Konna oraz 12 i 14 armia) , pod dowództwem Aleksandra Jegorowa, z członkiem Rady Wojenno-Rewolucyjnej Józefem Stalinem.
Bolszewicy planowali opanować Lwów do 24 lipca.
Po zdobyciu 4 lipca 1920 roku Równego przez l Armię Konną (4 lipca) i sforsowaniu Ikwy tempo sowieckiego natarcia osłabło.
Po odrzuceniu w polowie lipca 1920 roku przez rząd sowiecki propozycji rozejmowych brytyjskiego ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, lorda George'a Curzona l Armia Konna,
otrzymala rozkaz opanowania Lwowa do 29 lipca. W tym czasi e14 armia bolszewicka atakowała na linii Tarnopol-Przemyślany-Gródek.
Jednak po walkach z Budionnym pod Beresteczkiem (29-30 lipca) i Brodami (2-3 sierpnia) wojska polskie utworzyły skuteczną linię obrony na Bugu.
Pomimo wzmocnienia sowieckiej Armii Konnej 8 dywizją kozacką i ponagleniami ze strony Lenina 5 sierpnia Stalin musiał go poinformować po ciężkich walkach w rejonie Brodów, że w najbliższych dniach nie może liczyć na zajęcie Lwowa.
W dniach 16 i 17 sierpnia oddziały l Konnej sforsowały Bug i po stoczeniu wielu walk ruszyły na Lwów. Budionny postanowił zaatakować Lwów z trzech stron, zawczasu przygotowując odezwę w języku rosyjskim "Do pracujących miasta Lwowa", głoszącą, że wojska czerwone RSFRS zajęły Lwów.
Nieco wcześniej naczelne dowództwo Armii Czerwonej poleciło Jegorowowi przygotować rozporządzenie o przekazaniu do dyspozycji Frontu Zachodniego l Konnej i 12 armii. Jednakże sprzeciwił się temu Stalin, który uważał, że najpierw należy zdobyć Lwów. Jeszcze 21 sierpnia Jegorow informował Tuchaczewskiego, że Budionny zdobędzie Lwów za dwa-trzy dni. Jednakże tego dnia na rozkaz Tuchaczewskiego l Armia Konna zaczęła się wycofywać spod Lwowa i ruszyła na Zamość.
Mimo zwycięstwa wojsk polskich i klęski bolszewików w bitwie pod Warszawą, Armia Czerwona nadal zagrażała Lwowowi. Jeszcze 6 września Jegorow prosił o dodatkowe posiłki artyleryjskie dla wzmocnienia 14 armii. Wszystko to wskazuje, że przywódcom sowieckim bardzo zależało na zdobyciu Lwowa i wiązali z tym plany dalszej ekspansji na zachód i południe Europy.
Obroną Lwowa kierował gen. Wacław Iwaszkiewicz, a od połowy sierpnia gen. Władysław Jędrzejowski.
Do oddziałów, przygotowujących kontruderzenie w bitwie warszawskim wycofano spod Lwowa l i 3 dywizję Legionów i niektóre oddziały jazdy.
Zagony sowieckiej kawalerii atakowały oddziały polskie od tyłu, z zachodu lub południowego zachodu. W mieście powołano pod broń całą Miejską Straż Obywatelską. Ludność sypała szańce.
Oddział rtm. Abrahama zdobył Radziechów, następnie walczył pod Tarnopolem, Horodyszczem i Chodaczkowem. 16 sierpnia żołnierze Abrahama uwolnili od bolszewików drogę do Kozłowa. 17 sierpnia heroiczna, prowadzona do ostatniego żołnierza obrona Zadwórza umożliwiła innym oddziałom umocnienie linii obrony w rejonie Żółkwi. Bolszewicy podeszli jednak do linii Dublany - Winniki.
W tym samym czasie co pod Zadwórzem, zginęło 80 żołnierzy polskich pod Horpinem, gdzie czerwonoarmiści dokonali krwawej masakry jeńców. Nieco później pod Dytiatynem wymordowali kilkudziesięciu jeńców, a podczas odwrotu Budionnego we wsi Firlejówka Kozacy wymordowali 34 ochotników.
Zwycięstwo w bitwie warszawskiej uchroniło Rzeczpospolitą przed okupacją bolszewicką. 19 sierpnia Polacy odzyskali Żółtańce. Po wycofaniu się armii Budionnego oddziały polskie prowadząc walkę z grupą Jakira odrzuciły oddziały sowieckie na wschód. Walki w okolicach Lwowa trwały jeszce do połowy września.
22 listopada 1920 r. Naczelnik Państwa Polskiego, marszałek Józef Piłsudski udekorował herb bohaterskiego miasta Krzyżem Virtuti Militari "za zasługi położone dla polskości tego grodu i jego przynależności do Polski".
W marcu 1923 r. Rada Ambasadorów uznała wschodnią granicę Polski ustaloną traktatem ryskim w r. 1921 jako trwałą i nieodwracalną.
Lwów w II Rzeczpospolitej liczył ok. 380 tys. mieszkańców i był trzecim, po Warszawie i Łodzi miastem w Polsce. Miasto było siedzibą 6 wyższych uczelni, 28 szkół średnich, 60 szkół powszechnych.
Przebogate dzieła sztuki i księgozbiory były zgromadzone w muzeach (Ossolineum, historyczne, Jana III, przemysłu artystycznego, przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Lubomirskich, Baworowskich, ukraińskie, Szewczenki, Stauropigii, B.Orzechowicza, Galeria Narodowa, Panorama Racławicka);
bibliotekach: Baworowskich, miejskiej w ratuszu, Poturzyckiej, Pawlikowskich, ukraińskiej Narodnego Domu, Uniwersytetu, Politechniki, w kolekcjach prywatnych.
W mieście będącym siedzibą 3 arcybiskupów znajdowały się 3 katedry, 28 kościołów rzymsko-katolickich, 6 greko-katolickich, 1 ewangelicki, cerkwie prawosławne i 5 synagog.
Lwów był siedzibą kilkanastu konsulatów (Czechosłowacji, Zwiazku Sowieckiego, Rumunii, Turcji) oraz honorowych konsulatów: Austrii, Danii, Holandii i wicekonsulatów Brazylii i Wielkiej Brytanii.
Wśród szkół prym wiódł Uniwersytet Jana Kazimierza z wydziałami teologicznym, prawnym, filozoficznym i lekarskim, Politechnika Lwowska (z wydziałami: komunikacyjnym, architektonicznym, mechanicznym, chemicznym, rolniczo-leśnym i ogólnym) oraz Wyższa Szkoła Handlu Zagranicznego i Akademia Medycyny Weterynaryjnej.
Teatr Wielki, pl. Gołuchowskich,
Teatr Mały, Gródecka 2a,
Teatr Nowości, Słoneczna,
Pawilon Targów Wschodnich |
Znaczącą rolę w życiu gospodarczym Kresów zdobyły Targi Wschodnie zapoczątkowane w 1921 rokui urządzane co roku (od 5 do 15 września), jako "międzynarodowy jarmark próbek i wzorów".
W 1928 roku gromadziły już 1,6 tysiąca wystawców, w tym 400 firm zagranicznych. Tereny wystawowe (220 tysięcy m2) zwiedzane corocznie przez okolo 150 tys. osób posiadały własną bocznicę kolejową, magazyny, ekspozyturę celną i
połączenia tramwajowe z miastem.
Uruchomiono tu jedną z pierwszych rozgłośni Polskiego Radia. Lwów był najlepiej zradiofonizowanym miastem w Polsce, mając ponad 45 tysięcy abonentów radiowych. Studio i biura mieściły się w kamienicy przy ulicy Batorego. W 1939 roku kończona była budowa własnego gmachu.
Niezwykła popularność zyskwaiły wśród słuchaczy cykliczne audycje "Nasze Oczko", następnie "Wesołe Niedziele", "Wesoła Fala", "Ta-joj", "Gospoda pod Lwowem". "Rozmowa z lwami pod ratuszem", "Wesoły tygodnik dźwiękowy" z udziałem Szczepcia i Tońka,
z kościołów obrządku łacińskiego i ormiańskiego transmitowano co tydzień nabożeństwa, a w święta obrządku greckiego nabożeństwa z Cerkwi Wołoskiej
lotnisko.
W latach trzydziestych Grod Lwa liczyl ponad 300 000 mieszkancow, w tym przeszlo 50% Polakow, 30% Żydow i okolo 15% Ukraincow.
Książnica-Atlas, której patronował prof. Romer, stała się monopolistą na całą Polskę wydawnictw kartograficznych.
We Lwowie stacjonowały 14 pułk ułanów jazłowieckich, 19 pułk piechoty "Odsieczy Lwowa", 26 pułk piechoty, 40 pułk piechoty "Dzieci Lwowskich", 5 pułk artylerii polowej, 6 baon pancerny, 6 batalion sanitarny, a w pobliskim Skniłowie - 6 pułk lotniczy. Istniał tu Korpus Kadetów im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.
72-osobowa Rada Miejska wybierała zarząd miejski złożony z prezydenta, trzech wiceprezydentów i 12 ławników. Ostatnim prezydentem Lwowa był doc. dr Stanisław Ostrowski, późniejszy Prezydent Rzeczpospolitej na Obczyźnie (1972-79).
Miasto przygotowywało się do obchodów jubileuszu 600-lecia związków z Polską, zaplanowanych na 1940 rok.
1939
Podczas ataku niemieckiego na Rzeczpospolitą 1 września
Lwów początkowo znajdował się na głębokich tyłach frontu.
Od pierwszego dnia wojny trwały jednak niemieckie bombardowania miasta. Z zachodu napływały tłumy uciekinierów.
Powołano Miejską Straż Obywatelską z gen. dyw. Władysławem Jędrzejowskim na czele i Komitet Obywatelski Obrony Lwowa, pod przewodnictwem rektora Uniwersytetu Jana Kazimierza, profesora Roman Longchamps de Berier.
10 września, przejeżdżający przez Lwów gen. Kazimierz Sosnkowski otrzymał tu rozkaz objęcia dowództwa południowej grupy armii polskiej Mającej bronić linii Sanu i osłaniać Lwów.
Obronę miasta powierzono zgrupowaniu płk. dypl. Bolesława Fijałkowskiego (2 bataliony piechoty i bateria artylerii). Rozpoczęto budowę barykad i rowów przeciwpancernych.
12 września w nocy Niemcy zajęli Sambor, a rano 12 - wieś Kalmów (66 kilometrów od Lwowa).
Dowódca niemieckiego 98 Pułku Strzelców Górskich, płk (późniejszy feldmarszałek) Ferdinand Schoerner został mianowany dowódcą zmotoryzowanej grupy pościgowej z zadaniem przedarcia się do Lwowa.
12 września po godz. 14 pierwsze oddziały grupy Schoernera pojawiły się na rogatce Gródeckiej. Mimo dużych strat, rogatka Gródecka została obroniona.
13 września po południu Niemcom udało się po ciężkich walkach dotrzeć do kościoła św. Elżbiety, skąd zostali jednak wyparci.
Rozpoczęło się oblężenie Lwowa. Lwowa broniło 11 batalionów piechoty i 5 baterii artylerii.
13 września po zaciętych walkach Niemcy zdobyli Kortumową Górę. Całością obrony Lwowa dowodził gen. Władysław Langner jako dowódca Armii.
Gen. Sosnkowski z niewielkim sztabem poleciał samolotem do Przemyśla, skąd miał przebijać się na czele okrążonych wojsk do Lwowa.
Lwowianie samorzutnie rozpoczęli barykadowanie ulic. Dowództwo obrony poprzez prasę wzywało do koordynowania prac przez specjalistów wojskowych.
Wkrótce gen. Langnerowi podporzadkowano 10 Brygadę Kawalerii Zmotoryzowanej płk dypl. Stanisława Maczka, znajdującą się na północ od Lwowa. W nocy z 14 na 15 września Brygada opanowała Zboiska.
Nie udało się przerwać pierścienia wojsk niemieckich. 17 września po południu, po ataku sowieckim, płk Maczek otrzymał rozkaz Naczelnego Dowództwa przejścia na Węgry.
Do Lwowa napływały wciąż różne oddziały, w tym dwa pociągi pancerne.
Miasto było ciągle bombardowane przez samoloty i artylerię. Zostały uszkodzone wodociągi i elektrownia, wybuchały pożary. Rosła liczba ofiar wśród żołnierzy i ludności cywilnej.
Grupa gen. Sosnkowskiego w ciężkich walkach, próbowała się przebić przez Lasy Janowskie do Lwowa, rozbijając pułk zmotoryzowany SS "Germania". Jednak po nieudanych próbach przebicia się przez Hołosko Wielkie, zdziesiątkowane jednostki zostały rozwiązane w nocy z 20 na 21 września.
17 września nad ranem Armia Czerwona zaatakowała wschodnie tereny Rzeczypospolitej.
Na Lwów maszerowała 6 Armia Frontu Ukraińskiego pod dowództwem komkora Filipa Gohkowa.
W nocy z 18 na 19 września pierwsze sowieckie czołgi, posuwające się od strony Winnik dotarły do rogatki Łyczakowskiej.
Rozpoczęła się walka przeciwko dwóm agresorom. Lwów znalazł się w całkowitym okrążeniu.
18 wrzesnia Niemcy wystosowali ultimatum, a nazajutrz podjęli generalny szturm, który został odparty. Niemieckie propozycje rokowań odrzucono. 19 września podjęto w Winnikach pertraktacje z z sowieckim dowódcą brygady czołgów, płk Iwanowem.
20 września wojska niemieckie zaczęły wycofywać, a ich miejsce zajmowała armia sowiecka.
22 września Sowieci przyjęli warunki gen. Langnera. Żołnierze i młodsi oficerowie mieli opuścić Lwów pieszo, starsi oficerowie samochodami, oficerom gwarantowano "osobistą swobodę i nietykalność". Sowiecki dowódca ustnie obiecał nie czynić przeszków w wyjeździe do Rumunii i na Węgry.
Rozpoczęła się sowiecka okupacja Lwowa. Wraz z oddziałami liniowymi wkroczyli funkcjonariusze NKWD. Wbrew ustaleniom rogatce Łyczakowskiej otoczono oficerów. Stąd pieszo musieli wędrować do Tarnopola. Tam załadowani na bydlęce wagony zostali wywiezieni w głąb Rosji, głównie do Starobielska. Wszyscy zostali zamordowani przez NKWD w Charkowie wiosną 1940 r. i pogrzebani w pobliskim lesie.
Podczas kapitulacji we Lwowie znajdowało się 15 tys. żołnierzy (co najmniej 600 oficerów), pochodzących głównie z Kresów, w tym ok. 30% mniejszości narodowych, głównie Białorusinów.
Do niewoli wzięto podoficerów i szeregowców z terenów Małopolski Wschodniej, kolumnach pod strażą, a potem wioząc koleją do Szepietówki na wschodnim Wołyniu, gdzie zgromadzono
40 tys. jeńców.
W połowie października rozwieziono ich w kilkusetosobowych grupach do ok. 150 obozów wzdłuż budowanej drogi Przemyśl-Lwów-Równe-Kijów (m.in. w Podliskach Małych, Jaryczowie Nowym, Niesłuchowie). Przebywało tam łącznie około 200 tys. żołnierzy.
Naczelnikiem garnizonu miasta Lwowa został Komdyw, (generał dywizji) Iwanow, być może tożsamy z gen. NKWD Iwanem A. Sierowem, zastępcą ludowego komisarza bezpieczeństwa państwowego (NKGB) ZSRR, ministrem NKWD Ukrainy który kierował deportacją Polaków ze wschodnich ziem Rzeczypospolitej (1940-41), a później koordynował aresztowania polskiego podziemia (1944-45).
Wobec łamania warunków kapitulacji
gen. Langner 22 września wyjechał do Tarnopola, na rozmowy z dowódcą sowieckiego Frontu, marszałkiem Timoszenką. Także późniejsze rozmowy z udziałem I sekretarza Komunistycznej Partii Ukrainy Nikity Chruszczowa i w Moskwie nie dały żadnych rezultatów.
We Lwowie rozpoczęto tworzenie struktur konspiracyjnych. Gen. dyw. Marian Januszajtis stanąl na czele Polskiej Organizacji Walki o Wolność (POWW). Jego zastępcą został gen. bryg. Mieczysław Boruta-Spiechowicz. Organizacja wkrótce rozrosła się do blisko 4 tys. ludzi, została jednak szybko rozbita sowieckimi aresztowaniami. 26 (27?) października został aresztowany gen. Januszajtis.
Do podziemia przeszła Narodowa Organizacja Gimnazjalna i Akademicka (NOGA), która przybrała kryptonim "Wyzwolenie".
Obok wydawanego od 27 września przez Sowietów polskojęczycznego "Czerwonego Sztandaru" zaczęła się ukazywać prasa konspiracyjna, .
Po trwających przez cały październik aresztowaniach i pierwszych deportacjach w głąb Związku Sowieckiego 22 października odbyły się "wybory delegatów do Zgromadzenia Narodów Zachodniej Ukrainy". Złożone z przedstawicieli mniejszości żydowskiej ukraińskiej oraz znacznej grupy polskich kolaborantów "Zgromadzenie"
uchwaliło ochoczo "dobrowolny akces" okupowanych terenów do Związku Sowieckiego.
Szybko tworzona przez Rosjan pajęczyna donosicieli przenikał do wszystkich warstw społeczeństwa.
W grudniu 1939 nastapiły pierwsze masowe aresztowania. Sowieci unieważnili polski pieniądz - złoty pozbawiając większość społeczeństwa podstaw bytu materialnego.
Różne formy współpracy z okupantem podjęły środowiska komunizującej inteligencji m.in. Władysław Broniewski, Aleksander Wat (wkrótce zresztą aresztowani przez Sowietów), Tadeusz Boy-Żeleński, Wanda Wasilewska, Adam Ważyk, Julian Stryjkowski, Leon Pasternak, Stanisław Jerzy Lec, Julian Przyboś, Lucjan Szenwald, Mieczysław Jastrun, Jan Kott, Jerzy Putrament.
Wanda Wasilewska została deputowaną do sowieckiej Rady Najwyższej.
W listopadzie 1940 roku komuniści zorganizowali we Lwowie uroczystości 85-lecia śmierci Adama Mickiewicza w Teatrze Wielkim Opery i Baletu. Nie było w nich dane uczetniczyć tysiącom aresztowanym i wywożonym na wschód Lwowianom.
Porównanie ilości aresztowanych przez NKWD za przynależność do tajnych polskich organizacji z liczbą kolaborantów pozwala stwierdzić, że kolaboranci stanowili głośny i widoczny, ale zaledwie margines społeczeństwa.
"Odrodzeniu polskiej kultury" towarzyszy cały czas terror NKWD i nasilone zwłaszcza w lutym, kwietniu, czerwcu 1940 i czerwcu 1941 roku deportacje polskiej ludności oraz polityka ukrainizacji.
Mieszkańcy Lwowa pomagali pierwszym Polakom wywiezionym wiosną 1940 r. do Kazachstanu. Sowieci w sierpniu 1940 r. wprowadzili ograniczenia w wysyłaniu paczek żywnościowych. "W trosce" o zaopatrzenie miasta zakazano nadawania paczek we Lwowie, przyjmująć je w nielicznych urzędach pocztowych, oddalonych nawet o 200 km od Lwowa.
Sowieci pozostawili Obywatelską Straż Bezpieczeństwa, pełniącą funkcje policyjne, przemianowana na Milicję Miasta Lwowa.
Nie uznawana przez Sowietów milicja ukraińska, próbowała początkowo do opanowywać komisariaty i rozbrajać członków OSB.
Dowodzący Obywatelską Strażą Bezpieczeństwa generałowie Jędrzejewski i Dzierżanowski zostali przez Sowietów aresztowani.
Stopniowo do milicji przyjmowano coraz większy procent Ukraińców i Żydów, a Polaków usuwano. Warunkiem podjęcia pracy w milicji było wydanie dwóch Polaków ukrywających broń.
Rozbrojone oddziały Policji Państwowej wyprowadzono do punktu zbornego w Sichowie. Jedna z kolumn została rozstrzelana przez Sowietów przy rogatce miejskiej na ul. Zielonej. Większość, wywieziona do obozu w Ostaszkowie zaginęła bez wieści.
Uniwersytet Jana Kazimierza, przemianowano na sowiecki uniwersytet im. Iwana Franki.
22 czerwca 1941 roku - pierwszego dnia wojny sowiecko-niemieckiej Śródmieście Lwowa zostało dwukrotnie zbombardowane.
Nastąpiła paniczna ewakuacja Armii Czerwonej i napływowej ludności sowieckiej, która miała do ucieczki wykorzystać pociągi przygotowane dla kolejnej wywózki Polaków przez sowieckie NKWD.
NKWD zdążyło jednak ewakuować 800 więźniów pędzonych przez 3 miesiące piechotą aż do Moskwy i dalej koleją na Ural, dokąd w połowie listopada dotarło zaledwie 248 żywych z 800 uwięzionych.
24 czerwca 1941 roku Ukraińcy podjeli nieudaną próbę opanowania centrum Lwowa. Wojska sowieckie rozstrzeliwując wszystkich napotkanych z bronią w ręku odparło szybko ten atak. W związku z nieudanym "powstaniem" ukraińskim władze sowieckie nakazały zamknięcie wszystkich okien.
Nazajutrz sowiecka komendantura ogłosiła stan wojenny we Lwowie i w obwodzie lwowskim, wprowadzający godzinę policyjną od godziny 22 do 5 rano.
Nad ranem 24 czerwca w więzieniu na Brygidkach, opuszczonym przez funkcjonariuszy NKWD więźniowie
zauważyli brak strażników.
Przez wyważoną z zewnątrz bramę i przez dach wydostawali się na zewnątrz
O świcie powróciła załoga więzienia i otworzyła ogień z karabinów maszynowych zgromadzonych na dziedzińcu więźniów.
Pozostałych zamknięto do cel i rozstrzeliwać w 3-4 osobowych grupach. Zwolniono z więzienia jedynie więźniów kryminalnych. Pozostający jeszcze w więzieniu przy życiu więźniowie nie dostawali już odtąd jedzenia.
28 czerwca po ucieczce ostatnich
funkcjonariusz NKWD grupa około stu ocalałych odkryła stosy ciał pomordowanych. Łącznie wymordowano tak kilku tysięcy więźniów.
Z czasem odkryto zamurowane cele z ludźmi upchanymi, że umarli stojąc.
Uciekinierzy, opuszczając gmach więzienia, podpalili budynek kancelarii, chcąc zapobiec przejęciu akt przez Niemców.
Rozstrzeliwania rozpoczęto również 26 czerwca w więzieniu wojskowym na Zamarstynowie. Ocalało tam zaledwie 70 osób.
W więzieniu przy ul. Łąckiego, słynącym z bestialstwa sowieckich oprawców i torturowania uwięzionych ocalało kilka osób, które udając zabitych upadły między trupy.
W nocy z 28 na 29 czerwca ostatnie oddziały sowieckie podpalały gmachy publiczne.
30 czerwca nad ranem wkroczył do Lwowa bez walki ukraiński batalion "Nachtigall", a następnie niemieckie wojska zmotoryzowane.
7 godzin przed zajęciem miasta przez dywizję strzelców alpejskich, wkroczyła do miasta niemiecko-ukraińska oddział sabotażowo-dywersyjny Abwehry (niemiecki wywiad wojskowy) pod dowództwem Teodora Oberlaendera, który zorganizował pogromy ludności Lwowa. W skład grupy, oprócz Niemców, wchodził batalion ukraiński "Nachtigall" pod dowództwem niemieckim por. Herznera i ukraińskim Romana Szuchewycza, z oficerami będącymi w bliskich kontaktach ze Stepanem Banderą.
Batalion "Nachtigall" wchodził w skład Legionu Ukraińskiego, utworzonego przez hitlerowców z ukraińskich nacjonalistów, ubrany był w mundury niemieckie, specjalnie szkolony do zadań sabotażowo-dywersyjnych w Neuhammer.
Niemcy z Ukraińcami dokonali pogromu ludności, głównie żydowskiej. Milicja ukraińska z żółto-niebieskimi opaskami na ramionach samozwańczego rzadu Jarosława Stećki terroryzowała miasto.
Niemcy z satysfakcją dokumentowali ślady zbrodni sowieckich. Nowi okupanci rozpoczęli też natychmiast korzystając z pomocy bojówek ukraińskich eksterminację ludności żydowskiej.
Według danych niemieckich w więzieniu na Zamarstynowie Sowieci zamordowali ok. 3 tys. więźniów, przy ul. Łąckiego - 4 tys., podobnie na Brygidkach gdzie większość zwłok spłonęła. W sierpniu zwłoki z więzień chowano we wspólnych grobach na Cmentarzu Janowskim.
Wkrótce Niemcy rozpoczeli aresztowania polskiej inteligencji - profesorów, artystów, nauczycieli, księży, studentów według przygotowanych uprzednio list proskrypcyjnych.
Aresztowanych przewożono do gmachu Gestapo przy ul. Pełczyńskiej lub lwowskich więzień, skąd wywożono ich na rozstrzeliwanie w Winnikach, na Wzgórzu Kortumówki, cmentarzu żydowskim.
Masowe egzekucje trwały 3 dni - do 2 lipca. Później mordy przeprowadzano najczęściej pojedyńczo.
2 lipca 1941 roku Niemcy aresztowali Kazimierza Bartla, kilkukrotnego przedwojennego premiera rządu RP, profesora Politechniki Lwowskiej.
W nocy z 3 na 4 lipca komando niemieckiego wywiadu wojskowego - Abwehry dokonało aresztowania kilkudziesięciu profesorów uczelni lwowskich. Uczonych wraz z rodzinami wymordowano tej samej nocy na zboczu Kadeckiej Góry, koło ul. Wuleckiej.
Mordów dokonywali żołnierze ukraińscy z batalionu "Nachtigall" oraz Niemcy.
9 października 1943 roku Niemcy chcąc zatrzeć ślady zbrodni utworzyli z Żydów Sonderkommando, odkopujące groby i palące ich zwłoki, rozrzucając popioły na polach. W 1964 roku we Wrocławiu, na placu Grunwaldzkim pomnik zamordowanych polskich uczonych.
Lwów został przez Niemców przyłączony do Generalnego Gubernatorstwa jako siedziba dystryktu.
W mieście przebywało początkowo 160 tys. Żydów w tym ponad 50 tys. uciekinierów z terenów okupowanych przez Niemcy we wrześniu 1939 roku.
W sierpniu 1942 r. dokonali pierwszej masowej rzezi Ludności żydowskiej mordując lub wywożąc do obozów zagłady w Bełżcu, Oświęcimiu i na Majdanku około 80 tys. osób.
Wojnę przeżyło zaledwie 700 Żydów lwowskich.
Podczas okupacji niemieckiej (1941-44) na stanowiska kierownicze w kilku instytucjach kulturalnych powrócili Polacy. Biblioteki Baworowskich, później Biblioteka Uniwersytecka oraz Ossolineum otrzymały polski personel pod kierownictwem prof. Mieczysława Gębarowicza (wyznaczonego na tę funkcję także przez polskie podziemie). Niemieckie kierownictwo bobliotek lwowskich pozostawiało podległym instytucjom dużą swobodę.
Wobec zagrożenia nachodzącymi wojskami sowieckimi Niemcy rozpoczęli ewakuację zbiorów muzealnych.
W styczniu-lutym 1944 do klasztoru benedyktynów w Tyńcu wywieziono kilku transportów kolejowych, wywożąc ok. 90 ton akt Archiwum Państwowego.
Najcenniejsze zbiory specjalne Ossolineum (kilka tysięcy rękopisów, inkunabułów, starodruków i rycin) i Biblioteki Uniwersyteckiej wywieziono koleją 18 marca i 2 kwietnia 1944 roku do Krakowa i złożono w piwnicach Biblioteki Jagiellońskiej. W lipcu 1944 r. zostaly przewiezione do Adelina (Zagrodna) koło Złotoryi, gdzie dotrwały one do końca wojny.
Pozostałą część swoich zbiorów (rękopisy i stare druki) Ossolineum umieściło w podziemiach kościoła Dominikanów we Lwowie.
Do więzienia w Wiśniczu trafiły (1944) obrazy Jacka Malczewskiego, płótna Jana Matejki m.in. "Unia Lubelska", "Rejtan" i "Batory pod Pskowem". Zbiory Muzeum Historycznego ewakuowano do klasztoru Kamedułów na Bielanach pod Krakowem.
Zbiory pozostałych lwowskich bibliotek przewieziono do Biblioteki Narodowej w Warszawie.
1 i 2 maja 1944 r. spadły na Lwów pierwsze sowieckie bomby. Naloty i zbliżanie się armii sowieckiej spowodowały masowe opuszczania Lwowa przez polską ludność, szukającej schonienia w zachodniej Małopolsce.
W operacji "Burza" na terenie Okręgu AK Lwów, wzięli udział żołnierze 5 Dywizji Piechoty AK "Dzieci Lwowskich" oraz 14 Pułku Ułanów AK.
18 lipca niemieccy urzędnicy i policja ukraińska uciekły ze Lwowa, dzień później (19.VII) wycofały się niemieckie wojska. Jednak z powodu pojawienia się w rejonie miasta wycofujących się pod naporem Sowietów kilku dywizji niemieckich dowódca Okręgu Lwowskiego Armii Krajowej ppłk dypl. Stefan Czerwiński nie wydał rozkazu zajęcia miasta.
23 lipca 1944 roku czołgi sowieckiego 10 Korpusu Pancernego w
3 kolumnach natarły na Lwów.
Walkę z Niemcami podjęły polskie oddziały Armii Krajowej. Dowódcą dzielnicy Śródmieście, liczącej ok. 600 żołnierzy AK był kpt. Edward Sidorowicz ps. "Burak".
Polskie oddziały wyparły Niemców m.in. z cytadeli, Politechniki, lotniska w Skniłowie, poczty głównej, ratusza, gazowni , elektrowni, wodociągów.
23 lipca 1944 roku podchorąży Stanisław Ropuszyński zawiesił na wieży ratusza flagi czterech aliantów: Polski, Stanów Zjednoczonych Ameryki, Wielkiej Brytanii i Związku Sowieckiego.
Żołnierze AK byli owacyjnie witani przez lwowian. Ulice ozdobiono biało-czerwonymi flagami. W walkach o Lwów wzięło udział około 3 tysięcy żołnierzy AK, a na terenie całego okręgu od 22 do 28 lipca 1944 roku około 7 tysięcy.
27 lipca po ostatecznym zajęciu miasta wojska sowieckie nakazały - pod pretekstem wskazywania celów artylerii niemieckiej zdjęcie polskich flag, a reprezentujący dowódcę I Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa, generał Iwanow nakazał polskim dowódcom złożenie broni. Zakazano też dowódcom sowieckim prowadzić walkę przy udziale żołnierzy AK, tłumacząc to ich brakiem wyszkolenia.
31 lipca 1944 płk (tytularny gen. brygady) Władysław "Janka" Filipkowski (od 1 sierpnia 1943 r. Komendant Obszaru Lwowskiego AK) wraz z kilkoma oficerami udał się na rozmowy z gen. "Michałem Rolą-Żymierskim", dowódcą Armii Ludowej [właśc. Artur Łyżwiński, generał Wojska Polskiego, wydalony na nadużycia finansowe, od 1931 r. agent sowieckiego NKWD] do Żytomierza.
Tam został podstępnie aresztowany w nocy 2/3 sierpnia 1944 przez kontrwywiad sowiecki "Smiersz").
Operacja tą kierował generał NKWD Iwanow (prawdopodobnie Iwan A. Sierow, zastępca ludowego komisarza bezpieczeństwa państwowego NKGB ZSRR, który już w 1940 r. kierował akcją deportacyjną z ziem wschodnich Polski. ) oraz gen. Gruszka, szef NKWD 1 Frontu Ukraińskiego.
Bezprawna okupacja sowiecka została usankcjonowana na mocy układów zawartych podczas i po zakończeniu II wojny światowej przez przedstawicieli wielkich mocarstw (Jałta, Poczdam II-VIII.1945), potwierdzonych wymuszonym porozumieniem pomiędzy Związkiem Radzieckim i Tymczasowym Rządem Jedności Narodowej, podpisanym 16 VIII 1945 w Moskwie. Terytorium Polski zmniejszono wówczas o 78 tys km. 2.
Polscy mieszkańcy Lwowa w większości zmuszeni do wyjazdu rozproszyli się
po świecie, podczas ekspatriacji (1945 - 15.VI.1946), trafiając na Ziemie Odzyskane, głównie Dolny Śląsk z Wrocławiem.
Według oficjalnych danych sowieckich z 15 kwietnia 1945 tylko w okresie od początku roku skierowano do obozów 2,2 tysiąca Polaków ze Lwowa. Większość aresztowanych trafiła do obozów w Donbasie.
Zagarnięcie polskich Kresów dawało stronie sowieckiej "prawną" podstawę do zgłaszania pretensji o zwrot "zagrabionych" "radzieckich" dóbr kultury.
W marcu 1945 r. sowiecki oddział wojskowy zagarnął zbiory obu
archiwów lwowskich w Tyńcu i wywiózł je do Lwowa.
Zbiory Ossolineum Biblioteka Narodowa przekazała w 1946 roku do Wrocławia, gdzie stały się najcenniejszym fragmentem reaktywowanej tam Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich.
Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej na żądanie ZSRR wydane (1949) Ukraińcom.
Ewakuowane do Wiśnicza zbiory Galerii Obrazów, wywiezione przez Niemców na Dolny Śląsk, zostały odnalezione latem 1945 w Przesiece koło Jeleniej Góry.
"Unia Lubelska" pędzla Jana Matejki znajduje się obecnie na zamku w Lublinie, a "Rejtan" i "Batory pod Pskowem" na Zamku Królewskim w Warszawie.
"Panorama Racławicka" poważnie uszkodzona na skutek bombardowania lotniczego 9 kwietnia 1944 roku została nawinięto ją na walec i przeniesiona do klasztoru Bernardynów.
W lipcu 1946 roku przekazano malowidło Polsce, gdzie trafiło na blisko 40 lat do magazynów. Została udostępniona zwiedzającym po wielu staraniach w specjalnie zbudowanej rotundzie we Wroclawiu dopiero w 1985 roku.
Jest wciąz jedną z największych panoram na świecie.
Sowieci systematycznie dewastowali wszelkie ślady polskości we Lwowie - na cmentarzu Orląt niszczono rzeźby, płyty nagrobne. Tarczę z herbem Lwowa zastąpiono sierpem i młotem. Pod koniec lat sześćdziesiątych urządzono tam wysypisko śmieci.
25 sierpnia 1971 roku sowieckie czołgi zmiażdżyły krzyże i groby Obrońców Lwowa, w tym Grób Nieznanego Żołnierza, powaliły kolumnadę Pomnika Chwały, balustrady i schody.
Czołgi nie potrafiły powalić pylonów i głównej bramy z łacińskim napisem: "Mortui sunt, ut liberi vivamus" (Umarli, abyśmy żyli wolni), bliskość zabudowań na Pohulance uniemożliwiała użycie środków wybuchowych. Cmentarz zamieniono w składowisko gruzu i śmieci.
W katakumbach wybudowano zakład kamieniarski, w kaplicy urządzono magazyn, zaś kamienne lwy strzegące głównej bramy ustawiono przy drogach wylotowych ze Lwowa. Zniszczono pomniki lotników amerykańskich i piechurów francuskich.
O pamięć Lwowskich Orląt w Polsce upomninali się już w lutym 1968 roku dawni obrońcy Lwowa: gen. Roman Abraham i gen. Mieczysław Boruta-Spiechowicz. Ich pisma do władz PRL pozostały oczywiście bez odpowiedzi.
W 1989 roku pracownicy polskiej firmy "Energopol" budującej rurociąg gazowy na Ukrainie uzyskali zgodę lokalnych władz ukraińskich na renowację cmentarza. 20 maja 1989 roku rozpoczęli prace na cmentarzu pod kierunkiem dyrektora inż. Czesława Bobrowskiego (+ 1995) wykonując je społecznie po godzinach pracy.
Wywieziono gruz i śmieci, wycięto drzewa, odtworzono groby, wyremontowano kaplicę, odbudowano katakumby, na pylonach odtworzono napisy z nazwami miejsc, gdzie toczyły się walki o polskość ziemi lwowskiej.
Dokonano ekshumacji grobów, które znalazły się poza nowym murem i nowowybudowaną szosą. Znalazły one swoje miejsce obok kaplicy. Kązdorazowo zakres prac i napisy na grobach i pomnikach negocjowano z władzami państwowymi Ukrainy, które nie zgadzały się na przywrócenie oryginalnego wyglądu cmentarza i historycznych napisów.
Pomimo uzyskania zgody wciąż powstawały nowe spory z władzami miejskimi Lwowa, które mnożyły różnego rodzaju trudności.
W bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza Orląt, tuż za murem na terenie cmentarza Łyczakowskiego Ukraińcy wznieśli pomnik Strzelców Siczowych (ich groby zostały zniszczone za Stalina), walczących za Lwowskimi Orlętami.
Od 1991 miasto obwodowe w granicach Ukrainy.
W blisko 800-tysięcznym Lwowie żyje dziś kilkanaście tysięcy Polakow.
Wydrukuj stronę
Lwów,LwĂłw-historia Lwowa
Lwów,LwĂłw-historia Lwowa
