Tuhanowicze, widok dworu od strony podjazdu
rys. Napoleona Ordy (ok.1880)
Maryla Wereszczakówna (1799-1863) na XIX-wiecznej miniaturze
Altana Maryli w Tuhanowiczach
fot. Elżbieta Bulińska
Budynek oficyny, tzw. "Murowanka", w której Mickiewicz mieszkał podczas wizyt w Tuhanowiczach
widok z pocz. XX wieku
fot. Jan Bułhak
Tuhanowicze, budynek "Murowanki",
widok z pocz. XX wieku

Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 RUŚ CZARNA
 Nowogródzkie
 II Rzeczpospolita
 TUHANOWICZE
biał. Тугановичи


Nowogródzkie: pow. Baranowicze, Nowogródek, Nieśwież, Stołpce
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Baranowicze, Kraszyn, Miratycze, Rozwadowo, Stołowicze, Tuhanowicze, Zaosie

PN -  WSCH
Iszkołdź, Kłeck, Mir, Nieśwież, Nowy Świerżeń, Snów, Stołpce

PD -  ZACH
Chotynicze, Lipsk, Małowidy, Rozdziałowicze, Telechany

PD - WSCH
Dumajczyce, Deniskowicze, Hancewicze, Łysin, Malkowicze

Miejscowość nad rzeką Serwecz w pobliżu wsi Korczowa, przy końcu odgałęzienia drogi z Baranowicz i Horodyszczy do Cyryna i Korelicz. Według tradycji miał tu siedzibę książęcy ród Tuhanów, pochodzenia tatarskiego.

W XVI wieku Tuhanowicze należały do gałęzi rodu książąt Massalskich, którzy przyjęli nazwisko Tuhanowskich.

W końcu XVIII wieku majątek należał do Antoniego Wereszczaki. Jego żona, Franciszka z Ancutów urodziła w Tuhanowiczach córkę Mariannę (Marylę) Wereszczakówną.

Tutaj poznał ją po latach Adam Mickiewicz, dla którego stała się obiektem niespełnionego uczucia i przez wiele lat żródłem natchnień poety.

Maryla urodziła się 24 grudnia 1799 roku, dokładnie rok po Adamie. Według świadectw współczesnych była niezbyt ładna, ale posiadała wiele uroku i energii. Wychowywana przez wcześnie owdowiała matkę odebrała "staranne nowsze wychowanie, znajomość muzyki, języków, jako też literatury ojczystej, włoskiej i francuskiej".

Mickiewicz po raz pierwszy przyjechał do Tuhanowicz w sierpniu 1818 roku, zaproszony przez Tomasza Zana i Ignacego Domeykę, którzy przyjaźnili się z braćmi Maryli - Michałem i Józefem Wereszczakami. Martla była już narzeczoną hrabiego Wawrzyńca Puttkamera, bogatego ziemianina.

Poeta bywał we dworze podczas kolejnych letnich wakacji (1818-21). Swą miłość wyznał Maryli prawdopodobnie w sierpniu 1820 roku.

Tuhanowicze miały stanowić dla Mickiewicza pierwowzór wielu miejsc i postaci "Pana Tadeusza". Dwór w Soplicowie posiada liczne cechy siedziby Wereszczaków w Tuhanowiczach.

Według przyjaciela Mickeiewicza, Edwarda Odyńca spotkanie Tadeusza z Zosią na początku I księgi "Gospodarstwo" było echem pierwszej bytności Mickiewicza u Wereszczaków, kiedy wraz z Tomaszem Zanem weszli do pustego domu, znajdując w pokoju rozłożone do prasowania białe sukienki. Pewne cechy Maryli Wereszczakówny posiada też literacka Zosia.

Wskazuje się na bliskie związki postaci Podkomorzego ze stryjem Maryli, Stefanem Wereszczaką, podkomorzym nowogródzkim, posłem na Sejm Czteroletni (1788-92), właścicielem Gutowszczyzny koło Tuhanowicz i Bołtupia koło Oszmiany.

Stary rabin, widywany w Tuhanowiczach, podczas rozmów z matką Maryli był pierwowzorem Żyda Jankiela, wskazanym przez samego Mickiewicza w rozmowie z wydawcą Eustachym Januszkiewiczem.

W lecie 1821 roku nastąpiło ostatnie spotkanie Mickiewicza z Marylą w Tuhanowiczach. Maryla, już po ślubie z Puttkamerem, zawartym w Bieniakoniach mieszkała wraz z mężem w Bolcienikach, a do Tuhanowicz przyjechała na wieść o wizycie Mickiewicza. Miesiąc później spotkali się w Wilnie i po burzliwej kłótni rozstali. Ostatnie spotkanie nastapiło w paŸdzierniku 1824 roku we Wilnie, miesišc przed wymuszonym przez zaborcę "za szerzenie nierozsšdnego polskiego nacjonalizmu", wyjazdem poety do Rosji.

Miejscem spotkań obojga był park w Tuhanowiczach na skraju doliny rzeki Serwecz. W centralnej części parku znajduje się dzisiaj sześć potężnych, częściowo zrośniętych, blisko 200-letnich lip (pozostałość 12 drzew, według legendy posadzonych w dzieciństwie przez Marylę Wereszczakówną) tworzących krąg, zwany "Altaną Maryli".

Altana - miejsce romantycznych spotkań Adama i Maryli została uwieczniona przez wieszcza w monologu Pustelnika-Gustawa IV części "Dziadów":

"...patrz, tam przy altanie,
Ujrzałem ją niespodzianie!
Suknią między ciemnymi bielejąca drzewy
Stała w miejscu, grobowej podobna kolumnie;
Potem biegła, jak lekkie zefiru powiewy,
(...)
Najpiękniejsza, jak aniołek raju,
Najpiękniejsza ze wszystkich dziewica,
(...)
W tychże miejscach toż samo uczucie paliło.
Wszystko było jak dawniej - tylko jej nie było!
Podchodzę ku altance, jakiś szmer u wniścia,To ona?...
Nie! to wietrzyk zżółkłe strząsał liścia.
Altano! mego szczęścia kolebko i grobie,
Tum poznał, tum pożegnał!... ach! com uczuł w tobie!
To miejsce może wczora było jej siedzeniem,
Ona wczora tym samym oddychała tchnieniem!
Słucham, oglądam wkoło, próżno wzrok się błąka,
Małegom tylko ujrzał nad sobą pająka

Adam Mickiewicz
Dziady, cz.IV


W altanie znajdowała się drewniana ławeczka, a obok niej stanęła kamienna kolumna prawdopodobnie z połowy XIX wieku.

Wraz z Mickiewiczem w Tuhanowiczach bywali: Tomasz Zań, Jan Czeczot, Ignacy Domeyko, Rafał Slizień, Franciszek Malewski i inni. Spotykali się często przy ogromnym głazie w lesie koło wsi Korczowa w pobliżu Tuhanowicz, do dziś zwanym Kamieniem Filaretów.

Po śmierci matki Maryli gospodarował w Tuhanowiczach jej brat - Józef Wereszczak. Jego córka Zofii wniosła posiadłość w posagu (1840) Konstantemu Tuhanowskiemu i ten sposób Tuhanowicze powróciły do dawnych dziedziców.

Magia wielkiej miłości Mickiewicza przyciągała tu wielu. W Tuhanowiczach gościli Napoleon Orda, Józef Chełmoński, Maria Konopnicka, Eliza Orzeszkowa, Benedykt Dybowski i inni.

Podczas powstania styczniowego (1863-64) Konstanty Tuhanowski utrzymywał kontakty z jednym z przywódców powstania na Litwie Konstantym Kalinowskim. W tuhanowickim parku działał warsztat produkcji broni, którą przekazywano następnie powstańcom w Miłowidach. Aresztowany po upadku powstania przez Rosjan, popełnił w więzieniu samobójstwo.

Jego córka, ostatnia z rodu Józefa Tuhanowska zapisała swe dobra Mińskiemu Towarzystwu Rolniczemum, nakładając obowiązek utrzymywania we dworze szkoły rolniczej.

Podczas I wojny światowej w sąsiedztwie Tuhanowicz przebiegała (1915-18) linia frontu rosyjsko-niemieckiego. Ostrzał artyleryjski zniszczył wówczas większość zabudowań Tuhanowicz: dwór, tzw. "Murowankę", oranżerie, kaplicę cmentarną w parku i kilka drzew. Lokalizację zniszczonego dworu Wereszczaków umożliwia obecnie zachowana altana (obecnie pomnik przyrody).

W odrodzonej Rzeczypospolitej majątek stał się własność państwa polskiego. Park tuhanowicki, uznany zabytkiem historycznym, został (1931) obszarem chronionym i jedną z głównych atrakcji turystycznego "Szlaku Mickiewiczowskiego".

Od parku przez łąki w stronę mostu na Serweczy prowadzi malownicza aleja starych topól, osiągających 30 metrów wysokości.

Od 1991 roku Tuhanowicze leżą w rejonie baranowickim obwodu (województwa) brzeskiego niepodległej Białorusi.


Precz z moich oczu!... posłucham od razu,
Precz z mego serca!... i serce posłucha,
Precz z mej pamięci!... nie tego rozkazu
Moja i twoja pamięć nie posłucha.
 
Jak cień tym dłuższy, gdy padnie z daleka,
Tym szerzej koło żałobne roztoczy, -
Tak moja postać, im dalej ucieka,
Tym grubszym kirem twą pamięć pomroczy.
 
Na każdym miejscu i o każdej dobie,
Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,
Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,
Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.
 
Czy zadumana w samotnej komorze
Do arfy zbliżysz nieumyślną rękę,
Przypomnisz sobie: właśnie o tej porze
Śpiewałam jemu tę samę piosenkę.
 
Czy grają w szachy, gdy pierwszymi ściegi
Śmiertelna złowi króla twego matnia,
Pomyślisz sobie: tak stały szeregi,
Gdy się skończyła nasza gra ostatnia.
 
Czy to na balu w chwilach odpoczynku
Siędziesz, nim muzyk tańce zapowiedział,
Obaczysz próżne miejsce przy kominku,
Pomyślisz sobie: on tam ze mną siedział.
 
Czy książkę weźmiesz, gdzie smutnym wyrokiem
Stargane ujrzysz kochanków nadzieje,
Złożywszy książkę z westchnieniem głębokiem,
Pomyślisz sobie: ach! to nasze dzieje...
 
A jeśli autor po zawiłej probie
Parę miłośną na ostatek złączył,
Zagasisz świecę i pomyślisz sobie:
Czemu nasz romans tak się nie zakończył?...
 
Wtem błyskawica nocna zamigoce:
Sucha w ogrodzie zaszeleszczy grusza
I puszczyk z jękiem w okno zalopoce...
Pomyślisz sobie, że to moja dusza.
 
Tak w każdym miejscu i o każdej dobie,
Gdziem z tobą płakał, gdziem się z tobą bawił,
Wszędzie i zawsze będę ja przy tobie,
Bom wszędzie cząstkę mej duszy zostawił.

Adam Mickiewicz
Do M...
Wiersz napisany w roku 1823


Więcej informacji:

Jarosław Marek Rymkiewicz, Z Encyklopedii Mickiewiczowskiej