Kościół św. Anny w Kojdanowie z 1439 roku, przebudowany w XVIII wieku
fot. Artem Radzima.org
Cerkiew Pochowania Bogurodzicy (1851)
fot. Artem Radzima.org
Pokaż na mapie
 Mińskie
 I Rzeczpospolita
 KOJDANÓW
biał. КОЙДАНАЎ, (ДЗЯРЖЫНСК), rej. ДЗЯРЖЫНСКІ Kojdanau, Koidanov, Koydanov, Koidanova, Koidanovo, Koidenev, Koidenova, ros. КОЙДАНОВО, (ДЗЕРЖИНСК), sow.Dzierżyńsk

Pod Kojdanowem wojska litewskie w.księcia Skirmunta rozbiły (1241) Tatarów, powstrzymując pochód ordy na północ. Miasto należące do linii birżańskiej Radziwiłłów, a następnie (po zaborach) do rosyjskiej rodziny Wittgensteinów.

Podczas odwrotu wojsk napoleońskich z Moskwy polski gubernator Mińska gen. Mikołaj Bronikowski chcąc osłonić miasto ściągnął pod Kojdanów improwizowaną dywizję polsko-francuską gen. Franciszka Kosseckiego.

15 listopada doszło tu do gwałtownej potyczki, w której 8-tysięczna rosyjska dywizja Lamberta całkowicie rozbiła sojuszniczą dywizję napoleońską, co umożliwiło Rosjanowm zajęcia następnego dnia Mińska i dobrą pozycję wyjściową do zaatakowania Napoleona podczas przeprawy przez Berezynę.

Ponad 100 lat później - 5 pażdziernika 1920 pod Kojdanowem walczył 2 Dywizjon Artylerii Konnej uczestniczący po bitwie nad Niemnem w pościgu za wojskami bolszewickimi. W traktacie ryskim zgodnie z wolą rządu polskiego premiera Władysława Grabskiego, aby nie zajmować ziem, gdzie Polacy nie byli zdecydowaną większością, Kojdanów przypadł Rosji bolszewickiej.

15 marca 1932 roku powstał Polski Rejon Narodowy im. Feliksa Dzierżyńskiego na Białorusi sowieckiej, którego siedzibą został Kojdanów. Nazwę miasta zmieniono na Dzierżyńsk. Wcześniej na sowieckiej Białorusi utworzono 40 polskich rad wiejskich, które objęły jedną czwartą ludności polskiej na Białorusi. W skład Dzierżyńszczyzny weszło też kilkadziesiąt wsi wokół Kojdanowa.

Polskie rejony autonomiczne w zamierzeniu miały być przyczółkami do dalszego "eksportu" rewolucji bolszewickiej oraz zalążkami "kadr" przyszłej polskiej republiki komunistycznej. Wprowadzenie pięciodniowego tygodnia miało uniemożliwić świętowanie niedzieli. Wszystkie kościoły zostały zniszczone lub zamknięte, a księża aresztowani lub straceni. Wierni zbierali się potajemnie na modlitwy.

W 1935 Stalin zakończył "eksperyment" narodowościowy. Zlikwidowano wszystkie polskie szkoły i czytelnie. Rozpoczęto też mordowanie aktywistów komunistycznych, a tysiące Polaków deportowano do Kazachstanu.

Likwidacja polskich rejonów autonomicznych uniemożliwiła komunistom przeprowadzenie zmian reguł językowych, planowanych przez Brunona Jasieńskiego i Tomasza Dąbala, który uważał, że "ideałem rewolucji w dziedzinie uludowienia pisowni polskiej powinno być: jak się mówi - tak się pisze".

Więcej informacji:
Andrzej Kulesza, Nieudany eksperyment - Polskie rejony autonomiczne w Związku Sowieckim, w: "Nasz Dziennik" 2001-06-19
Kampania napoleońska w Rosji - Bitwa nad Berezyną


Wydrukuj stronę