Lwów,LwĂłw-panorama z 1825 roku
Panorama Lwowa (1825), obraz A.Lange
Pokaż na mapie
 Lwowskie

 LWÓW POD ZABOREM
łac. Leopolis, niem. Lemberg, ukr. ЛЬВІВ, Lviv, Lwiw

W I Rzeczpospolitej; Pod zaborem austriackim;
W II Rzeczpospolitej; Pod okupacją;

5 sierpnia 1772 roku została podpisana w Sankt Petersburgu rosyjsko-austriacko-pruska konwencja rozbiorową. Jednak oddziały austriackie przekroczyły granicę polską już 14 maja. We wrześniu armia austriacka feldmarszałka Esterhazego wkroczyła na tereny Małopolski, nazywanej odtąd Galicją.

15 września 1772 roku wojska rosyjskie wycofały się ze Lwowa. Wówczas wkroczyły do miasta oddziały austriackie gen. Andreasa Hadika. 16 września opuścili Lwów ostatni żołnierze polskiej armii koronnej. Austriacy przejęli władzę w mieście na blisko półtora wieku.

Na zagrabionych ziemiach Rzeczypospolitej utworzono tzw. Królestwo Galicji i Lodomerii, którego nazwa nawiązywała do księstwa halicko-włodzimierskiego. Jego stolicą i głównym ośrodkiem administracyjnym zaboru austriackiego został Lwów.

Uroczystości przejęcia władzy przez Austriaków w mieście odbyły się 4 października. Austriacy chcieli, by ich uczestnicy nabrali przekonania że zostając "poddanymi świętego Cesarskiego Majestatu, szczęśliwy los wygrali".

Rada miejska z prokonsulem (burmistrzem) Lwowa, Wojciechem Behmem (przodkiem gen. Józefa Bema) starała się (bezskutecznie) o zwolnienie z obowiązku składania przysięgi cesarzowej Marii Teresie, przypominając, że wcześniej rajcy złożyli przysięgę wierności królowi Polski. 29 grudnia 1773 (1772?) roku magistrat musiał złożyć przysięgę cesarzowej.

W 1776 roku Lwów liczył 29,5 tys. mieszkańców.

Lwowska akademia została przekształcona w tzw. Theresianum (Akademię Stanową). Cesarz Józef II nadał jej (1784) status uniwersytetu z czterema wydziałami: teologii, filozofii, prawa i medycyny.

Austriaccy zaborcy dokonali kasaty (likwidacji) większości klasztorów łacińskich. Lwów stał się siedzibą trzech metropolii katolickich - łacińskiej, ormiańskiej i greckiej, -zyskał wtedy miano "urbs catholicissima".

Pomimo wprowadzenia austriackiego prawodawstwa, wprowadzenia języka niemieckiego jako urzędowego, obsadzania większości stanowisk przez Austriaków i Czechów, Lwów pozostał ośrodkiem polskości.

Działał tu (1795-99) teatr Wojciecha Bogusławskiego, który przybył tu zaraz po napisaniu cieszącej się największą popularność opery komicznej "Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale" (1794). Stały teatr polski powstał w mieście w 1815 roku.

Po utracie niepodległości przez Polskę we Lwowie powstała (1796) pierwsza patriotyczna organizacja konspiracyjna Centralizacja Lwowska, kierowana przez Waleriana Dzieduszyckiego.

Podczas wojny z Austriakami, w czerwcu 1809 roku Lwów wyzwoliły wojska Księstwa Warszawskiego, dowodzone przez księcia Józefa Poniatowskiego. Działał tu krótko polski, tymczasowy Rzad Centralny Wojskowy Tymczasowy Obojga Galicji, pod prezesurą ordynata zamoyskiego Stanisława Kostki Zamoyskiego (1775-1856), przeniesiony później do Zwierzyńca, a następnie do Zamościa i Lublina.

Interwencja armii cara Aleksandra - formalnie sojusznika Napoleona i postanowienia traktatu francusko-austriackiego w Schoenbrunn (1809) zmusiły polskie władze do opuszczenia Lwowa.

Wciąż powstawały nowe konspiracyjne organizacje niepodległościowe, m.in. związki i organizacje studenckie (1817-1823), Rada Narodowa (1848) mająca kierować powstaniem w Galicji.

W 1817 roku Józef Maksymilian Ossoliński (1748-1826) ufundował we Lwowie - jako dar dla narodu polskiego - Zakład Narodowy im. Ossolińskich (Ossolineum).

4 czerwca 1817 roku cesarz Franciszek II zatwierdził statut Fundacji Ossolineum założonej we Lwowie przez hrabiego Józefa Maksymiliana Ossolińskiego.

Mieszczące się w zaadaptowanych zabudowaniach dawnego klasztoru karmelitanek trzewiczkowych i kościoła p.w. św. Agnieszki. Ossolineum zostało Udostepnione publiczności w 1826 roku.

Instytucja gromadziła publikacje i rękopisy związane z historią Polski oraz prowadziła działalność wydawniczą. Z czasem przeksztłciła się w narodowe muzeum i bibliotekę gromadzące dzieła sztuki i rękopisy utworów literackich z unikatowymi zbiorami pamiętników - od XVII do XX w., oraz największym zbiorem polskim rękopisów literackich, kolekcją grafik i rysunków, monet, medali i pieczęci.

We Lwowie istniało prężne środowisko literackie, wychodziła polska prasa.

Zawalenie się wieży ratusza lwowskiego (1826)

W pierwszej połowie XIX wieku dokonano rozbiórki wielu kościołów - p.w. św. Ducha, św. Katarzyny, św. Stanisława, a także obwarowań i murów miejskich z Niskim Zamkiem. Miejsce rozebranego starego ratusza zajął nowy, istniejący do dzisiaj.

Wybuch powstania listopadowego (1830-31) wywołał liczną emigrację ochotników do szeregów powstańczych.

Według oficjalnych statystyk austriackich do powstańczych szeregów zaciągnął się co czwarty student lwowski. Do powstania przedarła się też spora grupa spolonizowanych (nieraz w pierwszym pokoleniu) urzędników austriackich, co wzbudziło niemałe zdziwienie cesarza Franciszka I.

Do Lwowa przybyło sporo powstańców z korpusu generała Dwernickiego, który okrążony przez Rosjan musiał złożyć broń w neutralnej Austrii, a następnie (15-16.IX.1831) żołnierzy 2 korpusu nieudolnego gen. Hieronima Ramorino.

Po stłumieniu powstania przez Rosjan we Lwowie prowadzono była nadal konspiracyjna działalność niepodległościowa. Działały tu (istniejący we wszystkich zaborach) Związek Przyjaciół Ludu (1834) Franciszka Smolki. Przeniesiono też do Lwowa kwaterę główną Stowarzyszenia Ludu Polskiego (1836-37).

4 listopada 1844 w domu Darowskiego, przy narożniku ulic Ormiańskiej i Teatralnej otwarto Akademię Techniczną - późniejszą Politechnikę Lwowską (pierwszym dyrektorem został Florian Schindler).

W 1848 na wieść o powstaniu w Wiedniu, mieszkańcy Lwowa wystosowali adres do cesarza, postulując równość wobec prawa, swobodę słowa, utworzenie Sejmu Krajowego. Domagano się przywrócenia języka polskiego w szkołach i administracji. Żądano także zniesienia pańszczyzny, utworzenia rządu i wojska narodowego. Adres podpisało 12 tys. osób: Polaków, Rusinów, Żydów.

26 kwietnia delegacja Krakowa i Lwowa z Jerzym Lubomirskim na czele udała się do Wiednia, gdzie pod wpływem rewolucyjnych nastrojów w stolicy Austrii rozszerzono listę postulatów. Cesarz obiecał odpowiedzieć na żądania strony polskiej. Wkrótce przywrócono język polski do urzędów i zniesiono cenzurę. Gubernatorem Galicji mianowano pierwszego Polaka, Wacława Zaleskiego.

Lwowscy liberałowie domagający się zniesienia pańszczyzny, utworzyli Radę Narodową. Wstąpili do niej zasłużeni w powstaniu listopadowym generałowie Józef Bem i Józef Dwernicki. Później dowództwo przejęli generałowie Józef Załuski i Roman Wybranowski.

Cesarski gubernator we Lwowie Franz Stadion podchwycił postulat zniesienia pańszczyzny, propunując nadto wypłatę odszkodowań, co zapewniło akceptację jego propozycji przez szlachtę. Chłopi, otrzymawszy ziemię przestali popierać ruchy rewolucyjne.

25 kwietnia cesarz ogłosił konstytucję, zapewniającą swobodę i autonomię wszystkim krajom cesarstwa, jednak już wkrótce zdecydowano się na ponowne użycie wojska, bombardując Kraków i czeską Pragę.

Po kapitulacji Krakowa (27.IV) Komitet Narodowy przeniósł się do Lwowa. Ukraińscy unici wystosowali petycję do cesarza o pomoc i opiekę przed uciskiem Polaków. Popieranie ruchu ukraińskiego stało się odtąd stałym elementem polityki Habsburgów.

W czerwcu 1848 odbyły się w cesarstwie wybory do parlamentu. W jego skład weszli Rusini, mieszczanie oraz przedstawiciele ziemiaństwa.

15 października cesarz w odezwie "Do moich narodów" wezwał do przeciwstawienia się rewolucji.

Pożar Lwowa (1848), obraz L. Jabłonowskiego

Po odparciu przez Gwardię Narodową pierwszych ataków wojsk austriackich, 2 listopada 1848 roku wojska austriackie pod dowództwem gen. Hammersteina rozpoczęły oblężenie Lwowa i bombardowanie nieposłusznego miasta. Gdy spłonęły liczne gmachy, w tym Uniwersytet z bogatą biblioteką i teatr w dawnym kościele franciszkanów, Akademia Techniczna i budynek ratusza Lwów skapitulował.

Rozpoczęły się represje stanu wojennego. Austriacy zlikwidowali oddziały Gwardii Narodowej, zawiesili wydawanie i pism demokratycznych. Zabroniono działalności komitetów i klubów polskich. Rozpoczęto wznoszenie cytadeli.

Miasto jednak wciąż się rozwijało. Odnowiono ratusz, zbudowano Teatr Skarbkowski (wówczas jeden z najwiekszych w Europie), parki, nowy gmach Uniwersytetu, remizę straży pożarnej, Dom Inwalidów, gazownia miejska. W podlwowskich Dublanach powstała Wyższa Szkoła Rolnicza.

Obradujacy od 1861 roku Sejm Galicyjski, uchwalił tu dziękczynny adres do cesarza Franciszka Józefa zaczynający się od słów "Przy Tobie, Najjaśniejszy Panie, stoimy i stać chcemy" (XII. 1866).

Osłabiona po klęskach w wojnie z Prusami (1867) monarchia austriacka przekształciła się w dualistyczne Austro-Węgry. Przyznając Galicji autonomię (1867), cesarz Austro-Węgier Franciszke Józef pozwolił na wprowadzenie języka polskiego jako urzędowego (obok niemieckiego) oraz na nieskrępowany rozwój polskich instytucji i organizacji kulturalnych.

Doba autonomii była dla Lwowa okresem dynamicznego rozwoju. Wzniesiono liczne gmachy m.in. Sejmu Krajowego i Teatru Wielkiego.

Lwów stanowił administracyjne centrum Galicji, będąc siedzibą Sejmu Galicyjskiego i rządu (Wydziału Krajowego). Tu pracowali późniejszy namiestnik Galicji, premier i minister spraw zagranicznych Austro-Węgier Agenor Gołuchowski,
minister spraw zagranicznych i przewodniczący grupy polskiej w Izbie Panów Agenor Gołuchowski młodszy,
przewodniczący parlamentu cesarskiego Franciszek Smolka, namiestnik Galicji oraz
premier i minister spraw wewnętrznych Austro-Węgier Kazimierz Badeni.

Delegacje Polaków z zaborów rosyjskiego i pruskiego wspólnie z mieszkańcami Lwowa uczestniczyły w powstawaniu Kopca Unii Lubelskiej, usypanego z inicjatywy Franciszka Smolki.W 300-setną rocznicę zawarcia Unii (1869) planowano zorganizować we Lwowie wielką międzyzaborową manifestację patriotyczną, na którą mieli zjechać przedstawiciele Rzeczpospolitej z trzech zaborów.

Statut miasta przywrócił pełny samorząd z prezydentem na czele (l870), który przywrócił dawne polskie nazwy ulic Lwowa.

Lwów stał się miejscem wielkich obchodów patriotycznych. Sprowadzeniu prochów Mickiewicza na Wawel towarzyszyła wielka iluminacja miasta. Uroczyście obchodzono rocznice uchwalenia Konstytucji 3 Maja, bitwy pod Grunwaldem i Wiedniem.

Magistrat i społeczeństwo Lwowa ufundowały pomniki Aleksandra Fredry, Jana III Sobieskiego i Adama Mickiewicza, następnie Jana Kilińskiego, Aleksandra Głowackiego, Kornela Ujejskiego, Agenora Gołuchowskiego i Franciszka Smolki.

Lwów stał się znaczącym ośrodkiem naukowym, dzięki Uniwersytetowi, który zasłynął takimi profesorami, jak Szymon Askenazy i Stanisław Zakrzewski (historia), Oswald Balzer-inicjator Towarzystwo dla Popierania Nauki Polskiej (późniejsze Towarzystwo Naukowe we Lwowie) i Władysław Abraham (historia prawa i ustroju), Małecki, Piłat i Bruchnalski (filologia polska), Banach, Bartel, Steinhaus, Ulam (matematyka), Ajdukiewicz Twardowski, Władysław Tatarkiewicz, Tadeusz Kotarbiński (filozofia), Eugeniusz Romer, Wąsowicz (geografia), Benedykt Dybowski- zesłaniec syberyjski, badacz Bajkału i Kamczatki, Jodłowski, Taszycki, (językoznawstwo), Ludwik Rydygier (chirurgia).

Absolwentami Politechniki Lwowskiej - jedynej wówczas wyższej uczelnią techniczną na ziemiach polskichbyli m.in. Władysław Sikorski, Eugeniusz Kwiatkowski, Ignacy Mościcki, Kazimierz Bartel, Jędrzej Moraczewski, Tadeusz Bór-Komorowski, Belina-Prażmowski (a także Szymon Wiesenthal i Stepan Bandera).

Swoich absolwentów kształciły też Wyższa Szkoła Rolniczą (od 1901 roku Akademia Rolnicza), Akademia Handlowa (1889), Wyższa Szkoła Przemysłowa (1891) i jedyna tego typu w tej części Europy Akademia Medycyny Weterynaryjnej.

W lwowskim szpitalu powszechnym (dawnym klasztorze pijarskim) po raz pierwszy w historii medycyny oświetlono naftą salę operacyjną

Życie kulturalne lwowa wzbogacały liczne biblioteki o często unikalnych zbiorach: Ossolineum, Biblioteka Poturzycka, Baworowskich, Pawlikowskich, Uniwersytetu, Politechniki, Towarzystwa im. Szewczenki, Sejmu, Wydziału Krajowego i Rady Miejskiej, a także
zbiory muzeów i galerii: Lubomirskich, Dzieduszyckich, Przemysłowego, Szkolnego, Miejskiego, Sobieskiego, Łozińskiego, Ukraińskiego i inne.

We Lwowie ukazywało się (1878) pięć dzienników i 38 periodyków (także w języku czeskim, niemieckim i ukraińskim). We Lwowie, w Pasażu Hausmanna odbył się pierwszy seans filmowy (l896) na ziemiach polskich.

7 lutego 1867 roku założono we Lwowie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Wiele lat później wielki I Zjazd Sokolstwa Polskiego (1892) patriotycznego ruchu, kładącego nacisk nie tylko na tężyznę fizyczną ale i kształowanie ducha i siły woli, będącego kadrę dla organizacji niepodległościowych.

Lwów był kolebką polskiego harcerstwa - miejscem powstania (1912) pierwszych polskich drużyn skautowych, tworzonych przez druhów Aleksandrę i Andrzeja Małkowskich

We Lwowie powstały pierwsze polskie kluby sportowe: Czarni i Pogoń (1903). W "Kurierze Lwowskim" debiutował Jan Kasprowicz, Władysław Orkan, Leopold Staff. We Lwowie tworzyli Władysław Łoziński, Władysław Bełza, Aleksander Fredro, Stanisław Dobrzański, Maria Konopnicka i Gabriela Zapolska.

W 1861 roku do Lwowa dotarła linia kolejowa z Przemyśla (98 km) i Krakowa. W kollejnych latach powstawały kolejne szlaki kolejowe do Śniatynia i Czerniowiec (1866), przez Krasne do Złoczowa (75 km) i Brodów (1869), do Stryja (1873) i dalej Stanisławowa (181 km) - (1884) przez Rawę Ruską do Bełżca (89 km) (1887), do Janowa (18 km) (1895), do Sambora (77 km) (1903), do Podhajec (131 km) (1909), do Stojanowa (85 km) (1910).

W Lwowie powstało szereg partii politycznych, wśród nich Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne z Franciszkiem Smolką na czele (1866) oraz Polska Partia Socjalistyczna Galicji i Śląska (Cieszyńskiego) z Ignacym Daszyńskim (1892). We Lwowie obradowal w 1906 roku VIII kongres Polskiej Partii Socjalistycznej.

Lwów stał się także kolebką ruchu narodowodemokratycznego w Galicji. Po aresztowaniach wielu działaczy Ligi Narodowej (m.in. Roman Dmowski) przybyło do Galicji.

W 1908 r. powstał we Lwowie związany z Józefem Piłsudskim Związek Walki Czynnej (z Władysławem Sikorskim) a następnie Drużyny Strzeleckie.

W 1880 roku Lwów liczył ponad 100 tys. mieszkańców. Przez kolejne 20 lat liczba mieszkańców podwoiła się. W pobliskim Drohobyczu i Borysławiu powstawało szybko zagłębie naftowe.

Na przełomie lat 1893-1894 dla uczczenia 100 rocznicy insurekcji kościuszkowskiej powstała "Panorama Racławicka". Pomysłodawcą powstania monumentalnego malowidła był Jan Styka (1858-1925), z którym współpracowali Wojciech Kossak (1857-1942) oraz monachijski pejzażysta Ludwik Boller.

"Panorama" przedstawiała pierwszą zwycięską bitwę żołnierzy Tadeusza Kościuszki podczas insurekcji 1794 roku, stoczoną pod Racławicami. Płótno panoramy - do dzisiaj jednej z największych na świecie miało 15 metrów wysokości i 116 metrów długości. Otwarcie "Panoramy" dokonał 5 maja (czerwca?) 1894 roku austriacki arcyksiążę Karol Ludwik Habsburg.

Dla uczczenia stulecia powstania kościuszkowskiego otwarto też Powszechną Wystawą Krajową, na zwiedzanie przybywały całe pociągi z obu zaborów (aż do czasu wprowadzenia restrykcji paszportowych ze strony Rosji).

Z okazji Powszechnej Wystawy Krajowej (1894) we Lwowie uruchomiono tramwaj elektryczny, zastępujący istniejące od 1880 roku tramwaje konne, pokonujące trasę z dworca Karola Ludwika przez plac Gołuchowskiego, Halicki i Bernardynski na Plac Cłowy oraz przez plac Krakowski i ulice Żółkiewską do rogatki Żółkiewskiej.

Na początku I wojny światowej sformowano tu polskie Legion Wschodni, jednak już 3 września 1914 roku wojska carskie zajęły Lwów. Okupacja rosyjska trwała do czerwca 1915 roku, kiedy Lwów został odbity przez Austriaków. Wówczas do Lwowa przybył car Mikołaj II.

Po zawarciu traktatu brzeskiego pomiędzy państwami centralnymi a rządem ukraińskim; wiosną 1918 r. doszło do zaognienia stosunków polsko-ukraińskich. Polacy w licznych manifestacjach wyrażali swój sprzeciw przeciw kolejnemu rozbiorowi ziem polskich.

11 października 1918 roku, po proklamacji przez Radę Regencyjną powstania niepodległego państwa polskiego zarząd Lwowa wystosował do niej pismo dziękczynne.

Komisja Wojskowa Rady Regencyjnej poleciła pułkownikowi Władysławowi Sikorskiemu zorganizowanie we Lwowie oddziałów Wojska Polskiego.

15 października posłowie polscy do Rady Państwa w Wiedniu oświadczyli, że odtąd uważają się za obywateli polskich.

Równocześnie 19 października na zjeździe we Lwowie uformowała się Ukraińska Rada Narodowa, która przyjęła rezolucję o utworzeniu państwa ukraińskiego, obejmującego wschodnią Małopolskę aż po San.

Austriackie władze wojskowe ściągały do Lwowa pułki sformowane z Ukraińców, przekazywano Ukraińcom magazyny broni.

20 października 1918 roku podczas uroczystego posiedzenia w wielkiej sali Ratusza przyjęto rezolucję rady miejskiej o powrocie Lwowa w granice Rzeczypospolitej.

W I Rzeczpospolitej; Pod zaborem austriackim;
W II Rzeczpospolitej; Pod okupacją;


Wydrukuj stronę

Lwów,LwĂłw

Lwów,LwĂłw