Brama klasztorna, widok z pocz. XX wieku
Gimnazjum męskie, widok z pocz. XX wieku
Kontuszowy pas słucki

"Pasy [...] tak u szlachty, jak u mieszczan bywały jedwabne, siatkowe, szmuchlerskiej roboty, z końcami w sznurki kręconymi, w kolorach rozmaitych, lecz najwięcej w karmazynowym, z końcami, czyli kutasami, u chudszych jednostajnymi, u majętniejszych z srebrnymi lub złotymi. Takież pasy bywały wciąż na pól srebrem lub złotem przerabiane.[...] Nastały potem pasy słuckie, bogactwem i pięknością perskim i tureckim bynajmniej nie ustępujące. Każdy pas takowy, bogaty lub ordynaryjny, miał na końcu wyhaftowane słowa: "Factus est Sluciae", którymi różnił się od perskiego i tureckiego."

Jędrzej Kitowicz, Opis obyczajów, O strojach czyli sukniach
fot. Biblioteka literatury polskiej


 Nowogródzkie
 I Rzeczpospolita
 SŁUCK
biał. СЛУЦАК, Slucak, rej. СЛУЦКІ ros. СЛУЦК, Sluck

Herb Słucka (1652)

Miasto nad rzeką Słuczą, 170 km na południowy zachód od od Mohylewa. Wzmiankowany (1116) jako należący do ruskiego księstwa turewskiego gród Słuczesk. Został wówcza napadnięty i spalony przez kniazia Gleba.

Od końca XII wieku, po rozpadzie księstwa turowskiego należał do księstwa kopylskiego, które wraz z rozwojem Słucka przekształcało się przez księstwo kopylsko-słuckie, a wreszcie w księstwo słuckie.

Jak większość ziem ruskich, znalazł się (ok. 1330) w Wielkim Księstwie Litewskim. Księstwo słuckie przetrwało centralizację państwa litewskiego w XV i XVI w. i zachowując swoją nazwę wchodziło w skład województwa nowogródzkiego jako odrębna jednostka administracyjna do 1791 r.

Od 1395 roku Słuck znajdował się we władaniu brata Władysława Jagiełły - Włodzimierza Olgierdowicza (?–1454) i dynastii Olelkowiczów. W 1441 roku Kazimierz Jagiellończyk nadał Słuckowi (1411) prawa magdeburskie i herb Pogoń.

Po śmierci syna Włodzimierza (1454) księcia kopylsko - słuckiego Olelko Włodzimierzowicza, który objął także tron książęcy w Kijowie, starszy syn Semen objął władzę w Kijowie. Młodszy Michał Aleksandrowicz (zm. 1481) został księciem słuckim i kopylskim. Obaj bracia dążyli do zbliżenia z Moskwą

Dopiero wnuk Michała, Jerzy Semenowicz (ok. 1492–1542), popierał związek Litwy. z Polską. Za rządów jego syna, Jerzego (ok. 1531–1578) Słuck stał się ważnym ośrodkiem kultury prawosławnej.

1503 i 1506 spalony przez Tatarów, a w 1509 przez kniazia Glińskiego. Najstarsza część miasta to Stare Miasto (u podnóża zamku). Na drugim brzegu Słuczy w XVI w. powstało Nowe Miasto. Poza obwarowaniami znajdowały się przedmieścia Ostrów i Trojczany.

Po śmierci syna księcia Jerzego, Jana Szymona (zm. 1592) dobra słuckie przypadły ostatniej z rodu Olelkowiczów ks. Zofii. W efekcie jej małżeństwa z Januszem Radziwiłłem Słuck stał się własnością kalwińskiej linii Radziwiłłów (birżańskich) i centralnym ośrodkiem ich dóbr (1600).

Od 1617 w Słucku działało gimnazjum przy zborze kalwińskim, a miasto stało się silnym ośrodkiem wyznania ewangelicko-reformowanego. Swojš siedzibę miał tu senior nowogródzki Jednoty Litewskiej. Paradoksalnie w okresie wojen kozackich to prawosławne miasto wiernie trwało przy Rzeczypospolitej. Zostało to dostrzeżone przez Sejm, który w 1649 r. zwolnił Słuck na 6 lat z płacenia podatków.

W 1652 roku król Jan Kazimierz nadał Słuckowi nowy herb (Pegaz), potwierdzajšc również prawa magdeburskie (1652-1653 i 1700). Miasto nie poddało się również oblegającym je w 1655 r. wojskom kozackim i moskiewskim. Po okupacji rosyjskiej ksišżę Bogusław Radziwiłł wybudował w Słucku nowoczesnš cytadelę w stylu staroholenderskim,

W 1683 r. Słuck osiągnął zawrotną liczbę ok. 9 tys. mieszkańców i był uważany za największe miasto prywatne w całej Rzeczypospolitej. Dominującą grupą w mieście byli prawosławni odrzucający unię brzeską. Pod opieką Radziwiłłów mogli jawnie wyznawać swoje wyznanie. Dzięki tej swobodzie religijnej Słuck stał się prawdziwą prawosławną wyspą w morzu zalewającej ziemie ruskie unii. W poł. XVII w. Słuck stał się siedzibą namiestników metropolity kijowskiego na całe W. Ks. Litewskie, a w 2 poł. XVII nieoficjalną siedzibą biskupów białoruskich. Na zamku w końcu XVII w. stacjonowała ponad 20-osobowa załoga, po wojnie północnej (1700-1721) zredukowana do zaledwie 3 żołnierzy.

Po śmierci ostatniej z rodu Radziwiłłów birżańskich Ludwiki Karoliny (1695) i długoletnich sporach między Radziwiłłami nieświeskimi, Sapiehami i Wittelsbachami w XVIII w. Słuck ostatecznie znalazł się we władaniu Radziwiłłów nieświeskich. Duża liczba kolonistów ze Szkocji, którzy w XVII wieku osiedliła się w okolicach miasta przyczyniła się do rozwoju handlu i rzemiosła.

Słuccy rzemieślnicy zasłynęli wówczas w całej Rzeczpospolitej z produkcji w manufakturze (tzw. persjarni) założonej przez Michała Kazimierza Radziwiłła (1750/58?), bogato zdobionych - "pasów słuckich" (długości od 2 do ponad 4 metrów i szerokie na 20-40 cm). Były to tkane pasy jedwabne (lub lite), noszone w Polsce do kontusza Typowe dla pasów słuckich bylo połączenie kilka wątków, tworzących na obu stronach odmienne wzory, co umożliwiało obustronne ich używanie. Później pasy "słuckie" produkowano także w Grodnie, Sokołowie, Korcu, Krakowie i Gdańsku.

"założył Michał Radziwiłł (ojciec Panie Kochanku) słynną fabrykę pasów, czyli "persjarnię" w Słucku, ugodziwszy do niej Ormianina Jana Madżarskiego z Stambułu; on miał wyuczyć chłopca doskonale tej roboty perskiej i dostawał dukata tygodniowo, a syn Leon prowadził fabrykację na 24, potem 12 warsztatach. Pasy słuckie cieszyły się wielkim rozgłosem, zawodniczyły z perskimi i tureckimi; ceny były najrozmaitsze, od 11 do 175 dukatów za sztukę.

Aleksander Brückner, Historia kultury polskiej

W mieście działał wówczas teatr i szkoła baletowa.

W wyniku małżeństwa Stefanii Radziwiłłówny Słuck wszedł w posiadanie rodziny Wittgensteinów. W XIX w. miasto wykupione zostało z rąk prywatnych przez władze rosyjskie.

Po wielkim pożarze miasta (1775) władze Rzeczpospolitej znów zwolniły Słuck na 10 lat z podatków.

Nowym właścicielem miasta po II rozbiorze (1793) został (1800) J. Judzicki, a w drugiej połowie XIX stulecia Brzostowscy.

W I wojnie światowej zrewoltowane oddziały bolszewickie, które opanowały Słuck w styczniu 1918 zostały szybko wyparte przez armię niemiecką (luty 1918). Bolszewicy powrócili w grudniu 1918 roku.

6 sierpnia 1919 roku polscy ułani wyzwoliły miasto, jednak 12 lipca 1920 roku Słuck znów zajęła sowiecka Armia Czerwona.

W listopadzie i grudniu 1920 Słuck stał się centrum antybolszewickeigo powstania. Białoruska Rada sformowała wówczas 2 oddziały z ponad 4000 żołnierzy, którzy przez dwa miesiące odpierali ataki Armii Czerwonej. Powstanie zostało krwawo stłumione.

W mieście zachowały się resztki umocnień ziemnych na miejscu zamku. Z wielu świątyń - katolickich, prawosławnych i protestanckich nie zachowała się żadna.

Więcej informacji:
Rafał Degiel, Protestanci i prawosławni. Patronat wyznaniowy Radziwiłłów birżańskich na Cerkwią prawosławną w księstwie słuckim w XVII w., Warszawa 2000.
Historia Słucka (po angielsku)
Historia Słucka (po rosyjsku)


Płynie Nike spod Wiednia skrzydły husarskiemi
Słuckie pasy jak wstęgi wkoło niej się plotą
A ona dmie przeciągle w długą surmę złotą

Jan Lechoń,
Nike



Bracia, cieszmy się nadzieją,
Źe powróca dawne czasy,
Źe nam znowu zajaśnieją
Karabele, słuckie pasy.

Autor nieznany
Król Stefan Batory



O zachodzie

Choć daleko do Polski, jednak całe niebo
Barwami pasy nasze przypomina słuckie,
Tworząc wzór i - na przekór wojennym potrzebom -
O sztuce mówi, boskiej zarówno, jak ludzkiej.

Maria Pawlikowska - Jasnorzewska



Wydrukuj stronę