Pokaż na mapie
 Lwowskie

 LWÓW W II RZECZYPOSPOLITEJ
łac. Leopolis, niem. Lemberg, ukr. ЛЬВІВ, Lviv, Lwiw hebr. למברג-לבוב

Lwów,LwĂłw-herb miasta

Herb Lwowa nadany przez króla Zygmunta I (1526), obdarowany przez papieża Sykstusa V za przywiązanie do wiary katolickiej (1585/?86) fragmentem herbu papieskiego, przedstawiającym trzy rzymskie wzgórza ("monte vaticano") i papieską gwiazdą, z czerwono-niebieskimi wstęgami z napisem "Semper Fidelis". 22 listopada 1920 r. udekorowany przez Naczelnika Państwa Polskiego, marszałka Józefa Piłsudskiego Krzyżem Virtuti Militari "za zasługi położone dla polskości tego grodu i jego przynależności do Polski".

W I Rzeczpospolitej; Pod zaborem austriackim;
W II Rzeczpospolitej; Pod okupacją;

20 października 1918 roku podczas uroczystego posiedzenia w wielkiej sali Ratusza przyjęto rezolucję rady miejskiej o powrocie Lwowa w granice Rzeczypospolitej.

28 października została utworzona w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna (PKL). Komisja ta miała przejąć władzę nad całym byłym zaborem austriackim. Wieść o tym przyśpieszyła wystąpienie Ukraińców.

Ponieważ Polacy nie znali planów ukraińskich, 30 października wyjechał ze Lwowa do Przemyśla najstarszy rangą oficer i dowódca Wojska Polskiego, płk Władysław Sikorski.

l listopada nad ranem Ukraiński Komitet Wojskowy dokonał zbrojnego zamachu i przy pomocy żołnierzy z pułków ukraińskich opanował najważniejsze gmachy we Lwowie: Namiestnictwo Galicji, Sejm, Dyrekcję Policji, Ratusz, Pocztę Główną.

Ukraińcy nie zdołali jednak opanować całego Lwowa. Już od rana spontanicznie powstały dwa polskie punkty oporu - w szkole im. Henryka Sienkiewicza przy ul. Polnej (80 osób pod dowództwem kpt. Zdzisława Tatar-Trześniowskiego) oraz w Domu Techniku przy ul. Issakowicza (kilkudziesięciu studentów Politechniki).

Polacy, stanowiący mieszkańców Lwowa nie mogli zaakceptować opanowania polskiego od wieków miasta, przez mniejszość ukraińską.

Spontanicznie tworzono oddziały, na własną rękę prowadzące walkę partyzancką. Do walki włączyli się polscy studenci, zebrani akurat we Lwowie na ogólnoakademickim zjeździe młodzieży polskiej.

Obrona cmentarza Orląt, obraz Wojciecha Kossaka (1926), Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Lwów,LwĂłw
Młody obrońca, obraz Wojciecha Kossaka

W obronie Lwowa uczestniczyło blisko 1,5 tysiąca młodzieży w wieku do 17 lat (gimnazjalistów, licealistów, harcerzy, gazeciarzy itp.) W początkowym okresie stanowili jedną trzecią walczących, gdyż zdolni do służby wojskowej zostali wcieleni do armii austriackiej (Austriacy celowo gromadzili w okolicach Lwowa oddziały złożone z rekrutów ukraińskich) lub zgłosili się do walki w polskich formacjach ochotniczych (Legiony).

Do legendy przeszli polegli w walce 13-letni Antoś Petrykiewicz (najmłodszy kawaler Krzyża Virtuti Militari) i 14-letni Jurek Bitchan. Prochy nieznanego orlątka Lwowa spoczywają w Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.

Liczny udział młodzieży - Orląt Lwowskich, także licznych drużyn skautowych w obronie Lwowa przeszedł do historii i legendy.

Wobec zamachu ukraińskiego l listopada zdecydowano połączono wszystkie polskie organizacje wojskowe. Komendantem obrony Lwowa został ostatecznie kapitan Mączyński.

Jednak w pierwszych dniach listopada faktyczne dowództwo sprawował dowodzący obroną szkoły Sienkiewicza kpt. Mieczysław Boruta-Spiechowicz.

Polacy odzyskali wkrótce m.in. szkołę Marii Magdaleny i Konarskiego, remizę tramwajową, plac św. Jura, Politechnikę, Górę Stracenia, Dyrekcję Kolei, a po zaciekłych walkach Dworzec Główny.

Polski Komitet Narodowy (PKN) pod prezesurą T. Cieńskiego, mieszczący się w budynku Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego przy ul. Kopernika, jako polska władza cywilna podjął rokowania z przedstawicielami Ukraińskiej Rady Narodowej.

Zawarty rozejm został 2 listopada przez stronę ukraińską zerwany. Polacy opanowali poaustriackie lotnisko na Błoniach Janowskich. 5 listopada przeprowadzono pierwszego nalotu (zdobycznym, naprawionym samolotem) na pozycje ukraińskie.

Komunikacja lotnicza z Przemyślem, Krakowem i Warszawą ułatwiała koordynowanie odsieczy dla Lwowa. Samoloty, użyte w walkach o Lwów stanowiły zaczątek polskiego lotnictwa wojskowego Rzeczypospolitej.

W warsztatach kolejowych skonstruowano samochód pancerny oraz pociąg pancerny "Lwowianin" (później "Pepetrójka"). Komendant Dworca Głównego por. inż. Kazimierz Bartel (późniejszy premier (1926) i senator Rzeczypospolitej, rektor Politechniki Lwowskiej) zorganizował służbę kolejową. Uruchomiono szpitale wojskowe.

Wiele osób w wieku poborowym i żołnierzy uchylali się od walki ;ub uczestniczyło tylko w służbach pomocniczych. W obronie Lwowa brało jednak udział ponad 1300 oficerów i podoficerów, głównie niższych stopni. Komenda uzupełnień w gmachu Sokoła od 1 listopada stale werbowała ochotników.

Wzmocnione posiłkami oddziały ukraińskie 5 listopada podjęły frontalny atak, koncentrując uderzenie na Wulce, Zamarstynowie i Szkole Kadetów.

7 i 8 listopada kilkakrotnie z rąk do rąk przechodziła Góra Stracenia, utrzymana przez porucznika Romana Abrahama. 9 listopada podczas polskiego ataku na śródmieście udało się zdobyć jedynie wypalony budynek Poczty Głównej.

Po czterodniowych zażartych walkach 17 listopada Polacy opanowali częściowo południe miasta. Ukraińcy zgodzili się wówczas na 2-dniowe zawieszenie broni. Prerwa w walkach umożliwiła ewakuację rannych, pogrzebanie zabitych oraz pozyskanie żywności i opału przez ludności cywilnej.

16 listopada metropolita grecko-katolicki (obrecnie Sługa Boży) Andrzej Szeptycki i rzymsko-katolicki arcybiskup metropolita lwowski, (późniejszy błogosławiony) Józef Bilczewski wystosowali dwujęczyczny list, którym gorąco prosili o wstrzymanie bratobójczych walk.

Walki o Przemyśl opóźniły przybycie idących z krakowa z odsieczą wojsk polskich. 20 listopada dotarły do Lwowa oddziały ppłk. Michała Karaszewicza-Tokarzewskiego, który przejął dowództwo nad wszystkimi polskimi oddziałami. 21 listopada rano o 6 rano Polacy rozpoczęły atak. Po całodobowej walce Ukraińcy wycofali się.

22 listopada 1918 roku o świcie do centrum miasta z Góry Stracenia wkroczyły patrol por. Romana Abrahama, wywieszając tam biało-czerwony sztandar na ratuszu. Lwów po 146 latach niewoli powrócił do Rzeczypospolitej.

Niebawem do wojny polsko-ukraińskiej, włączyły się wojska Ukrainy naddnieprzańskiej. Na początku grudnia 1918 r. oddziały ukraińskie ponownie okrążyły Lwów.

W końcu grudnia po ostrzelaniu miasta z ciężkiej artylerii rozpoczęło się ze wszystkich stron natarcie wojsk ukraińskich. Walki zakończyło dopiero przybycie w drugiej połowie stycznia 1919 r. kolejnej odsieczy wojsk polskich gen. Juliana Romera.

Także podczas trwającej od połowy lutego 1919 roku nowej ofensywy Ukraińcy bezpośreednio zagrażali miastu. Na pewien czas (7-19 marzec) przerwali linię kolejową Przemyśl-Lwów, odcinając zaopatrzenie dla miasta.

Niebezpieczeństwo odsunęły dopiero w połowie marca 1919 r. wojska polskie gen. Wacława Iwaszkiewicza. Wojna polsko-ukraińska zakończyła się w lipcu 1919 r. Nastał tak wyczekiwany pokój.

Rada Najwyższa Ententy w Paryżu wyraziła zgodę na stacjonowanie we Lwowie wojska polskiego i tymczasową administrację polską.

Późną wiosną 1920 r. po zdobyciu przez Wojsko Polskie Kijowa nastąpiła kontrofensywa Armii Czerwonej. Na początku czerwca 1920 roku bolszewicka l Armia Konna Siemiona Budionnego przerwała front polski pod Koziatynem i szybko zaczęła posuwać się na zachód.

Wobec zagrożenia atakiem bolszewickim Powstały też Milicja Obywatelska Kobiet pod komendą Maria Bednarska oraz Ochotnicza Legia Kobiet dowodzona przez Aleksandrę Zagórską.

We Lwowie stacjonowały tylko 3 bataliony i 1 kompania żołnierzy. Wkrótce przybyła bardzo osłabiona podczas walk na froncie 5 dywizja piechoty.

Zorganizowano ochotniczy oddział pościgowy dowodzony przez rotmistrza Romana Abrahama, cieszącego się ogromna popularnością wśród żołnierzy.

Wobec narastającego zagrożenia 27 lipca 1920 roku powstał we Lwowie z udziałem socjalistów i Żydów, Centralny Komitet Pomocy Obrońcom Wschodniej Małopolski.

W okresie 3 tygodni zorganizowano we Lwowie 238 i 240 pułki piechoty, dwa pułki jazdy (209 i 214), pułk artylerii, kompanię szturmową z oddziałem 2 samochodów pancernych (zbudowanych we lwowskich warsztatach) i 3 dywizjon lotnictwa myśliwskiego.

Ofiarne społeczeństwo lwowskie dostarczyło umundurowanie, bieliznę, żywność oraz około 1,5 tysiąca koni.
Ludność żydowska przekazała dowódcy Okręgu Wojska Polskiego gen. Robertowi Lamezan-Salins mu 1,5 miliona marek na potrzeby Armii Ochotniczej.

Do służby ochotniczej zgłosiło się ponad 20 tys. osób, z tego w Małopolskich Oddziałach Armii Ochotniczej znalazło się ponad 12 tys. Płk Mączyński wcielił do niej Miejską Straż Obywatelską, młodzież szkolną - głównie harcerzy.

Powstała 7 lipca 1920 r. Ochotnicza Legia Obywatelska (pełniąca służbę pomocniczą) liczyła prawie 30 tysięcy głównie osób starszych i młodzieży. Dowodził nią kapitan Wit Sulimirski.

W skład Komitetu Obrony Państwa we Lwowie którego weszli przedstawiciele różnych środowisk, m. in. wybitny polski poeta i dramaturg Jan Kasprowicz (późniejszy rektor uniwersytetu Jana Kazimierza).

Na Lwów nacierał Front Południowo-Zachodni Armii Czerwonej (l Armia Konna oraz 12 i 14 armia) , pod dowództwem Aleksandra Jegorowa, z członkiem Rady Wojenno-Rewolucyjnej Józefem Stalinem. Bolszewicy planowali opanować Lwów do 24 lipca.

Po zdobyciu 4 lipca 1920 roku Równego przez l Armię Konną (4 lipca) i sforsowaniu Ikwy tempo sowieckiego natarcia osłabło.

Po odrzuceniu w polowie lipca 1920 roku przez rząd sowiecki propozycji rozejmowych brytyjskiego ministra spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, lorda George'a Curzona l Armia Konna, otrzymala rozkaz opanowania Lwowa do 29 lipca. W tym czasi e14 armia bolszewicka atakowała na linii Tarnopol-Przemyślany-Gródek.

Jednak po walkach z Budionnym pod Beresteczkiem (29-30 lipca) i Brodami (2-3 sierpnia) wojska polskie utworzyły skuteczną linię obrony na Bugu.

Pomimo wzmocnienia sowieckiej Armii Konnej 8 dywizją kozacką i ponagleniami ze strony Lenina 5 sierpnia Stalin musiał go poinformować po ciężkich walkach w rejonie Brodów, że w najbliższych dniach nie może liczyć na zajęcie Lwowa.

W dniach 16 i 17 sierpnia oddziały l Konnej sforsowały Bug i po stoczeniu wielu walk ruszyły na Lwów. Budionny postanowił zaatakować Lwów z trzech stron, zawczasu przygotowując odezwę w języku rosyjskim "Do pracujących miasta Lwowa", głoszącą, że wojska czerwone RSFRS zajęły Lwów.

Nieco wcześniej naczelne dowództwo Armii Czerwonej poleciło Jegorowowi przygotować rozporządzenie o przekazaniu do dyspozycji Frontu Zachodniego l Konnej i 12 armii. Jednakże sprzeciwił się temu Stalin, który uważał, że najpierw należy zdobyć Lwów. Jeszcze 21 sierpnia Jegorow informował Tuchaczewskiego, że Budionny zdobędzie Lwów za dwa-trzy dni. Jednakże tego dnia na rozkaz Tuchaczewskiego l Armia Konna zaczęła się wycofywać spod Lwowa i ruszyła na Zamość.

Mimo zwycięstwa wojsk polskich i klęski bolszewików w bitwie pod Warszawą, Armia Czerwona nadal zagrażała Lwowowi. Jeszcze 6 września Jegorow prosił o dodatkowe posiłki artyleryjskie dla wzmocnienia 14 armii. Wszystko to wskazuje, że przywódcom sowieckim bardzo zależało na zdobyciu Lwowa i wiązali z tym plany dalszej ekspansji na zachód i południe Europy.

Obroną Lwowa kierował gen. Wacław Iwaszkiewicz, a od połowy sierpnia gen. Władysław Jędrzejowski. Do oddziałów, przygotowujących kontruderzenie w bitwie warszawskim wycofano spod Lwowa l i 3 dywizję Legionów i niektóre oddziały jazdy. Zagony sowieckiej kawalerii atakowały oddziały polskie od tyłu, z zachodu lub południowego zachodu. W mieście powołano pod broń całą Miejską Straż Obywatelską. Ludność sypała szańce.

Oddział rtm. Abrahama zdobył Radziechów, następnie walczył pod Tarnopolem, Horodyszczem i Chodaczkowem. 16 sierpnia żołnierze Abrahama uwolnili od bolszewików drogę do Kozłowa. 17 sierpnia heroiczna, prowadzona do ostatniego żołnierza obrona Zadwórza umożliwiła innym oddziałom umocnienie linii obrony w rejonie Żółkwi. Bolszewicy podeszli jednak do linii Dublany - Winniki.

W tym samym czasie co pod Zadwórzem, zginęło 80 żołnierzy polskich pod Horpinem, gdzie czerwonoarmiści dokonali krwawej masakry jeńców. Nieco później pod Dytiatynem wymordowali kilkudziesięciu jeńców, a podczas odwrotu Budionnego we wsi Firlejówka Kozacy wymordowali 34 ochotników.

Zwycięstwo w bitwie warszawskiej uchroniło Rzeczpospolitą przed okupacją bolszewicką. 19 sierpnia Polacy odzyskali Żółtańce. Po wycofaniu się armii Budionnego oddziały polskie prowadząc walkę z grupą Jakira odrzuciły oddziały sowieckie na wschód. Walki w okolicach Lwowa trwały jeszce do połowy września.

22 listopada 1920 r. Naczelnik Państwa Polskiego, marszałek Józef Piłsudski udekorował herb bohaterskiego miasta Krzyżem Virtuti Militari "za zasługi położone dla polskości tego grodu i jego przynależności do Polski".

W marcu 1923 r. Rada Ambasadorów uznała wschodnią granicę Polski ustaloną traktatem ryskim w r. 1921 jako trwałą i nieodwracalną.

Lwów w II Rzeczpospolitej liczył ok. 380 tys. mieszkańców i był trzecim, po Warszawie i Łodzi miastem w Polsce. Miasto było siedzibą 6 wyższych uczelni, 28 szkół średnich, 60 szkół powszechnych.

Przebogate dzieła sztuki i księgozbiory były zgromadzone w muzeach (Ossolineum, historyczne, Jana III, przemysłu artystycznego, przyrodnicze im. Dzieduszyckich, Lubomirskich, Baworowskich, ukraińskie, Szewczenki, Stauropigii, B.Orzechowicza, Galeria Narodowa, Panorama Racławicka);
bibliotekach: Baworowskich, miejskiej w ratuszu, Poturzyckiej, Pawlikowskich, ukraińskiej Narodnego Domu, Uniwersytetu, Politechniki, w kolekcjach prywatnych.

W mieście będącym siedzibą 3 arcybiskupów znajdowały się 3 katedry, 28 kościołów rzymsko-katolickich, 6 greko-katolickich, 1 ewangelicki, cerkwie prawosławne i 5 synagog.

Lwów był siedzibą kilkanastu konsulatów (Czechosłowacji, Zwiazku Sowieckiego, Rumunii, Turcji) oraz honorowych konsulatów: Austrii, Danii, Holandii i wicekonsulatów Brazylii i Wielkiej Brytanii.

Wśród szkół prym wiódł Uniwersytet Jana Kazimierza z wydziałami teologicznym, prawnym, filozoficznym i lekarskim, Politechnika Lwowska (z wydziałami: komunikacyjnym, architektonicznym, mechanicznym, chemicznym, rolniczo-leśnym i ogólnym) oraz Wyższa Szkoła Handlu Zagranicznego i Akademia Medycyny Weterynaryjnej. Teatr Wielki, pl. Gołuchowskich, Teatr Mały, Gródecka 2a, Teatr Nowości, Słoneczna,

Pawilon Targów Wschodnich

Znaczącą rolę w życiu gospodarczym Kresów zdobyły Targi Wschodnie zapoczątkowane w 1921 rokui urządzane co roku (od 5 do 15 września), jako "międzynarodowy jarmark próbek i wzorów".
W 1928 roku gromadziły już 1,6 tysiąca wystawców, w tym 400 firm zagranicznych. Tereny wystawowe (220 tysięcy m2) zwiedzane corocznie przez okolo 150 tys. osób posiadały własną bocznicę kolejową, magazyny, ekspozyturę celną i połączenia tramwajowe z miastem.

Uruchomiono tu jedną z pierwszych rozgłośni Polskiego Radia. Lwów był najlepiej zradiofonizowanym miastem w Polsce, mając ponad 45 tysięcy abonentów radiowych. Studio i biura mieściły się w kamienicy przy ulicy Batorego. W 1939 roku kończona była budowa własnego gmachu. Niezwykła popularność zyskały wśród słuchaczy cykliczne audycje "Nasze Oczko", następnie "Wesołe Niedziele", "Wesoła Fala", "Ta-joj", "Gospoda pod Lwowem". "Rozmowa z lwami pod ratuszem", "Wesoły tygodnik dźwiękowy" z udziałem Szczepcia i Tońka. Z kościołów obrządku łacińskiego i ormiańskiego transmitowano co tydzień nabożeństwa, a w święta obrządku greckiego nabożeństwa z Cerkwi Wołoskiej.

Lwowska 'Książnica-Atlas', założona przez profesora Eugeniusza Romera stała się najważniejszym wydawnictwem kartograficznym w Polsce .

W latach trzydziestych Lwów liczył ponad 300 tys. mieszkańców, w tym ponad 50% Polaków, 30% Żydów i około 15% Ukrainców.

We Lwowie stacjonowały 14 pułk ułanów jazłowieckich, 19 pułk piechoty "Odsieczy Lwowa", 26 pułk piechoty, 40 pułk piechoty "Dzieci Lwowskich", 5 pułk artylerii polowej, 6 baon pancerny, 6 batalion sanitarny, a w pobliskim Skniłowie - 6 pułk lotniczy. Istniał tu Korpus Kadetów im. Marszałka Józefa Piłsudskiego.

72-osobowa Rada Miejska wybierała zarząd miejski złożony z prezydenta, trzech wiceprezydentów i 12 ławników. Ostatnim prezydentem Lwowa był doc. dr Stanisław Ostrowski, późniejszy Prezydent Rzeczpospolitej na Obczyźnie (1972-79).

Miasto przygotowywało się do obchodów jubileuszu 600-lecia związków z Polską, zaplanowanych na 1940 rok.

W I Rzeczpospolitej; Pod zaborem austriackim;
W II Rzeczpospolitej; Pod okupacją;


Wydrukuj stronę

Lwów,LwĂłw

Lwów,LwĂłw