|
Ejszyszki, murowany kościół pw. Wniebowstąpienia Pańskiego (1846-52) z wysoką, 40-metrową dzwonnicą powstał według projektu inżyniera i historyka Teodora Narbutta. Wewnątrz znajdują się cenne obrazy m.in. "Wniebowstąpienia Chrystusa", "Maria" oraz portret księdza Kalinowskiego (XVIII-XIX w.) |
Granica litewsko-białoruska pod Ejszyszkami, krótko po rozpadzie Zwišzku Sowieckiego (ok.1992)
|
WILEŃSZCZYZNA
Nowogródzkie
II Rzeczpospolita
EJSZYSZKI
lit. Eisiskes
Jedna z najstarszych miejscowości Wileńszczyzny (70 km na południe od Wilna) przy "gościńcu raduńskim", - szlaku handlowym prowadzącym z Wilna do Krakowa.
Według kronik litewskich w XI wieku Erdziwiłł, syn Montwiły, jeden z książąt litewskich, odzyskawszy od książąt ruskich pograniczne powiaty litewskie, rozdzielił je pomiędzy swoich wodzów. Jednemu z nich Eixisowi (Eisziusowi), rodem ze Żmudzi nadał (ok. 1070) znaczną posiadłość w okolicach Lidy, która została nazwana od jego imienia.
Tu powstała (1399) jedna z pierwszych parafii katolickich na Wileńszczyźnie.
Z połączenia dwóch osobnych wcześniej miejscowości na obydwu
brzegach rzeki powstała jedna miejscowość.
Ejszyszki, herb miasta
Za panowania króla Jana III Sobieskiego Ejszyszki otrzymały magdeburskie prawa miejskie i herb.
Zasłynęły wówczas jarmarkami na Wniebowstąpienie Pańskie, które odbywały się od 1672 roku.
W III rozbiorze Rzeczypospolitej Ejszyszki zagrabiła (1795) Rosja.
Ponad kilometr od kościoła, przy szosie do Solecznik zachowalo się średniowieczne grodzisko. Znajdują sie tam resztki budynków telegrafu optycznego Petersburg- Warszawa z pierwszej połowy XIX wieku.
W XIX wieku miasteczko liczące ponad 700 mieszkańców (1866) 3,2 tys. (1897) zostało całkowicie zdominowane przez ludność żydowską. Okoliczna szlachta na targach sprzedawała trzodę chlewną i konie. W okolicy mieszkali Żydzi, Polacy, Litwini oraz Tatarzy.
Po krótkim okresie niepodległości w II Rzeczypospolitej miasto zajęli Sowieci, następnie Litwini (1939-40), ponownie Sowieci (1940-41), 1944-91) i Niemcy (1941-44)
We wrzesniu 1941 roku Niemcy zamordowali tu około 4 tysięcy Żydów.
W nocy z 19 na 20 października 1944 r. oddział Armii Krajowej zaatakował Ejszyszki poszukując oficera "Smierszu" - sowieckiego kontrwywiadu i w celu przejęcia jego archiwum i pieczęci nowych władz sowieckich. Osobiście odpowiedzialnych za terror, miano rozstrzelać. Była to odpowiedź Polaków na sowiecki terror w Ejszyszkach wkrótce po zajęciu tej miejscowości przez armię czerwoną.
Podobnie jak na całej Wileńszczyźnie, w okolicach Ejszyszek w latach 1944-1945 NKWD aresztowało kilka tysięcy, a zabiło kilkuset polskich chrześcijan.
Kapitan "Smiersza" wraz z sierżantem i miejscowym milicjantem NKWD miał kwaterę w jednym z domów.
Gospodarz domu, Mosze Sonenson, który służył w tak zwanych "istrebitielnych" batalionach, pomocniczych oddziałach NKWD, był w domu w czasie walki, ale uszedł cało.
Podczas walki zginęło 2 Sowietów, w tym kapitan "Smiersza". Przypadkowo zostali zabici obecni w domu Cipora i Chaim Sonensonowie - matka z malutkim dzieckiem.
Wkrótce po bitwie NKWD opanowało miasteczko. Sowieci rozstrzelali kilku Polaków i uwięzili ok. pięćdziesięciu osób, z których większość została uwolniona przez żołnierzy AK w czasie nocnego ataku w nocy z 6 na 7 grudnia 1944 roku. Wkrótce Sowieci na nowo sterroryzowali Ejszyszki.
Wydarzenia te stały się tematem książki Jaffy Eliach, dyrektor Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie, "There Once Was a World: A 900-year Chronicle of the Shtetl of Eishyshok" ("Był sobie świat: kronika 900 lat miasteczka Ejszyszki"), w której autorka opisuje tragiczne przejścia swojej rodziny podczas bitwy między oddziałem Armii
Krajowej i NKWD.
W prowadzonym przez nią muzeum w Waszyngtonie tragedii w Ejszyszkach
poświęcono osobny dział, przedstawiając ją jako "antysemicki pogrom".
Po okupacji niemieckiej (1941-44) i sowieckiej (1940-41, 1944-91) Ejszyszki od 1991 roku znajdują się w granicach niepodległej Litwy. Położone są tuż przy obecnej granicy litewsko-białoruskiej, 33 kilometry od rejonowych (powiatowych) Sołecznik. Ejszyszki status miasta rejonowego utraciły w 1975 roku. Miejscowość zamieszkuje ok. 5 tysięcy osób, w tym 95% Polaków.
3 kilometry od Ejszyszek, w Gornostajiszkach znajduje się dawny pałac Sekluckich. Parterowy budynek został wybudowany na początku XIX wieku. Obok zabytkowe oficyny, młyn wodny, spichlerz, brama wiodąca do majątku.
Polskie Centrum Informacyjne na Litwie
prof. Iwo Cyprian Pogonowski, Ejszyszki i błędne koło fałszów, w: "Nasz Dziennik", 27.05.2003
Ejszyszki, monografia społeczności lokalnej