Panorama Lidy w końcu XVIII wieku - fragment obrazu Józefa Peszki
Panorama Lidy w XIX wieku - rys. Napoleona Ordy
Panorama Lidy w XIX wieku - rys. Napoleona Ordy
Lida, kościół pijarów p.w. św. Józefa Kalasantego, widok z początku XX wieku

Kościół pijarski (widok współczesny) - zamieniony przez Sowietów (1960) na planetarium, obecnie obecnie cerkiew prawosławna św. Michała. Od 1994 roku znów działa jednak grecko-katolicka parafia św. Józefata Kuncewicza.

Fara lidzka, widok z początku XX wieku
Fara lidzka, widok z początku XX wieku
Barokowy kościół farny  (1765-70) p.w. Podwyższenia Krzyża Św., fundacji Michała Zienkowicza, biskupa wileńskiego

Barokowy kościół farny (1765-70) p.w. Podwyższenia Krzyża Św., fundacji Michała Zienkowicza, biskupa wileńskiego.

Cudowny obraz Matki Bożej Lidzkiej (Różańcowej)
Cudowny obraz Matki Bożej Lidzkiej (Różańcowej)
Plac targowy w Lidzie, widok z początku XX wieku
Plac targowy w Lidzie, widok z początku XX wieku
lida-ukoronowanie-nmp18w-muz-starobial-kultury.jpg
Ruiny zamku lidzkiego, widok z XIX wieku
Ruiny zamku lidzkiego, widok z XIX wieku
Ruiny zamku lidzkiego, widok z XX wieku
Ruiny zamku lidzkiego, widok z XX wieku
Zamek w Lidzie, widok z XX wieku
Zamek w Lidzie, widok z XX wieku
Zamek lidzki, rysunek Jana Drozdowicza
Zamek lidzki, rysunek Jana Drozdowicza
Zamek lidzki, rysunek Jana Drozdowicza
Zamek lidzki, rysunek Jana Drozdowicza
Współczesny widok zamku w Lidzie
Współczesny widok zamku w Lidzie
www.lida.info
Współczesny widok zamku w Lidzie
Współczesny widok zamku w Lidzie
Zarzecze, dawniej wioska, później przedmieście Lidy, dzisiaj jedna z dzielnic, widok z początku XX wieku
Zarzecze, dawniej wioska, później przedmieście Lidy, dzisiaj jedna z dzielnic, widok z początku XX wieku
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 RUŚ CZARNA
 Nowogródzkie
 II Rzeczpospolita
 LIDA
hebr. לידה

Miasto nad rzeczką Lidą (Lidzieją vel Lidoją, prawym dopływem Niemna), przy trakcie z Wilna do Grodna (112 km) ,na Czarnej Rusi (Nowogródczyźnie), na pograniczu Litwy, w okolicy obfitej w lasy, błota i bagna. Nazwa miejscowości pochodzi od litewskiego słowa lida, oznaczającego trzebież.

Zamek książąt litewskich z kamienia i cegły został wzniesiony przez wielkiego księcia litewskiego Giedymina (1323-25/?8). Potężna warownia miała ściany grubości do 2 metrów i wysokości do 12 metrów.

Po śmierci Giedymina stolica odrębnego osobnym księstwa lidzkiego, którym władali jego syn Olgierda, a następnie wnuk - Jagiełło.

Na północ od zamku powstała osada, później miasteczko. W 1366 roku przybyła do Lidy misja franciszkańska (trzecia na Litwie, po Lubczy (1250), i Nowogródku (ok.1330). Przybyli z Wizny zakonnicy przywieźli ze sobą obraz Matki Bożej, zwanej później Różańcową lub Lidzką, który zasłynął tu cudami.

W marcu 1387 roku Władysław Jagiełło (już jako król polski) wydał w Lidzie przywilej swobodnego budowania kościołów na całej Litwie. Lida stała wówczas główną rezydencją króla i centrum chrystianizacji Litwy.

15 czerwca 1387 roku Skirgiełło, jako książę połocki złożył w Lidzie hołd Jagielle.

17 lipca 1387 roku Jagiełło nadał na lidzkim zamku przywileje podatkowe i nadania dla miejscowej parafii.

W styczniu 1389 roku kolejny przywilej królewski nadany w Lidzie precyzował powinności ludności przy wznoszeniu kościołów.

Pierwszy drewniany kościół spalili Krzyżacy (1392). Odbudowaną świątynię poświęcił (1397) biskup wileński Andrzej. Ponownie kościół zniszczył najazd smoleński Jerzego Światosławowicza (1406). Odbudowaną (1406-14) świątynię poświęcono p.w. Najświętszej Maryi Panny, Wszystkich Świętych i św. Krzyża. Wewnątrz murów zamkowych wzniesioną niewielką drewnianą cerkiew p.w. św. Jura.

W styczniu 1392 roku, podczas jednego z kolejnych buntów Witolda, sprzymierzeni z nim Krzyżacy oblegli Lidę i spalili podzamcze. Zamek lidzki został opuszczony przez obrońców pod wodzą Korybuta i zajęty przez Krzyżaków.

Podczas ponownej wyprawy zimowej (1394) Krzyżacy, zastawszy spalone przez obrońców miasto i dobrze obwarowany zamek, odstąpili od Lidy.

Witold, pojednany z Jagiełłą -już jako wielki książę litewski osadził (1396-99) w Lidzie swego sprzymierzeńca, wygnanego chana Tatarów nadwołżańskich - Tochtamysza.

5 sierpnia 1406 roku książę smoleński Jerzy Światosławowicz chcąc uwolnić swoją żonę, więzioną na zamku prze Witolda najechał Lidę. Choć spalił i zrabował miasto, obrońcy utrzymali zamek do nadejścia starosty z odsieczą.

W 1415 roku ponownie zawitał do Lidy król Władysław Jagiełłą. W lutym 1422 roku ponad 70-letni monarcha przybył ze swoją nowo poślubioną (w Nowogródku) małżonką, 17-letnią Zofią Holszańską. Towarzyszył im nuncjusz papieża Marcina V.

Po kilkunastu latach Lidę spalił (1434) zbuntowany przeciw Jagielle, jego brat - książę Świdrygiełło.

Za rządów wielkiego księcia litewskiego, Kazimierza Jagiellończyka, ocalały zamek był (1434-43/?1440-46) tymczasową siedzibą kolejnego wygnanego chana Tatarów nadwołżańskich, Hadży-Gireja.

Wobec najazdu tatarskiego, zachęcony przez kniazia Mikołaja Glińskiego przybył do Lidy (1506) ciężko chory król Aleksander Jagiellończyk, organizując pospolite ruszenie. W Lidzie monarcha zaniemógł i spisał testament. Wobec nagłego pojawienia się w okolicy Tatarów umierający król w towarzystwie żony księżnej Heleny i kanclerza Łaskiego został przewieziony do Wilna, gdzie zmarł.

Lida była miejscem koncentracji pospolitego ruszenia także na wojnę z kolejnym agresorem - Moskwą, na którą wyruszono 13 czerwca 1508 roku.

Lida była cały czas siedzibą starostwa grodowego. Starostwo lidzkie stało się przedmiotem ostrego sporu (1505) pomiędzy Krzysztofem Illiniczem, a Jędrzejem Drozdem. W konflikt zaangażowali się wojewoda wileński Jan Zabrzeziński oraz potężny kniaź Mikołaj Gliński. Spór zakończył się zamordowaniem Zabrzezińskiego z rozkazu Glińskiego. Tenże, skazany za zabójstwo uciekł do Moskwy, skąd sprowadził najazd moskiewski, zakończonym utratą przez Litwę Smoleńska (1512). Sejm grodzieński nadał (1522) ostatecznie starostwo lidzkie Jerzemu Illiniczowi.

W 1524 roku zbudowano drugą cerkiew prawosławną, a zamkową cerkiew p.w. św. Grzegorza Cudotwórcy przeniesiono (1533) do centrum miasta.

Od 1568 sądy ziemskie były sprawowane w wieży zamku lidzkiego. Od 1588 roku Lida była formalnie siedzibą powiatu województwa wileńskiego.

Za panowania Stefana Batorego Lida stała się miejscem osiedlania się Żydów. Król wydał im wówczas przywilej budowy synagogi (1579). Król Władysław IV zezwolił na naprawę starej bożnicy i budowę nowej (1630). Z czasem napływowa ludność żydowska zdominowała życie miasta.

17 września 1590 roku król Zygmunt III Waza nadał Lidzie herb i prawa miejskie (lokację na prawie magdeburskim).

Zygmunt III nadał także Lidzie przywilej (1611) organizowania jarmarków. Potwierdzili te nadania i nadali nowe przywileje królowie Władysław IV (1640) i Michał Korybut Wiśniowiecki (1669,1670).

Na początku XVII wieku wzniesiono kolejne cerkwie: św. Zbawiciela w mieście i preczyszczeńska na Zarzeczu. Wszystkie cerkwie należały do kościoła unickiego, dopiero król Jan Kazimierza zdecydował (1650) o oddaniu cerkwi p.w. św. Zbawiciela prawosławnym. W 1638 roku na zamku powstało archiwum sądowe.

W sierpniu 1655 roku cały powiat lidzki najechali i spustoszyli Kozacy Zołotareńki. Efektem najazdu i zniszczenia zbiorów był głód (1656) i epidemia (1657). Z powodu zarazy (1658/?62), sejmik lidzki został przeniesiony do Myta.

Zamek lidzki po długotrwałym oblężeniu i ostrzale artyleryjskim zdobyła latem 1659 roku 30-tys. armia moskiewska wojewody Nikity Chowańskiego.

Najazd moskiewski zniszczył wszystkie świątynie w Lidzie i okolicy - katolickie, unickie, prawosławne. Zniszczeniu uległa także ponad czwarta część innych zabudowań.

Rozpoczęła się powolna odbudowa, choć Lida nie odzyskała już dawnej świetności.

Adam Narbutt, wojski lidzki z żoną Katarzyną Elżbietą ufundował (1672) klasztor karmelitów trzewiczkowych i kościół p.w. św. Kazimierza.

Z powodu zniszczeń miasta w czasie najazdu rosyjskiego, Sejm Rzeczypospolitej zwolnił Lidę (1676) od podatków.

23 (czerwca?) lipca 1679 roku w nocy pożar zniszczył znaczną część miasta.

Kolejny najazd Szwedów podczas III wojny północnej (1700-21) spalił zamek lidzki (1702). Podniszczona warownia służyła nadal jako miejsce sądów i magazynowania archiwów akt grodzkich aż do końca XVIII wieku. Zamek obsadzony jeszcze przez powstańców w insurekcji kościuszkowskiej (1794), później popadł w zupełną ruinę.

Wobec znacznych zniszczeń także w samym mieście Sejm ponowił ulgi ekonomiczne (1717).

Barokowy kościół farny (1765-70) p.w. Podwyższenia Krzyża Św., fundacji Michała Zienkowicza, biskupa wileńskiego.

Naprzeciw nowej fary (1765-70) fundacji Michała Zienkowicza, biskupa wileńskiego, zbudowano barokowy kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny.

Konstytucja sejmowa (1776) potwierdziła prawa miejskie Lidy

Ignacy de Kampa Scypion, starosta lidzki i podstoli wielki litewski sprowadził do Lidy pijarów (1756), którzy zbudowali tu murowany klasztor i szkołę (później podwydziałową Komisją Edukacji Narodowej). Klasztor pijarski stał się niebawem najważniejszą instytucją w Lidzie.
Najpierw powstały drewniany dom dla 12 mnichów i niewielki drewniany kościół unicki p.w. Józefata Kalasantego.
25 października 1762 roku kolejne przywileje dla lidzkich pijarów nadał król August III Sas.

Zbudowano (1778-82) dwupiętrowy budynek kolegium. Uczono tu: geografii, arytmetyki, geometrii, ogrodnictwa, botaniki, zoologii, łaciny , polskiego, gramatyki, historii, prawa, fizyki.

W 1795 roku w III rozbiorze Rzeczypospolitej Lidę zagarnęła Rosja.
19 marca 1795 roku pijar, ks. Wawrzyniec Adamowicz za kazanie, w którym "nieprzystojnie" wyraził się o dziejach rodziny carskiej został osadzony w więzieniu. Aresztowano także na krótko rektora kollegium.

Niebawem miasto zostało przyłączona do powiatu słonimskiego guberni litewskiej (1797), następnie grodzieńskiej (1801). W 1843 roku powróciło do guberni wileńskiej).

W październiku 1799 roku zabrano pijarom budynek kollegium, przeznaczając go na cerkiew dla okupacyjnych wojsk (1806). Niebawem (1817) zabrano pijarom kolejną część klasztoru.

Równocześnie, w maju 1800 roku, w okresie krótkotrwałej liberalizacji, Lidę odwiedził rosyjski car Paweł I z synami - przyszłym carem Aleksandrem i Konstantym (później wielkim księciem w Królestwie Polskim). Imperator podarował zakonnikom 5 tys. rubli na budowę nowego kościoła (1797-1825). To jeden z nielicznych przejawów carskiej "łaskawości" wobec innych wyznań niż prawosławne.

Podczas Wielkiej Wojny z Napoleonem w lipcu 1812 roku car Aleksander dokonał w Lidzie przeglądu rosyjskiego 1. korpusu konnego gen. Fiodora Uwarowa. Walki francusko-rosyjskie spowodowały spore zniszczenia miasta.

4 lipca 1825 poświęcono ukończony kościół grecko-katolicki p.w. Józefa Kalasantego. Świątynia carskiej fundacji służyła unitom zaledwie 17 lat, choć zbudowany z cegły zespół budynków pijarskich był największą inwestycją w Lidzie, która posiadała wtedy (1817) zaledwie 4 murowane domy i 770 mieszkańców (w tym 75% Żydów).

W 1826 roku spaliło się podzamcze lidzkiego zamku.

Po wybuchu powstania listopadowego, 23 maja 1831 roku na północnym skraju Lidy oddział gen. Dezyderego Chłapowskiego rozbił batalion rosyjskiej piechoty. Wkraczające do Lidy polskie wojsko było entuzjastycznie witane przez mieszkańców. Ksiądz Łocza przyjął w miejscowym kościele przysięgę od jeńców- katolików z rosyjskiego oddziału, których zwolniono. Wolność nie trwała jednak długo.

Po stłumieniu powstania władze carskie rozpoczęły represje. Zamknięto klasztor karmelitów (1832) i zamieniono na prawosławną cerkiew. Zamknięto na 2 lata kollegium pijarskie (1834-36). Pijarzy zdążyli jeszcze wyremontować kościół (1836-37) Rosjanie zagarnęli najpierw (1842) folwark - podstawę utrzymania kollegium i klasztoru, następnie zamknęli kollegium i wygnali pijarów (1845).

Równocześnie wraz z zarządzoną przez carat kasatą unii zamknięto wszystkie kościoły unickie (tego wyznania była wówczas 80% ludność dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego).

Miary nieszczęść dopełnił pożar 23 sierpnia 1842 roku. Od żydowskiej łaźni rozprzestrzenił się na całe miasto. Zgorzało 120 domów , wraz z częścią zabudowy rynku i cała ulica Wileńską, budynek kościoła i kollegium pijarskiego, biblioteka zakonna z 2 tysiącami tomów.

Po rozpoczęciu powstania styczniowego w Królestwie, 2 lutego 1863 roku na ziemie lidzkiej powstał jeden z pierwszych oddziałów powstańczych na Litwie zorganizowany przez Ludwika Narbutta. 14 lutego wyruszył na czele 8 ludzi z majątku Sierbieniszki. Oddział szybko się rozrósł. W Ejszyszkach dołączyła duża grupa księdza Józefa Horbaczewskiego, wikarego parafii, który jako pierwszy w powiecie lidzkim ogłosił z ambony Manifest Rządu Narodowego. (Już wkrótce za odczytanie tego manifestu Rosjanie rozstrzelali proboszcza w Żołądku i Iszczalnie.)

16 lutego partia powstańcza Narbutta zatrzymała pociąg na stacji kolejowej Marcinkańce i odbiła rekrutów, wcielonych do armii carskiej podczas "branki" w Królestwie Polskim.

W puszczy nad rzeką Kotrą 300-osobowy oddział założył obozowisko. 9 marca po zwycięskiej bitwie pod Rudnikami, opodal stacji Rudziszki nad Mereczanką do powstańców dołączyła grupa ochotników z Wilna dowodzona przez Elwiro Michała Andriollego. Następne walki stoczono pod Nowym Dworem, pod Piłownią koło Berszt, pod Kowalkami nad jeziorem Dumbla.

Do walki z powstańcami skierowano kilka batalionów rosyjskich. Przez kilka miesięcy ścigani powstańcy, przetrzymywał urzędników, odbijali rekrutów, wieszali zdrajców sprawy narodowej. Generał-gubernator Nazimow ściągnął dodatkowe oddziały lejb-gwardii pułku pawłowskiego z Wilna, Grodna i samej Lidy.

Powstańcy cofali się w głąb puszczy. 2 maja Narbutt rozłożył się obozem na wzgórzu wśród błot i bagien niedaleko Dubicz na południe od jeziora Pielasa. 5 maja 1863 roku obozowisko powstańców wskazane przez zdrajcę - miejscowego gajowego otoczyły zewsząd przeważające siły Rosjan kapitana Timofiejewa. Ranny w nogę na początku bitwy, Ludwik Narbutt walczył do końca.

Po śmierci Narbutta, nowym naczelnikiem na powiat lidzki został dotychczasowy naczelnik powiatu oszmiańskiego Aleksander "Ostroga" Poradowski.

Także w puszczy Rudnickiej, na granicy powiatu lidzkiego powstańcy przybyli z okolic Trok stoczyli potyczki z Rosjanami: 31 maja koło Zygmunciszek z oddziałem generała Weliaminowa i 17 czerwca z kozakami pułkownika Ałchazowa.

23 czerwca Ostroga walczył jeszcze pod Korkucianami na południe od Ejszyszek z oddziałem pułkownika Własowa. Po tej bitwie do Ejszyszek ściągnięto silny oddział wojsk rosyjskich pułkownika Kramera.

Ścigany ze wszystkich stron oddział Ostrogi musiał przenieść się na Grodzieńszczyznę, a następnie w Augustowskie.

Po stłumieniu powstania (1864) szkołę 5-letnią zamieniono w dwuletnią. W Lidzie i okolicach powstało kilkanaście cerkwi w kościołach zabranych katolikom lub nowych, zbudowanych z carskich dotacji.

Zbudowano m.in. w Lidzie sobór św. Michała (1848-63), drewnianą cerkiew św. Grzegorza (1875). Dla żołnierzy 172 rosyjskiego pułku piechoty wzniesiono (1900-13) kolejną cerkiew p.w. św. Trójcy.

Przez ponad 70 lat katolicy nie mogli wznieść ani jednego kościoła. Wobec skonfiskowania wszystkich dotychczasowych kościołów w Lidzie, przez kilkadziesiąt lat wierni mogli uczestniczyć we mszach św. tylko w kaplicy cmentarnej. Aż do pożaru (1905) służyła temu kaplica św. Barbary, zbudowana (1805) przez lidzkiego proboszcza Wincentego Narbutta na cmentarzu katolickim.

Uruchomiono linię telegraficzną do Wilna (1870). Olbrzymie znaczenie dla rozwoju miasta miało położenie na skrzyżowaniu nowo wytyczonych liniach kolejowych: z Wilna do Pińska i Równego (1884) oraz z Połocka i Mołodeczna do Wołkowyska i Białegostoku.

Licząca (1862) 4 tys. mieszkańców Lidę, w 1897 roku zamieszkiwało już ponad 9 tys. osób (58% żydów, 22% Polaków, 19% Białorusinów i Rosjan).

Wielki pożar (1891) zniszczył ponad 1000 drewnianych domostw i innych zabudowań. dzięki budowie dwóch cegielni odbudowywano na ogół już murowane domy.

Zaczęto burzyć ocalałe mury zamkowe w celu pozyskania cegły z rozbiórki. Po protestach zaprzestano niszczenia zabytku. Na początku XX wieku carska komisja archeologiczna dokonała pomiarów zamku i sporządziła dokumentację fotograficzną. Roboty konserwatorskie na zamku prowadzono w II Rzeczypospolitej.

Podczas rewolucji 1905 roku, 22 stycznia odbyła się w Lidzie demonstracja. W coraz liczniejszych zakładach przemysłowych dochodziło do niewielkich strajków.

Rosjanie rozebrali (1908) kościół karmelitów, pobierając cegłę na budowę koszar.

W Lidzie otwarto szpital na 25 łóżek (1898). Niebawem w mieście działały 4 szpitale, przyjmujące 115 chorych. W sześciu szkołach elementarnych uczyło się 700 dzieci

Podczas I wojny światowej, w maju 1915 roku, gdy Rosjanie szykowali się do wycofania z Warszawy, na aerodrom w Lidzie przyleciał z Warszawy zespół samolotów "Ilia Muramiec" głównego dowództwa armii rosyjskiej. W sierpniu 1915 roku aeroplany odleciały do Pskowa.

20 września 1915 roku do Lidy weszły wojska niemieckie. Lida stała się siedzibą kolejnej okupacyjnej administracji - Kreis-Amtu.

Pod koniec I wojny światowej w Lidzie okupowanej od 1915 roku przez wojska niemieckie powstały ochotnicze oddziały Samoobrony Lidzkiej (1918) pod dowództwem mjr. Władysława Dąbrowskiego.

Ich celem była obrona przed grasującymi w okolicy bandami dezerterów z armii niemieckiej i bojówkami bolszewickimi. Na czele Samoobrony stanął następnie przebywający w swoim majątku Dzitryki gen. Adam Mokrzecki. Utworzono oddział konny i batalion piechoty. Jednostki te były tolerowane przez okupacyjna armię niemiecką.

Po odzyskaniu niepodległości przez Rzeczpospolitą, w końcu grudnia 1918 r. Samoobrona Litwy i Białorusi została rozwiązana, a jej żołnierze i oficerowie zostali wcieleni do szeregów Wojska Polskiego. Generał Adam Mokrzecki został komendantem miasta Wilna.

17 kwietnia 1919 roku, po 124 latach zaborów żołnierze Wojska Polskiego wyzwolili Lidę, wcześniej zajętą przez zrewoltowane oddziały bolszewickie.

Podczas ofensywy sowieckiej na Polskę, 14 lipca 1920 roku 15 armia bolszewicka A.Koraka zajęła Lidę. 27 lipca w Lidzie przebywali wyznaczeni przez Lenina do "Tymczasowego Komitetu Rewolucyjnego Polski" - bolszewickiego "rządu" dla Polski - Feliks Dzierżyński, Feliks Kon i Julian Marchlewski. Pod Lidą został bowiem ranny (w wypadku samochodowym) jeden z nich - czekista Józef (mylony z bratem Julianem) Unszlicht i trafił tu do szpitala.

Po odrzuceniu bolszewików spod Warszawy, podczas ofensywy niemieńskiej wojska polskie okrążyły pod Lidą uciekające 3, 5, 6 i 56 dywizję 3 armii sowieckiej.

28 września przez Lidy przeszły jednostki frontowe 37 pułku Armii Czerwonej, który okrążony, został rozbity na wschód od miasta.

30 września 1920 roku 2 Armia Wojska Polskiego, dowodzona przez gen. Edwarda Rydza "Śmigłego" ponownie wyzwoliła Lidę.

W II Rzeczypospolitej, Lida miasto powiatowe województwa nowogródzkiego liczyła 16 tys. mieszkańców

W Lidzie pracowały dwa browary piwne - (Papirmejstra i Pupko), gorzelnia Strugacza, tartak Polaczka, odlewnia br. Szapiro, fabryka tytoniowa Wileńczyka, fabryka mydła Kiwelowicza, dwie duże fabryki maszyn rolniczych oraz duża fabryka wyrobów gumowych "Ardal", duży tartak i elektrownia.

Działały liczne szkoły: gimnazja - państwowe męskie, prywatne żeńskie Teodora i Wiery Nowickich (1910), dwa prywatne progimnazja, 2 szkoły parafialne, szkoła ludowa, szkoły żydowskie: talmudyczna i jeszybot rabina Rajnesa.

Po odzyskaniu niepodległości zwrócono katolikom część skonfiskowanych kościołów. W marcu 1926 roku pijarzy powrócili do budynków klasztoru i kollegium. Przeprowadzili remont, założyli ogród i sad, odnowili dzwonnicę, przebudowali budynki, w których otworzyli znów szkołę. W 1929 roku uczyło się w niej już 100 uczniów. W nowym budynku 91929) uruchomiono też średnią szkoła kupiecką początkowo dla 30 uczniów, a później nawet 260 uczniów. W kolejnym budynku (1937) powstała sala gimnastyczna i pierwszą w mieście sala widowiskowa.

Zbudowano drewniany kościół (1932) p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny (1932), kaplicę w stylu zakopiańskim na cmentarzu wojskowym (1923-24). Odbudowano też kaplicę św. Barbary (1930) na cmentarzu. Powstała też (1923) świątynia baptystów.

Społeczność żydowska posiadała 12 synagog, dom starców, sierociniec i własny szpital. Murowana synagoga (1891) została spalona podczas Niemców w II wojnie światowej.

Od 1938 roku imię "Lida" nosił nowoczesny statek do przewozu drewna Polsko-Brytyjskiego Towarzystwa Okrętowego "Polbryt". Podczas wojny zasłynął, gdy 4 sierpnia 1940 roku dokonał brawurowej ucieczki z Casablanki, gdzie był aresztowana przez kolaborujących z Niemcami Francuzów z Francuskiej Afryki Zachodniej. Po wojnie (1950) zmieniono nazwę statku na "Gliwice".

Oddziały lidzkiej Samoobrony dały początek (1919) Lidzkiemu Pułkowi Strzelców WP, później 76. Lidzkiemu Pułkowi Piechoty im. Ludwika Narbutta, zasłużonemu w wojnie polsko-bolszewickiej (1919-20), który od 1922 r. stacjonował w Grodnie. Marszałek Piłsudski wręczył osobiście pułkowi sztandar udekorowany Krzyżem Walecznych. W kampanii wrześniowej, 5-6 września 1939 pod Milejowem (piotrkowskie) 76. lidzki pułk piechoty uderzeniem na oddziały niemieckiej dywizji, zniszczył 40 czołgów. Okrążony przez nowo przybyłe siły niemieckie został rozbity. Walcząc do końca poległ dowódca - podpułkownik Sienkiewicz i 631 żołnierzy. Żołnierze, którzy przedarli się przez okrążenie stoczyli ostatnią walkę 12 września pod Augustowem k. Warki.

Zapasowy batalion 76. pułku piechoty, w drodze na odsiecz Lwowa toczył krwawe potyczki z bolszewikami i wraz z oddziałem KOP odbił z ich rąk Szack.

W Lidzie stacjonował natomiast 5-ty Pułk Lotniczy oraz 77 Pułk Piechoty "Strzelców kowieńskich", wchodzący w skład 19 Wileńskiej Dywizji Piechoty Godłem 77 p. p. był niedźwiedź i w koszarach przez pewien czas, jako maskotkę pułku, trzymano dwa żywe małe niedźwiedzie. Pułk, pod dowództwem ppłk. dpl. Gustawa Wiktora Nowosielskiego walczył we wrześniu 1939 roku w okolicach Opoczna.

18 września 1939 Lida została zajęta przez armię sowiecką, która zaatakowały kresy, praktycznie pozbawione żołnierzy, walczących z Niemcami.

15 stycznia 1940 roku Lida, wcielona do 'Białoruskiej Republiki Sowieckiej' w składzie Związku Sowieckiego, stała się siedzibą 101 rejonu obwodu baranowickiego

Do czerwca 1940 roku (okupacji Litwy przez Sowietów) w pobliżu Lidy przebiegała granica sowiecko-litewska. Lida stała się wówczas głównym wypadowym dla chcących przekraczać "zieloną granicę".

Po ataku Niemiec na Sowiety 25 czerwca niemieckie samoloty zbombardowały miasto. Wiele budynków zostało zniszczonych podczas walk, zginęło kilkaset osób. 27 czerwca popołudniu niemieckie czołgi zajęły Lidę. Jak we wszystkich miastach z ludnością żydowską, w grudniu 1941 Niemcy utworzyli getto, stłaczając w prymitywnych warunkach, będących przyczyną chorób i głodu (kilka rodzin w jednym pokoju) wszystkich Żydów.

8 maja 1942 roku Niemcy rozpoczęli likwidację getta. Zgromadzonych ludzi posegregowano i wywożono w grupach pod Lidę, gdzie ich mordowano (także kobiety i dzieci) w masowych grobach. Zabito w ten sposób jednego dnia ok. 5670 ludzi.

8 lipca 1942 roku Niemcy wymordowali 120 pacjentów szpitala psychiatrycznego.

18 września 1943 roku specjalne oddziały policji niemieckiej zabrały wszystkich pozostałych jeszcze przy życiu mieszkańców getta. wywieziono ich na zagładę do obozu koncentracyjnego w Majdanku.

Jedynie kilkuset Żydów z Lidy zdołało przeżyć holocaust. Niektórzy z nich uciekli do lasu, do sowieckich oddziałów partyzanckich. Ocenia się że niemieckie oddziały wymordowały ponad 25 tys. ludzi.

Podczas II wojny światowej, 1 maja 1944 podczas reorganizacji partyzanckich sił zbrojnych Okręgu Nowogródzkiego Armii Krajowej odtworzony 77 lidzki pułk piechoty AK. Posiadał on podwójną ilość (osiem) batalionów. Dowódcą VII baonu był major Jan Piwnik, legendarny "Ponury", który 16 czerwca 1944 r. poległ pod Jewłaszami. III baon 77.pp, oparty na kadrach przedwojennego ONR (Obóz Narodowo-Radykalny) to tzw. Uderzeniowy Batalion Kadrowy Bolesława Piaseckiego, którego żołnierze po wojnie współtworzyli środowisko "Pax".

8 lipca 1944 Lidę zajęły wojska sowieckie. Rozpoczął się znów terror NKWD, koncentrujący się na wyszukiwaniu żołnierzy Armii Krajowej.

Już 21 sierpnia 1944 roku w walce z NKWD pod Surkontami poległ ostatni dowódca Okręgu Nowogródzkiego AK, ppłk. Maciej Kalenkiewicz "Kotwicz".

Z Lidy codziennie w teren wyjeżdżały grupy operacyjne NKWD z zadaniem dokonywania aresztowań i chwytania poborowych, zabijając lub aresztując od kilku do kilkudziesięciu ludzi. Powszechne było strzelanie do uciekających i znęcanie się nad rodzinami osób ukrywających się.

Przykładowo, wiosną 1945 roku w ciągu miesiąca na terenie dwóch obwodów administracyjnych oddziały dwóch dywizji NKWD zabiły 109 i aresztowały 5245 osób, tracąc zaledwie 6 zabitych.

Najwybitniejszy organizatorem polskiego podziemia w Nowogrodzkim po 1944 roku był ppor. Anatol Radziwonik "Olech", komendant połączonych obwodów Szczuczyn i Lida. Podlegle mu oddziały likwidowały konfidentów, funkcjonariuszy NKWD i najbardziej szkodliwych przedstawicieli aparatu administracyjno-partyjnego, zwalczały próby "kolektywizacji" wsi, paląc kołchozy i rozbijając posterunki ochronne.

Dzięki silnemu poparciu społeczeństwa kresowej utrzymały się w terenie przez 4 lata. Ppor. "Olech" zginął 12 maja 1949 roku wraz z oddziałem przybocznym, okrążony przez pułk NKWD pod Raczkowszczyzną.

Okupowana przez Sowietów Lida liczyła 28,5 tys. mieszkańców (1959). Po 1980 w południowo-wschodniej baszcie zamku powstało muzeum historii Lidy.

Od 1991 miasto rejonowe w obwodzie (województwie) grodzieńskim niepodległej Białorusi. Liczy 100 tys. mieszkańców (1995).

Oddział Związku Polaków na Białorusi w Lidzie działa od 1988 r., (zarejestrowany w 1991). Liczy ponad 2 tys. członków .

W samej Lidzie języka polskiego w 2 szkołach uczy się około 300 dzieci. Łącznie na ziemi lidzkiej 22 nauczycieli Polaków uczy ponad 700 dzieci w 9 miejskich i 7 wiejskich szkołach. Działają kółka języka polskiego w czterech przedszkolach.

Wznowiono wydawanie (1990-95) pisma "Ziemia Lidzka", którego pierwszych 35 numerów ukazało (1936-39) się w II Rzeczypospolitej pod red. Władysława Abramowicza.

Kilka lat temu zbudowano nowy kościół katolicki p.w. Miłosierdzia Bożego.

Więcej informacji: Historia i kultura Lidy i powiatu (białoruski, angielski)
AK na Nowogródczyźnie po lipcu 1944


Wydrukuj stronę