Reytan, Upadek Polski, obraz Jana Matejki
ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie
Reytan, fragment obrazu Jana Matejki
ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie
Hruszówka, wg litografii Napoleona Ordy z XIX w.
Hruszówka, dworek Reytanów


 RUŚ CZARNA
 II Rzeczpospolita  Nowogródzkie
 HRUSZÓWKA
biał. ГРУШАЎКА
obwód brzeski, rejon lachowicki (ЛЯХАВІЦКІ),
Hruszauka, Gruszowka, Grushevka, ros. ГРУШЕВКА

Miejscowość 30 kilometrów na południowy-wschód od Baranowicz. Zespół dworski w dawnym majątku Reytanów, miejsce urodzenia i śmierci Tadeusza Reytana (ur. 1741/?2).

30 września 1773 roku Tadeusz Reytan, 30-letni poseł nowogródzki na sejm warszawski mający zatwierdzić I rozbiór Rzeczypospolitej, aby nie dopuścić posłów do izby senatu (co oznaczałoby uznanie konfederacji i rozbioru) rzucił się na ziemię, zagradzając własnym ciałem przejście do sali obrad.

Tadeusz Reytan ostatnie lata życia spędził w tzw. lamusie "Murowance" - w zupełnej samotności, po tym gdy popadł w obłęd (1775). Tutaj też zmarł 8 sierpnia 1780 roku, według tradycji - popełniając samobójstwo. Trumna z jego zwłokami została przez Rosjan zbezczeszczona.

W ręku rodziny Reytanów, pochodzącej z Niemiec, lecz już w XVII w. całkowicie spolonizowanej, Hruszówka pozostawała od połowy XVII w. do 1939 roku. Ostatnim męskim potomkiem tego rodu był Józef Reytan (+1910). Do I wojny światowej właścicielką majątku była jego żona, Alina z Hartinghów Reytanowa, wywieziona (1939) przez sowieckie NKWD na Sybir, zmarła krótko po zwolnieniu przez Sowietów (1945).

Inny współwłaściciel Hruszówki - siostrzeniec Józefa Reytana, Henryk Grabowski (prawnuk Tadeusza) powtórzył gest swego pradziada Tadeusza, protestując podczas posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej 14 kwietnia 1921 r. przeciwko ratyfikacji traktatu ryskiego, pozostawiającego pod władaniem Sowietów wielotysięczne rzesze Polaków na ziemiach położonych na wschód od ustalonej w traktacie granicy. Henryk Grabowski zginął zamordowany przez chłopów we wrześniu 1939 r.

Reytanowie mieli tu stadninę koni, browar, zbudowali stację na trasie Wilno-Lwów, skąd ekspediowali drewno. Prowadzili także przytułek dla inwalidów wojennych (nie tylko Polaków). Dla jego potrzeb wybudowali wielki magazyn chłodzony lodem z okolicznych stawów. Łożyli także na kształcenie utalentowanych dzieci z Hruszówki.
Hruszówka, kaplica grobowa Reytanów

Pod lasem, z dala od dworu przy drodze do Lachowicz neogotycką kaplicę grobową Reytanów ufundował (ok.1913-14). Pochowano w niej Józefa Reytana, oraz sprowadzone z Lachowicz i szczątki jego rodziców - Stefana i Marii z Niesiołowskich. W kaplicy złożono szczątki Tadeusza Reytana, odkryte (1930) w obmurowanym cegłą grobie w miejscu zwanym "Pod Grabem", położonym w pobliżu dworu, tradycyjnie uznawanym przez mieszkańców Hruszówki za miejsce pochówku bohatera. Naukowcy potwierdzili wówczas autentyczność miejsca pochówku Tadeusza Reytana (badania profesorów Stanisława Lorentza i Kazimierza Stołyhwo).

Popiersie Reytana ustawione (1939) obok kaplicy zaginęło podczas II wojny. Staraniem miejscowych Polaków obok kaplicy odsłonięto tablicę pamiątkową (1994) ku czci Tadeusza Reytana z napisami w języku polskim i białoruskim, fundacji Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.

Więcej informacji: Sławomir Malinowski, Ziemia historią pisana


Wydrukuj stronę