Księga poszukiwań woj. Lwowskiego

Dochód z klikania w reklamy przeznaczony na utrzymanie strony i przyspieszenie jej wczytywania.


fot. Elżbieta Bulińska

Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000

 MAŁOPOLSKA WSCHODNIA
 Lwowskie
 II Rzeczpospolita
 JAWORÓW
ukr. ЯВОРiВ, Yavoriv

Lwowskie
powiat Jaworów, Mościska
Rawa Ruska, Sambor
 mapa 1:75 000 
PN - ZACH
Lubaczów
PN - WSCH
Niemirów, Magierów, Rawa Ruska, Uhnów
PD - ZACH
Mościska, Sambor
PD - WSCH
Gródek Jag, Jaworów, Komarno, Sądowa Wisznia

Miejscowość nad zachodnim brzegu Jaworowego Stawu, przy wypływającym zeń potoku Szkło, 48 km na południowy zachód od Lwowa, przy drodze do Krakowca, na skraju Garbu Jaworowskiego, w obrębie Płaskowyżu Tarnogrodzkiego.

Nazwa miasta pochodzi od drzew, rosnącyh niegdyś w lesie na miejscu stawów..

Pierwsza wzmianka o Jaworowie pochodzi z 1376 roku.

20 lutego 1454 roku Wacław, książę opawski i raciborski z dynastii Piastów śląskich ufundował pierwszy kościół w Jaworowie.

Około 1470 roku Piotr z Szamotuł, kasztelan poznański poczynił kolejne nadania dla parafii.

Kościół parafialny p.w. św. Piotra i Pawła ufundował Filip Rykowski.

Król Kazimierz Jagiellończyk nadał dla Jaworowa (1482) przywilej organizowania jarmarku.

W XVI wieku właścicielami Jaworowa został ród Górków, jednak w 1569 roku miejscowość była już majątkiem królewskim. Wtedy też król Zygmunt August nadał (1560) dla Jaworowa lokację na prawie magdeburskim.

Kolejne przywileje dla Jaworowa poczynili królowie Zygmunt III Waza (1588) i Władysław IV (1633).

W końcu XVI wieku powstała drewniana cerkiew św. Grzegorza (przechowywano w niej później choragiew Gwardii Narodowej z 1848 roku).

Od XVI wieku działał tu browar. Szeliga przeniósł (1619) z Dobromila do Jaworowa drukarnię.

Na początku XVII wieku, staraniem Piotra Milewskiego, kanonika lwowskiego wzniesiono kościół p.w. św. Mikołaja i klasztor dominikanów (zniesiony przez Austriaków w 1784 roku).

Mieszczka z Jaworowa, Małgorzata Hryćkówna ufundowała (1636) dla przebywających w mieście od 1621 roku mniszek, żeński monastyr bazylianek. Obok powstał sierociniec, a od 1693 roku prowadzono tu istniał tu nowicjat zakonny.

Jaworów został spustoszony przez wojny kozackie (1648-54) i najazd szwedzki. Istniał tu wówczas drewniany zamek .

Starostą jaworowskim został niebawem (1648?/1661) Jan Sobieski, wówczas chorąży koronny.

Wówczas wzniesiono kolejne cerkwie unickie. Jednonawowa, drewniana cerkiew pw. Narodzenia Matki Bożej zostala wzniesiona (1670) staraniem o. Jakowa Zahajewicza, z zachowanym do dziś ikonostasem (1671), rozbudowana (1939) według projektu Jewhena Nahirnego na planie greckiego krzyża.

Drewniana cerkiew Uspieńska (pw. Zaśnięcia Matki Bożej), powstała w 1670 roku. także w jej wnętrzu zachował się ikonostas z carskimi wrotami z XVII wieku.

Jaworów stał się jednym z ulubionym miejsc pobytu Jana Sobieskiego już po obraniu go na króla Polski.

Sobieski ufortyfikował zamek jaworowski, którego pozostałości zachowały się do dzisiaj.

11 czerwca 1675 roku Jan III Sobieski podpisał tu tajne porozumienie z królem Francji Ludwikiem XIV, skierowane przeciwko elektorowi brandenburskiemu, mające na celu odzyskanie Prus Książęcych. W efekcie Francja pośredniczyła w zawarciu konwencji polsko-szwedzkiej przeciw Brandenburgii. Francja zobowiązywała się również do wypłaty wysokich subsydiów na wojnę z elektorem (do wojny z Prusami jednak nie doszło).

Sobieski przyjeżdżał tu przed kolejnymi kampaniami wojennymi z Turcją. W Jaworowie ochrzczono (1676) królewicza Aleksandra Sobieskiego (ojcem chrzestnym był Marceli, nuncjusz papieża Innocentego XI).

W 1684 roku Sobieski przygotowywał tu następną wyprawę dla odzyskania Kamieńca i Podola. Tu przyprowadzono przed oblicze króla sprzymierzonego z Turcją hospodara mołdawskiego Dukaja, który dostał się do niewoli.

W czerwcu 1684 roku król Jan III Sobieski przyjął w Jaworowie posłów króla Hiszpanii - hrabiankę Montecuculi, posła cesarza - hrabiego Wallensteina i posła Republiki Weneckiej, Angelo Morosini.

Obraz anonimowego włoskiego malarza przedstawiający wydane z tej okazji, 6 lipca 1684 roku, przyjęcie znajdował się we lwowskim Ossolineum.

Inny obraz "Wesele w Jaworowie", autorstwa Korneliego Szlegela (1819-70), przedstawiający wiejska zabawę z udziałem króla Jana zdobił później ratusz we Lwowie.

1 czerwca 1687 królowa Marysieńka wyruszyła z Jaworowa na kurację do "wód szląskich". W podróż udała się incognito jako wojewodzina kijowska.

Po spustoszeniu okolic Jaworowa przez (ostatni już) najazd tatarski (1688) Jan III Sobieski udzielił miastu (1692) zwolnienia podatkowego.

Podczas III wojny północnej, uciekający przed wojskami króla szwedzkiego Karola XII, król Polski August II zwołał 16 listopada 1703 roku do Jawororowa radę senatu.

August II chciał uzyskać zgodę senatorów na wysłanie Tomasza Działyńskiego, wojewody chełmińskiego jako posła do cara Rosji, Piotra I celem odnowienia antyszwedzkiego przymierza.

Sprzeciw senatorów spowodował po miesiącu obrad, 18 grudnia 1703 roku wyjazd króla do Saksonii.

Po śmierci żony Jana III Sobieskiego, królowej Marysieńki pobierającej dożywotnio dochody ze starostwa jaworowskiego, August II nadał je (1716) Józefowi Mniszchowi, marszałkowi wielkiemu koronnemu.

Od 1740 roku Jaworowem gospodarowała Katarzyna z Zamoyskich Mniszchowa, a od 1771 roku Ksawery Branicki, hetman wielki koronny (późniejszy targowiczanin).

W XVIII wieku rozpoczeto w Jaworowie produkcję serów szwajcarskich.

Podczas I rozboru Polski (1772) Jaworów został zagrabiony przez Austrię.

W 1773 roku wizytę w mieście złożył cesarz austriacki Józef II. 2 kwietnia 1773 roku dekret cesarski wyłączył Jaworzno ze starostwa i nadał mu tytuł miasta królewskiego.

Mieszczanie jaworzyńscy musieli jednak od 1797 roku przez 25 lat płaćić tzw. wykupne w wysokości prawie 27 tys. złotych.

Pozostałą część majątku starostwa wykupił (1856) bank austriacki który sprzedał ich część (1861) hrabiemu Lanckorońskiemu.

Na miejscu wcześniejszej drewnianej cerkwi (1702) która spłonęła w 1846 roku, wzniesiono nową murowaną (1863).

W 1857 roku Jaworów liczył 8,5 tys. mieszkańców w tym 68% Ukraińców, 22% Żydów i 10% Polaków. W mieście pracowała garbarnia oraz fabryka krochmalu i pudru.

Od 1849 roku w Jaworowie mieszkał Josyf Łozynśkyj (1807-89), etnograf, językoznawca, publicysta i działacz ukraiński.

Arcybiskup Andriej Szeptycki
Arcybiskup Andriej Szeptycki

W 1865 roku Jaworowie urodził się wnuk Aleksandra Fredry, Polak z urodzenia, Ukrainiec z wyboru, Andriej Szeptycki, [właściwie hrabia Roman Aleksander Maria Szeptycki] († 1944). Przez blisko pół wieku był grecko-katolickim arcybiskupem Lwowa i metropolitą halickim, bardzo zasłużonym dla rozwoju Kościoła unickiego. Pomnik arcybiskupa (obecnie Sługi Bożego) Andrieja Szeptyckiego znajduje się obecnie w Jaworowie.

Starania o jego beatyfikację utrudnia fakt tolerowania przezeń włączenia się wielu księży grekokatolickich do ruchu banderowskiego, brak reakcji na ludobójstwo, dokonywane przez oddziały OUN-UPA na ludności polskiej i ukraińskiej na Wołyniu i Podolu. W latach 1943-44 ukraińscy nacjonaliści zabili tam 60-120 tys. Polaków i kilkadziesiąt tysięcy Ukraińców.

Przywoływany niekiedy list pasterski arcybiskupa A. Szeptyckiego "Ne ubyj" (Nie zabijaj) pochodzi z okresu wcześniejszego (listopada 1942 roku).

Rodzeństwo arcybiskupa Andrzeja pozostało Polakami. Brat Stanisław Szeptycki (1967-1950) - był dowódcą 3 Brygady Legionów Polskich, generałem broni Wojska Polskiego, szefen Sztabu Generalnego Wojska Polskiego w pierwszym okresie wojny z bolszewikami (1919) dwukrotnym kawalerem orderu Virtuti Militari, dowódca wojsk polskich, wkraczających na Górny Śląsk (1921).

Rozwojowi miasta nie sprzyjało znaczne oddalenie od linii kolejowej (do stacji kolejowej w Sadowej Wiszni było 16 kilometrów).

Dopiero 14 listopada 1903 roku uruchomiono linię kolejową ze Lwowa przez Janów Lwowski do Jaworowa (49 km).

Przy drodze do Lwowa, na wschód od Jaworowa powstało w XIX wieku uzdrowisko Szkło. W czasach sowieckich podczas rozbudowie kombinatu siarkowego drogę tę zamknięto.

W II Rzeczypospolitej Jaworów był miastem powiatowym województwa lwowskiego. Liczył 10,5 tys. mieszkańców (w tym 60% Ukraińców, 25% Żydów, 14% Polaków i 1% Czechów).

W obozie jenieckim położonym 2 kilometry od Jaworowa przebywało 250 sowieckich jeńców wojennych.

W południowej części miasta Niemcy utworzyli getto. Juz wkrótce na cmentarzu żydowskim rozstrzelali pierwsze 500 osób.

16 kwietnia 1943 roku Niemcy wywieźli za miasto i rozstrzelali obok obozu jenieckiego na terenie byłego sowieckiego osiedla wojskowego 4,4 tys. ludzi.

Ludzi przywożono ciężarówkami z miasta, zmuszano do rozebrania się do naga, a potem oddawano po jednym strzale , często nie powodującym śmierci. Po zakończeniu rozstrzeliwań doły z nieraz jeszcze dogorywającymi ludźmi zasypywano warstwą ziemi. Niekiedy żywych ludzi wrzucano w ogień.

Latem 1943 roku silny fetor unoszący się z mogił zmusił Niemcow do odkopania dołów i zalania zwłok niegaszonym wapnem, a ponownego zasypania ziemią.

Łącznie w okolicy Jaworowa Niemcy zabili 7,3 tys. osób. Do pracy niewolniczej w Niemczech wywieziono ok. 2,5 tys. osób.

Do więzienia we Lwowie wywieziono ok. 1,2 tys. osób, kolejne 1,2 tys. Żydów już nie powróciło z obozu śmierci w Bełżcu.

Od 1991 roku Jaworów jest miastem rejonowym obwodu lwowskiego niepodległej Ukrainy, położonym zaledwie kilkanaście kilometrów od granicy z Polską. Liczy 14 tys. mieszkańców.

W dawnym zespole klasztornym bazylianek obecnie znajduje się szpital.

Lwowskie
powiat Jaworów, Mościska
Rawa Ruska, Sambor
 mapa 1:75 000 
PN - ZACH
Lubaczów
PN - WSCH
Niemirów, Magierów, Rawa Ruska, Uhnów
PD - ZACH
Mościska, Sambor
PD - WSCH
Gródek Jag, Jaworów, Komarno, Sądowa Wisznia