Lwów,LwĂłw-panorama miasta w 1625 roku
Panorama Lwowa, ok. 1625 roku
Pokaż na mapie
 Lwowskie

 LWÓW W I RZECZYPOSPOLITEJ
łac. Leopolis
ukr. Львів L'wiw, Lwiw
ros. Львов,
niem. Lemberg
jid. לעמבערג Lemberg
hebr. למברג-לבוב

W I Rzeczpospolitej; Pod zaborem austriackim;
W II Rzeczpospolitej; Pod okupacją;

Miejscowość nad rzeką Pełtwią na Ziemi Czerwieńskiej, stolica Małopolski wschodniej (Rusi Czerwonej) - województwa ruskiego w I Rzeczypospolitej i Lwowskiego w II RP.

Ruś Czerwona należała w połowie X wieku do państwa Polan księcia Mieszka I. Wyprawa księcia ruskiego Włodzimierza (981) przyłączyła Grody Czerwieńskie do Rusi kijowskiej.

Piastowie powrócili w dorzecze Górnego Bugu po zwycięskiej wyprawie Bolesława Chrobrego na Kijów (1018). Rusini zajęli je znów za panowania kniazia Jarosława Mądrego.

Zwycięskie walki prowadził tu (1078) król Bolesław Śmiały, choć wyprawa ta stała się przyczyną jego konfliktu ze biskupem krakowskim św. Stanisławem. W okresie trwającego od XII wieku rozbicia Rusi na dzielnice uformowało się księstwo halicko - włodzimierskie, rozciagające się od Drohiczyna i Brześcia, po Przemyśl.

Po klęsce nad rzeką Kałką (1223) roku w bitwie z Mongołami książęta ruscy musieli uznac zwierzchność Złotej Ordy.

Książe Daniel (Daniło) (Romanowicz) Halicki (1201-1264) założył tu gród nazwany Lwowem na cześć swego syna Lwa.

Za latopisem halicko-wołyńskim, po trwajacej ponad stulecie dyskusji historyków datuje się założenie miasta na 1259 rok (Ślady osadnictwa na tych terenach sięgają nawet kilku wieków wcześniej).

Pierwotnie Lwów miał strzec Rusi Halicko-Wołyńskiej od najazdów Złotej Ordy. Dzięki położeniu na szlakach handlowych stał się ważnym ośrodkiem politycznym i gospodarczym księstwa.

Ivan Vahylevyc (1811-66), uczony związany z ruchem odrodzenia ukraińskiego uważał, że Lwów został założony został przez Daniłę (ok.1250), lecz na rozkaz tatarskiego wodza Burundaja zniszczono go (1261). Dopiero na początku XIV w. miał być odbudowany w innym miejscu, przez Lwa Mścisławicza, jak podaje latopis Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Choć długo spierano się jakie tereny miały zajmować pierwotne grody lwowskie, przekonanie o dwóch Lwowach, ruskim na Podzamczu i lokacyjnym wytyczonym (1356) w obrębie zniesionych na początku XIX w. murów, zostało zaakceptowany przez ogół historyków.

Lwów Lwa Mścisławicza, obejmował późniejsze Podzamcze, u stóp Łysej Góry, na której znajdował się zamek wyższy i sąsiedniej, niższej góry Budelnicy z zamkiem niższym. Centrum osady tworzył obecny Stary Rynek. Wokół znajdowały się kaplica św. Jana Chrzciciela, cerkwie i monastyry prawosławne, kościół św. Krzyża, monastyry św. Jakuba i ormiański św. Anny, niemiecki kościół Najśw. Panny Marii Śnieżnej.

W czasie sypania kopca Unii Lubelskiej (od 1869 r.) natrafiono na ślady drewnianych konstrukcji, związanych z zamkiem książąt ruskich. Prace ziemne, prowadzone były jednak niefachowo i zniszczyły układ warstw archeologicznych na Wysokim Zamku, zaś wydobyte materiały zostały w dużej mierze zaprzepaszczone.
Lwów,LwĂłw - św. Jacek Odrowąż

Ze Lwowa akcję misyjną na całej Rusi miał prowadzić św. Jacek Odrowąż. Według legend dominikanskich świadectwem pracy św. Jacka był kościół św. Jana Chrzciciela na Podzamczu, wystawiony lub objęty przez dominikanów na początku XIII wieku, jeszcze przed założeniem Lwowa. Dominikanie mieli przeprowadzić do stałej siedziby, na miejscu ustąpionego im dworu książęcego, około 1270 r.

Gdy umarł ostatni (1323) z ksiażąt halicko-włodzimierskich z dynastii Rurykowiczów, na tron wstąpił spokrewniony z nimi mazowiecki Piast, książę Bolesław Trojdenowicz, przyjmując imię Jerzego.

Po jego tragicznej śmierci (1340) po dziedzictwo po swoim kuzynie sięgnął król Polski - Kazimierz Wielki.

Swoje pretensje zgłaszali też jednoczący ziemie ruskie książęta litewscy oraz król węgierski Karol Robert Andegaweński.

Liczący na sukcesję po Piastach Węgrzy poparli Kazimierza Wielkiego, który wkroczył na Ziemię Czerwieńską (1340). W następnych latach zhołdował księstwo włodzimierskie i zachodnie Podole. Wołyń przeszedł w tym czasie w ręce Lubartowiczów z rodu litewskiego księcia Giedymina.

W 1349 w wyniku zbrojnej wyprawy Kazimierza Wielkiego przeciwko Rusi Halicko-Wołyńskiej Lwów wraz z Haliczem, Chełmem, Brześciem i Włodzimierzem przyłączony został do Królestwa Polskiego. Wkrótce (1353) kniaź litewski Lubart najechał i doszczętnie zniszczył gród lwowski.

Przełomowym wydarzeniem w dziejach Lwowa było nadanie przez Kazimierza Wielkiego przywileju lokacji na prawie magdeburskim (1356) - jako jednemu z 41 miast królewskich lokowanych przez tego króla w Małopolsce i ziemiach ruskich.

Ponieważ trzy lata przed wydaniem przywileju lokacyjnego (1356) istniała we Lwowie pełną organizację miejską: wójta, ławę, radę, cechy historycy sowieccy i ukraińscy starali się bagatelizować przełomowe znaczenie aktu lokacyjnego.

Miasto stało się wnet siedzibą biskupów katolickich obrządku łacińskiego i ormiańskiego (1363). Rozpoczęto wznoszenie katedr: ormianskiej (1356-63) i łacińskiej (1360)

Po śmierci Kazimierza Wielkiego (1372) tron polski objął Ludwik Wegierski z dynastii andegaweńskiej. 10 października 1372 roku Ludwik mianował swego krewnego, księcia Władysława Opolskiego wielkorządcą Rusi, obejmujacej ziemie sanocką, przemyską, lwowską, powiat żydaczowski, i być może także ziemię halicką.

Jako namiestnik Rusi, Opolczyk wyjednał u króla Ludwika przywilej (1373) dla Lwowa, zezwalajacy miastu na wolny handel na Węgrzech i w Polsce bez opłacania cła.

Jesienią 1376 roku odparto litewską wyprawę na Małopolskę, usiłującą oderwać Ruś Czerwoną od Polski.

W 1378 roku Władysław Opolski nadał miastu przywilej obierania wójta (dotąd mianowanego przez panującego dożywotnio).

Być może Opolczyk planował oderwać Ruś od państwa polskiego i uczynić z niej własne królestwo. Uzyskał u papieża zgodę na wyjęcie Rusi spod jurysdykcji biskupstwa lubuskiego i ustanowienie w Haliczu arcybiskupstwa, któremu podporządkowano biskupstwa w Przemyślu, Włodzimierzu Wołyńskim i Chełmie.

Gdy w Krakowie wybuchła antywęgierska rebelia, Ludwik uczynił Władysława wielkorządcą Polski w randze wicekróla (1377). Poselstwo polskiego rycerstwa zażądało od króla pozbawienia Opolczyka tego urzędu. Ludwik odwołał Władysława, ale sowicie go wynagrodził ofiarując mu ziemie: bydgoską, złotowską, wałecką, inowrocławską, gniewkowską, złotoryjską i dobrzyńską.

Ruś ze Lwowem powróciła wtedy (1379) pod bezpośrednie rządy królewskie. Faktycznie Polska utraciła wówczas Ruś na rzecz Węgier. Król Ludwik potwierdził dawniejsze przywileje Lwowa oraz nadał miastu (1379) nowy przywilej składu (każdy kupiec musiał przez 14 dni wystawiać swoje towary na sprzedaż). W 1381 miasto zniszczył pożar. Z tego roku też pochodzi pierwsza wzmianka o lwowskim ratuszu.

Po koronacji córki Ludwika, św. Jadwigi Andegaweńskiej na króla Polski (15.X.1384) i zawarciu unii z Litwą, św. Jadwiga musiała na czele wyprawy rycerstwa (1387) przywrócić zwierzchność Korony Królestwa Polskiego nad Rusią, usuwając urzędników węgierskich. Opolczyk bezskutecznie wzywał mieszkańców Rusi do stawienia królowej oporu. Św. Jadwiga zatrzymala się początkowo w Gródku (później zwanym Jagiellońskim) , gdzie wydała przywilej potwierdzający dawniejsze przywileje lwowian. Akt Władysława Jagiełły (1388) ostatecznie potwierdził włączenie Rusi do Korony.

Według księgi podatkowej Lwów liczył (1405) około 4 tys. mieszkańców. Na mocy przywileju Władysława Jagiełły miasto zostało stolicą nowego województwa ruskiego, obejmującego ziemię chełmską, sanocką, przemyską, halicką i lwowską z powiatem żydaczowskim.

W 1412 roku przeniesiono do Lwowa siedzibę metropolity łacińskiego z Halicza. Pierwszym arcybiskupem lwowskim został Jan Rzeszowski.

W drodze na zjazd monarchów w Łucku gościł we Lwowie (1429) cesarz Zygmunt Luksemburski, goszczony przez władze miasta. Niedługo potem okolice miasta spustoszył (1431) najazd zbuntowanego brata króla Władysława Jagiełły - księcia Świdrygiełły, który jednak nie podjął próby opanowania Lwowa.

Lwów uzyskał także przywileje hospodarów Mołdawii (1408, 1434) i Wołoszczyzny (1440)na wolny handel w tych krajach.

W 1436 roku król Polski Władysław Warneńczyk na rynku lwowskim przyjmował hołd lenny od Aleksandra Eliasza, hospodara multanskiego (mołdawskiego) i jego bojarów. Wkrótce gród odparł (1438) oblężenie Tatarów, którzy spalili przedmieścia.

Gdy z powodu głodu i epidemii król Władysław Warneńczyk musiał opuścić Wawel, przeniósł się zimą 1439 roku wraz z całym dworem do Lwowa.

Miasto stale sie rozwijało, powstał pierwszy wodociąg, burmistrz Stecher sprowadził (1407 /1417?) wodę do miasta za pomocą glinianych wodociągów.

Kluczowe dla rozwoju gospodarczego miasta miało otrzymanie od króla Władysława Warneńczyka prawa składu (1444).

W 1445 roku zakończono budowy murów miejskich z basztami. Fortyfikacje miejskie były wzmocnione dwoma zamkami - Wysokim i Niskim.

Liczne baszty oddano pod opieke cechów rzemieślniczych: kuśnierzy, miechowników, mydlarzy, blacharzy, mieczników, tkaczy, czapników, siedlarzy, piwowarów, miodowarów, rymarzy, murarzy, powroźników, szewców, garncarzy, kotlarzy, krawców, złotników, rzeźników, stolarzy, bednarzy, stelmachów, kowali, ślusarzy, iglarzy, kramarzy i piekarzy.

W 1468 powstała we Lwowie ludwisarnia, a następnie fabryka saletry (naprzeciw klasztoru bernardynów).

W 1440 roku odbył się prawdopodobnie pierwszy synod prowincjonalny, a w 1481 konsekrowano katedry łacińską.

Zgromadzona we Lwowie szlachta ziemi lwowskiej i żydaczowskiej zawarły (1464) z rada miasta Lwowa porozumienie w obronie swoich praw i wolności, zobowiązujeące do wspólnego wystąpienia przeciw każdemu (z wyłączeniem króla), kto by na te wolności nastawał.

We Lwowie istniały liczne cudzoziemskie kolonie - w dokumencie lokacyjnym obok Ormian, Tatarów, Żydów i Rusinów wymienieni są nawet "Saraceni", identyfikowani jako Karaimi lub Turcy, Tatarzy, Arabowie, bądź nawet jako Genueńczycy z Włoch.

Przez XIV wiek we Lwowie dominowała (podobnie jak w większości miast w Polsce) ludność pochodzenia niemieckiego, Niemcy stanowili większość zamożniejszych kupców i rzemieślników; spośród nich wybierano burmistrzów i lawników. Dopiero w 1471 roku wybrano do rady miejskiej pierwszego Polaka. Również w kościołach początkowo panował język niemiecki. W 1415 roku arcybiskup Lwowa nakazał wygłaszanie kazań w języku polskim.

We Lwowie obok Polaków, Rusinów i Żydów mieszkało wielu Ormian, z reguły niemal całkowicie spolonizowanych, zajmujących się głównie handlem.

Pierwsi osadnicy ormiańscy utrzymywali ścisłe związki z patriarchami eczmiadzyńskimi. Wraz z nimi przybyli tu mnisi reguly sw. Antoniego pustelnika i założyli we Lwowie pod Wysokim Zamkiem monastyr z kościołem św. Anny.

Kazimierz Wielki nadal Ormianom (1356) przywilej własnego samorządu, sądownictwa i pełnej swobody wyznania. Władysław Jagiełło zezwolił Ormianom na swobodny handel na Litwie i w Koronie. Asymilację Ormian i Polaków przyspieszyła unia religijna (1630).

W 1509 roku pod Lwów podeszły oddziały hospodara mołdawskiego Bohdana i podjęły ostrzał miasta.

Tutaj zawarto rok później (1510) pokój kończący wojnę o Pokucie.

W 1526 roku król Zygmunt I nadał miastu herb. Rok później gotycką zabudowę Lwowa strawił wielki pożar (czerwiec 1527), niszcząc praktycznie całą zabudowę w obrębie murow miejskich.

W XVI w. Lwów uzyskał uprawnienia wystawiania delegatów na sejm Rzeczypospolitej.

Szlachta zbierająca się we Lwowie na wojnę z Wołochami wszczęła rokosz (1537) (wypowiedziała posłuszeństwo) przeciw królowi Zygmuntowi Staremu.

Obrady szlachty, koncentrujące się na protestach przeciw promagnackiej polityce dworu królewskiego toczyły się w podlwowskiej wsi Zboiska. Wysunięto postulaty egzekwowania (egzekucji) praw średniej szlachty (ruch egzekucyjny). Z powodu chwiejnej postawy przywódców szlachty, po długotrwałych rokowaniach, rokosz zakończył się kompromisem. Szlachta jednak rozjechała się do domów, nie podejmując działań zbrojnych. Według złośliwych jedynym wynikiem rokoszu miało być wybicie drobiu w okolicach Lwowa, stąd pogardliwa nazwa "wojna kokosza".

Napływ osadników z Wołoszczyzny spowodował rozpoczęcie budowy (1572) cerkwi wołoskiej .

Wkrótce po wynalezieniu druku we Lwowie powstały wkrótce pierwsze drukarnie. Ukazała się tu drukiem (1574) pierwsza książka pisana cyrylicą ("Apostoł" Iwana Fedorowa), pierwsza księga w języku polskim - "Dryas Zamechska" Jana Kochanowskiego (1578). W 1615 roku powstała drukarnia ormiańska.

Za przywiązanie do wiary katolickiej papież Sykstus V darował miastu (1585 ?86) fragment herbu papieskiego - "monte vaticano", przedstawiający trzy rzymskie wzgórza.

Pod koniec XVI w. szybko rozwijający się Lwów należał już do największych i najbogatszych miast Rzeczpospolitej.

W 1620 roku, po klesce cecorskiej Stanislaw Lubomirski bronil miasta przed Tatarami. 1621 bawil tu krol Zygmunt III Waza. W oparciu o Lwow podjeto wyprawe chocimska (1621) i ekspedycje przeciw Abazy Paszy (1634)

W 1622 roku Lwów pada ofiarą głodu, z następnie zarazy i pożaru (1623).

Po zwycięstwie pod Martynowem (1624) nad Tatarami i uwolnieniu kilkunastu tysięcy jasyru Stanisław Koniecpolski, hetman wielki koronny, oddał mieszczanom lwowskim na wychowanie osierocone dzieci, uwolnione z niewoli tatarskiej.

Lwów,LwĂłw-Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-bejem pod Lwowem,
obraz Jana Matejki z 1885 roku
Bohdan Chmielnicki z Tuhaj-bejem pod Lwowem, obraz Jana Matejki z 1885 roku
Muzeum Narodowe w Warszawie
We wrześniu 1648 roku, po klęsce pod Piławcami pod mury Lwowa podeszła ponad stutysięczna armia kozacko-tatarska Bohdana Chmielnickiego. Wysoki Zamek został zdobyty przez Maksyma Krzywonosa. Miasto obroniło sie, choć musiało zapłacić olbrzymi okup. W listopadzie 1648 roku oblężenie zostało zwinięte.

Po zawarciu umowy w Perejesławiu (1654), przyłączającej Ukrainę do Rosji rozpoczęła się wieloletnia wojna z Rosją.

Od września do listopada 1655 roku ponownie bezskutecznie oblegali Lwów Kozacy Chmielnickiego, wspomagani przez armię rosyjską Wasyla Buturlina. Lwów pozostawał, obok Gdańska wówczas największym miastem Rzeczypospolitej, nie zdobytym przez najeźdźców. (Rosjanie okupowali Mohylew i Wilno, a Szwedzi Warszawę, Kraków i Poznań).

Wielka Boga - Człowieka Matko,
Najświętsza Dziewico,
Ja, Jan Kazimierz,
za zmiłowaniem Syna Twojego,
Króla królów, a Pana mojego
i miłosierdziem król,
do Najświętszych stóp Twoich przypadłszy,
Ciebie dziś za Patronkę moją
i za Królową państw moich obieram.
Śluby lwowskie Jana Kazimierza, obraz Jana Matejki

Na poczatku 1656 roku przybył tu powracający ze Śląska do kraju król Jan Kazimierz. l kwietnia przed cudownym obrazem Matki Boskiej Łaskawej złożył swoje śluby lwowskie.

W lutym 1657 roku zaatakował miasto książę siedmiogrodzki Jerzy Rakoczy, rozbity niebawem pod Międzybożem przez Jerzego Lubomirskiego.

Przywilej króla Jana Kazimierza (1658) zrównał Lwów w prawach i zaszczytach ze stolicami Rzeczpospolitej - Krakowem i Wilnem nadając mieszczanom (wyznających katolicyzm w obrządku rzymskim, greckim i ormiańskim) i ich potomstwu prerogatywy szlachectwa, pozwolał nabywać i posiadać dobra ziemskie, wysyłać deputacje na sejmy i wolne elekcje. Nobilitowani mieszczanie mogli dalej wykonywać swój zawód bez obawy utraty szlachectwa.

Ugoda polsko-kozacka zawarta w Hadziaczu (1658) podniosła założone w Kijowie Kolegium Kijowsko-Mohylańskie (1631) do rangi akademii, zrównanej w prawach z uniwersytetem krakowskim. Przewidywała też założenie jeszcze jednego uniwersytetu na ziemiach ruskich.

Rychło rozgorzał spór o lokalizację nowej uczelni. Społeczeństwo ruskie domagało się powołania uniwersytetu we Lwowie, gdzie dysponowało silnym ośrodkiem szkolnym i wydawniczo-drukarskim przy Stauropigii.

We Lwowie istniało także kolegium jezuickie (od 1608 roku), gdzie obok studiów niższych i humaniorów prowadzono (1613) dwa fakultety: artium i scientiarum.

Energiczne starania jezuitów zostały uwieńczone sukcesem. 20 stycznia 1661 r. król Jan Kazimierz (dawny jezuita) wydał w Krakowie dyplom fundacyjny na założenie pełnego, czterowydziałowego (również z wydziałami świeckimi prawa i medycyny) uniwersytetu jezuickiego we Lwowie. Przywilej został potwierdzony w Częstochowie 5 lutego 1661 roku.

Burzliwe protesty, także na sejmikach i w sejmie przeciw uczelni jezuickiej spowodowały, że papież Aleksander VII nie zatwierdził aktu fundacyjnego. Kolegium funkcjonowało pod nazwą akademii, ale było formalnie pozbawione przywilejów wyższej uczelni.

Podczas walk z najazdem rosyjskim (1654-67) Jan Kazimierz spędził tu cały 1663 rok.

W 1672 roku potężna armia turecko-tatarska sułtana Mehmeda IV, wspomagana przez Kozaków Piotra Doroszenki, po zdobyciu Kamieńca oblegała bezskutecznie Lwów.

10 listopada 1673 roku zmarł we Lwowie (w kamienicy arcybiskupiej w rynku lwowskim) król polski Michał Korybut Wiśniowiecki, nie doczekawszy wieści o wielkim zwyciestwie hetmana Jana Sobieskiego nad Turkami pod Chocimiem.

24 sierpnia 1675 - pod Lwowem Jan III Sobieski już jako król pokonał pod Lwowem Turków .

Wdzięczni Lwowianie, za ocalenie miasta przed Tatarami wystawili hetmana Stanisławowi Jabłonowskienu (budowniczemu Okopów św. Trójcy) pomnik , który stanął przed kościołem jezuickim p.w. św. Piotra i Pawła .

W 1695 roku miasto odparło ostatnie już oblężenie tatarskie. Tatarzy zostali rozbici przez Stanisława Jabłonowskiego, hetmana wielkiego koronnego.

Zniszczenia wojenne XVII wieku i wynikającą stąd pauperyzację mieszczaństwa zahamowały rozwój miasta.

Mieszczanie lwowscy przygotowywali instrukcje dla posłów lwowskich na sejm Rzeczypospolitej. Szlachta choć zainteresowana zapewnieniem sobie bezpieczeństwa w obrębie murów miejskich, nie spieszyła się z łożeniem na ich utrzymanie.

Testament Marka Matczyńskiego (+1697), wojewody ruskiego, przekazał 2000 czerwonych złotych na naprawę murów miejskich Lwowa. Wobec opóźnień w realizacji zapisu dopiero sejm z 1703 roku postanowił o jej zwrocie miastu (wcześniej suma ta była przeznaczona na pilne potrzeby Rzeczypospolitej).

W petycjach do posłów mieszczanie żądali m.in. zniesienia przywilejów żydowskich. W okresie stagnacji ludność ta zdominowała życie gospodarcze w mieście i przyczyniała się w znacznej mierze do ożywienia ekonomicznego Lwowa.

Elżbieta Sieniawska, żona hetmana wielkiego koronnego, Adama Mikołaja Sieniawskiego, później pani na Wilanowie, który kupiła od królewicza Jakuba Sobieskiego
obraz Louisa de Silvestre
Muzeum w Wilanowie


Gdy Sieniawscy urządzali swej córce Zofii Marii wesele, przybywających na zamek we Lwowie gości witała specjalnie wzniesiona brama triumfalna. Rynek udekorowano 400 pochodniami, na słupach zawieszono 200 latarni, a na każdym rogu stały po dwie beczki wina przeznaczone dla pospólstwa.
Na zamku zapłonęło prawie tysiąc lamp oliwnych, podobnie jak i przed kamienicą, gdzie przyjęcie wydawał oblubieniec Stanisław Denhoff, wojewoda połocki.

Magnaci chętnie osiedlali w swoich posiadłościach kupców i rzemieślników żydowskich. Szczególnych protektorów Żydzi znaleźli w tym okresie w Elżbiecie i Adamie Mikołaju Sieniawskich, których dobra obejmowały ogromny obszar, sięgając aż po Brzeżany i Międzybóż.

W instrukcji poselskiej (1699) lwowianie domagali się również przywrócenia miastu dawnego prawa składu, które zanikło po upadku (1672) Kamieńca Podolskiego. Zwrot Podola mocą traktatów karłowickich (1699) spowodował ożywienie starych szlaków handlowych, wiodących przez Lwów, ale kupcy wschodni częściej korzystali z traktu samborskiego w drodze na Węgry lub omijali miasto i udając się bezpośrednio w kierunku Moskwy lub na Litwę.

Lwowianie po bezskutecznych pertraktacjach z radą miejską Sambora zwrócili się z petycją do sejmu.

Postulowali także, aby miasto Poznań nie wyprzedzało Lwowa w precedencji, ale zgodnie z wcześniejszymi konstytucjami posłowie lwowscy następowali zaraz po posłach Krakowa i Wilna.

Ciężkie czasy dla Lwowa nadeszły wraz z rozpoczęciem działań wojennych III wojny północnej (1700-21), w której Rzeczpospolita formalnie nie brała udziału. W mieście wybuchła panika (1703) na wieść o zbliżających się wojskach szwedzkich, które stacjonowały w Jarosławiu.

Szlachta wierna Augustowi II opuściła w popłochu miasto. Niektórzy schronili się aż do Kamieńca Podolskiego. Pozbawieni silnego wsparcia regularnej armii lwowianie musieli skapitulować.

Wojska Karola XII wkroczyły do Lwowa 6 września 1704 roku. Rozpoczęły się grabieże, niszczenie kościołów i klasztorów lwowskich. Franciszek Gałecki, komendant wojskowy miasta, wojewoda kaliski nie reagował, gdy miasto padło łupem półtoratysięcznej armii szwedzkiej.

Po splądrowaniu miasta Szwedzi zażądali okupu od aresztowanej rady, kościołów i cerkwi lwowskich, nakładając olbrzymią kontrybucję w wysokości blisko 200 tysięcy złotych.

Szwedzi zagrabili wota kościelne, dzwony z kościołów i cerkwi, część armat wysadzili w powietrze a resztki zakopali w ziemi, zburzyli bramy i forty miejskie. Grabieżcy opuścili Lwów po trzech tygodniach 24 września 1704 roku, zostawiając niewielki oddział.

Miary zniszczeń dopełnił wielki pożar, który strawił znaczną część miasta z cekhauzem i spichlerzem.

Podobnie jak najeźdćy postępowali w czasach saskich nieopłacani żołnierze Rzeczypospolitej, który sami wybierali kontrybucje lub niszczyli dobra przeciwników politycznych.

Konfederacje i związki wojska były plagą całego kraju. Rajcy lwowscy skierowali (1706) skargę do starosty lwowskiego A.M. Sieniawskiego na chorągiew wołoską Mirachowskiego, która niszczyła okoliczne wioski.

Na wieść o zbliżających się wojskach króla Augusta II (1705), mającymi podjąć walkę z Kozakami Iwana Mazepy zabiegano u hetmana Sieniawskiego, by wyznaczył im drogę z pominięciem Lwowa, sugerując możliwość roznoszenia epidemii "morowej zarazy".

Na początku 1706 roku pod Lwów podeszły wojska rosyjskie. Car Piotr I rozmawiał tu z hetmanem A.M. Sieniawskim i biskupem kujawskim Konstantym Felicjanem Szaniawskim o... elekcji nowego władcy po detronizacji króla Augusta II.

Na jesieni rozmowy przeniesiono do Żółkwi, oczekując propozycji cara w sprawie wspólnych działań zbrojnych przeciwko Szwedom i nowemu królowi - Stanisławowi Leszczyńskiemu, uznanemu też przez elektora saskiego Augusta II (24 września 1706 r. w Altranstadt).

W styczniu 1707 roku do Żółkwi przybył Piotr I, ale nie osiągnięto porozumienia. Prymas Stanisław Szembek zwołał więc senatorów na radę do Lwowa. Walna Rada Lwowska gościła posłów carskich. Wystawne uczty i bale przeplatały się z burzliwymi naradami. Kłótnie między Polakami podsycali obietnicami korzyści finansowych rosyjscy "dyplomaci" z Grzegorzem Dołgorukim. Rokowania zakończyły się 30 marca 1707 roku podpisaniem kompromisowego porozumienia.

Na początku 1708 roku podczas kolejnej serii pertraktacji hetman Adam Mikolaj Sieniawski podejmował Piotra I w swoim pałacu na przedmieściach lwowskich.

Jesienią 1708 roku chorągwie litewskie Ogińskiego, oczekując nadejścia Szwedów pustoszyły okolice Lwowa. W Złoczowie obito wówczas burmistrza, wymierzając mu trzysta kijów w brzuch. Nawet Elżbieta Sieniawska, hetmanowa wielka koronna miała za złe swemu mężowi sprowadzenie wojsk litewskich.

Z kolei w 1709 roku pojawiły się wojska sprzymierzonego ze Szwedami króla Stanisława Leszczyńskiego, które po ściągnięciu kontrybucji w wysokości 10 tys. talarów, drugie tyle "pożyczyły". Następnie zażądali kolejnych 8 tys. talarów.

Pomimo znacznych zniszczeń i wyludnienia (do zaledwie 20 tys. mieszkańców), Lwów nadal był centrum życia gospodarczego województwa ruskiego. Z rezydującym w mieście hetmanem Sieniawskim prowadzili rozmowy dostojnicy podzielonej wojną domową Rzeczypospolitej i poseł francuski.

Wielka zaraza (1708) zdziesiątkowała ludność Małopolski. Szlachta z szukała schronienia we Lwowie. Lata 1712-1716 przyniosły na przemian susze, powodzie i nieurodzaje, a plaga szarańczy zniszczyła niewielkie plony.

Dotkliwe zniszczenia i kontrybucje Lwów poniósł podczas konfederacji tarnogrodzkiej (1715). Miasto, gdzie schronił się hetman A.M. Sieniawski, zostało otoczone 3 kwietnia 1716 roku przez zdesperowaną szlachtę, żądającą sądu nad hetmanami.

Szlachta występując przeciw obecności wojsk saskich w Polsce zwróciła się o mediację do Piotra I. W ten sposób Rosja stała się faktyczną protektorką Rzeczypospolitej, zyskując możliwość ingerowania w jej wewnętrzne sprawy.

W 1719 roku wojska rosyjskie opuściły Rzeczpospolitą, pojawiła się jednak (latem 1719) morowa zaraza. Głód i niedostatek na obniżały odporność na choroby. W obawie przed morowym powietrzem synod unicki przeniesiono ze Lwowa do Zamościa (1720).

Przybycie do Lwowa sióstr sakramentek spowodowało sprzeciw władz miasta, które wystosowały suplikę do arcybiskupa lwowskiego Jana Skarbka z prośbą o przerwanie budowy klasztoru. Poparły ją inne zakony żeńskie we Lwowie w obawie, że sakramentki będą stanowić konkurencję w nauczaniu dziewcząt z rodzin szlacheckich. Dzięki wstawiennictwu Jabłonowskich i Potockich arcybiskup odrzucił skargę władz miasta i siostry w mieście mogły pozostać (1720).

Lwowianie byli świadkami wielkich uroczystości i zjazdów, odprawianych z przepychem ceremonii kościelnych, magnackich pogrzebów i ślubów. Z wielką pompą obchodzono Nowy Rok i imieniny arcybiskupa. Biciem z dział czczono "introdukcją studentów" do nowych szkół. Uroczystości te trwały kilka dni, w czasie których prezentowały się różne szkoły.

Z równą wystawnością odbywały się we Lwowie ceremonie pogrzebowe, które przybierały charakter monstrualnych teatrów śmierci. Po zgonie jednego z Rzewuskich żona planował, by trzy miejskie teatry rozdawały mięsa i wino.

Pierwsza połowa XVIII wieku jest okresem wspaniałego rozkwitu architektury lwowskiej, zwłaszcza sakralnej. W "mieście mnichów" ("civitas monachorum") powstały nowe kościoły według projektów m.in. Jana de Witte i Bernarda Meretyna. Powstają świątynie dominikanów, trynitarzy, paulinów, a wspaniała katedra unicka p.w. św. Jura została ukończona w 1761 roku.
W tym okresie, podczas wielkiej burzy piorun uderzył w kościół bernardynów i zniszczył ołtarz św. Michała, rychło odbudowany.

Lwów był świadkiem wielkich uroczytości koronacji cudownych obrazów Matki Bożej - u dominikanów w 1751 roku, a później w katedrze łacińskiej.

Uniwersytet lwowski uzyskał niebawem formalne potwierdzenie praw akademii. Król August III Sas potwierdził (1758) fundację Jana Kazimierza, określając uczelnię lwowską jako szkołę akademicką z dwoma wydziałami - teologii i filozofii, ale bez prawa nadawania stopni naukowych. Przywilej nadania akademii praw uniwersyteckich został zatwierdzony przez papieża Klemensa XIII (1759).

Rozpoczęta (1768) roku w podolskim Barze konfederacja szybko objęła okolice Lwowa. Miasto zostało wówczas zajęte przez walczące z konfederatami wojska rosyjskie, które pozostał tu 4 lata.

5 sierpnia 1772 roku została podpisana w Sankt Petersburgu rosyjsko-austriacko-pruska konwencja rozbiorową. Jednak oddziały austriackie przekroczyły granicę polską już 14 maja. We wrześniu armia austriacka feldmarszałka Esterhazego wkroczyła na tereny Małopolski, nazywanej odtąd Galicją.

15 września 1772 roku wojska rosyjskie wycofały się ze Lwowa. Wówczas wkroczyły do miasta oddziały austriackie gen. Andreasa Hadika. 16 września opuścili Lwów ostatni żołnierze polskiej armii koronnej. Austriacy przejęli władzę w mieście na blisko półtora wieku.

W I Rzeczpospolitej; Pod zaborem austriackim;
W II Rzeczpospolitej; Pod okupacją;


Wydrukuj stronę

Lwów,LwĂłw

Lwów,LwĂłw