Grodno, Grodno, Widok_na starówkę
Grodno, Widok_na starówkę
fot. N.Nowicki
Grodno, Grodno, widok ogólny
Grodno, widok ogólny
fot. N.Nowicki
Grodno, Pojezuicka katedra św. Franciszka Ksawerego
Pojezuicka katedra św. Franciszka Ksawerego
fot. N.Nowicki

Najpiękniejszą świątynią Grodna jest wznoszący się przy rynku (placu Batorego) XVII- wieczny kościół jezuitów św. Franciszka Ksawerego (dawniej fara - obecnie katedra). Próby zamknięcia kościoła w latach 60. i 70. XX w. udaremnili mieszkańcy, tłumnie strzegąc świątyni w dzień i w nocy. Barokowe wnętrza z 12 drewnianymi ołtarzami przetrwały w nienaruszonym stanie. Dwukondygnacyjny ołtarz główny z figurami apostołów imponuje rozmiarami i wspaniałą snycerką. W świątyni znajduje się też pomnik Antoniego Tyzenhauza.

Cerkiew św.Borysa i Gleba
fot. N.Nowicki
Grodno, Kościół sióstr Brygidek
Kościół sióstr Brygidek
fot. N.Nowicki
Seminarium
Seminarium duchowne
fot. N.Nowicki
Grodno, Plac Antoniego Tyzenhauza
Plac Antoniego Tyzenhauza
fot. N.Nowicki
Grodno, Pałac królewski
Pałac królewski
fot. N.Nowicki
Grodno, Synagoga w Grodnie
Synagoga w Grodnie
fot. N.Nowicki
Grodno, Dom Elizy Orzeszkowej
Dom Elizy Orzeszkowej
fot. N.Nowicki
pokaż

 PODLASIE
 II Rzeczpospolita
 Białostockie
 GRODNO
Garti, Gartena, Garten, Gartinas, biał. ГОРАДНЯ, Horodnia
hebr. גרודנה,
rejon ГАРАДЗЕНСКІ ГАРОДНЯ, ГОРАДЗЕНЬ, ГРОДНА
ros. ГРОДНО, Hrodno

"Trzecia stolica" Rzeczpospolitej (z racji odbywanych tu w XVIII wieku sejmów), siedziba Stefana Batorego, miejsce obrad ostatniego sejmu Rzeczpospolitej.

Miasto przy ujściu Horodniczanki do Niemna na przecięciu starożytnego szlaku bursztynowego, przekraczającego tutaj rzekę Niemen (grecki Cronos).

Wzmiankowany w ruskiej Kronice Ipatijewskiej (1128). Nazwy miasta spotykane w kronikach 'Horodzień', 'Horodnia' pochodzą od nazwy rzeki Horodnia, która wpływa tu do Niemna.

Z XII wieku pochodzi najstarszy zachowany zabytek Grodna - cerkiew św. Borysa i Gleba (częsciowo zniszczona wskutek obsunięcia się w 1853 skarpy do Niemna). W okresie rozbicia dzielnicowego Rusi stolica osobnego księstwa ruskiego, ok. 1270 zajęta przez Litwinów, atakowana przez Krzyżaków. Drewniano-ziemna twierdza na wysokim brzegu Niemna istniała już w XI wieku. U zbiegu Czarnej Hańczy i Niemna książę krakowski Leszek Czarny rozgromił Jadźwingów. W 1376 Grodno przeszło pod panowanie Litwy. Pierwsze prawa miejskie nadał Grodnu wielki książę litewski Witold (1391), który ufundował też kościół Farny i rozbudował dwa warowne zamki. Najstarszy z nich stoi po dziś dzień w sąsiedztwie tzw. Nowego Zamku (1726-30) zainicjował król August II, a ukończył Stanisław August Poniatowski.

Po unii polsko-litewskiej w Krewie (1385) Grodno przeżyło okres blisko 300 lat pokoju. Kazimierz Jagielończyk, ejszcze jako wielki ksišże litewski potwierdził (1444) prawa miejskie, nadał samorząd (z dwoma burmistrzami - katolikiem i prawosławnym) i herb przedstawiającym jelenia św. Huberta z krzyżem pomiędzy rogami.

W Grodnie zmarł (1483) św. Kazimierza królewicz, syn Kazimierza Jagiellończyka, ogłoszony patronem Litwy i Polski.

Król Aleksander Jagiellończyk ufundował liczne klasztory oraz pierwszy stały most na Niemnie. O rozwój gospodarczy Grodna dbała też królowa Bona.

Najwięcej zawdzięcza jednak Grodno Stefanowi Batoremu, który w trakcie wojen z Moskwą (1576-82) uczynił z niego faktyczną stolicę państwa. Król zamieszkał w zamku przekształconym wówczas w okazałą renesansową rezydencję. Przebudował Stary Zamek, ufundował kolegium jezuickie. Niestety Batory zachorował podczas polowania, kilka dni później zmarł (1586) w zamku w Grodnie podczas przygotowania czwartej wyprawy wojennej na Moskwę, atakującej polskie Inflanty.

Następne fundacje świątyń katolickich, unickich i prawosławnych Grodno uzyskało za panowania Zygmunta III i Władysława IV.

Lata pokoju zakończyły wojny kozackie Zniszczenia i rzezia mieszkańców dokonali najpierw Kozacy (1648) 18 sierpnia 1655 roku Grodno zajęła armia moskiewska. Okupanci pozostali w Grodnie do 1657 roku, kiedy zrujnowane miasto zdobyli Szwedzi

Za Jana II Sobieskiego na mocy decyzji Konfederacji Warszawskiej (1673/8) w Grodnie odbywał się co trzeci sejm walny Rzeczypospolitej.

Podczas III wojny północnej (1700-1721) Grodno okupowali Szwedzi i ponownie Rosjanie (1705). W styczniu 1708 roku wygnał ich stąd inny najeźdźca - wracajacy ze zwycieskiej wyprawy do saksonii krol szwedzki Karol XII. Wojna północna zamieniła grodzieński zamek w ruinę, dlatego August III na potrzeby reprezentacyjne wybudował na sąsiednim wzgórzu Nowy Zamek. Grodno pełniło wówczas rolę stolicy Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Antoni Tyzenhauz

W drugiej połowie XVIII w. starosta grodzieński, dzierżawca rozległych ekonomii, Antoni Tyzenhauz doprowadził miasto i okolice do rozkwitu. Tyzenhauz wywodził się ze spolonizowanej szlachty inflanckiej, był zaprzyjażniony ze Stanisławem Augustem, od 1765 podskarbi litewski, a rok później zarządzający decyzją sejmu - Komisją Skarbu Litewskiego a także wszystkimi dobrami królewskimi na Litwie.

Zbudował 20 manufaktur skupionych na przedmieściach Grodna - w Łosośnie i Horodnicy. Produkowano karabiny i pociski, karety, płótna lniane, igły, nici i jedwabne chusty. Tworzono liczne młyny i szlifiernie. W samym Grodnie rozpoczęto budowę osad robotniczych (liczba robotników wzrosła tu do 3 tys.). Powstały także pierwsze szkoły, kształcące specjalistów dla miejscowych manufaktur. Wielkie nakłady pochłonęło usprawnienie sieci komunikacyjnej, utwardzanie dróg, pogłębianie koryt rzecznych, kopanie kanałów. Przebudowano pałac w Horodnicy, gdzie miał siedzibę pierwszy teatr.

Powstały wówczas szkoły: artystyczna, weterynaryjna i medyczna, a także mierniczych, budowlana, ekonomiczna i korpus kadetów. Od 1776 r. regularnie wychodziła "Gazeta Grodzieńska" i "Rocznik Gospodarczy".

Dla zwiększenia Tyzenhauz nie wahał się zwiększać eksploatację chłopstwa i wprowadził pańszczyznę, której w królewszczyznach nie notowano od czasów Jana III Sobieskiego. Ucisk włościaństwa sprawił, że wybuchło powstanie (1769) w 'ekonomiach' szawelskich. Następowało to gdy w Rzeczpospolitej wielu właścicieli ziemskich ograniczało bądź kasowało pańszczyznę w swoich dobrach.

Rozlokowanie manufaktur z dala od surowców i nawyki szlachty do kupowania dóbr z zagranicy, a także osobiści wrogowie Tyzenhausa z biskupem inflanckim Józefem Kossakowskim i podkanclerzym litewskim Joachimem Chreptowiczem, (twórcą Komisji Edukacji Narodowej na Litwie) spowodowały jednak upadek przedsięwzięcia. Po ustąpieniu Tyzenchauza w 1780r. znaczna część manufaktur i szkół podupadła.

Zwołany na Nowym Zamku przez targowiczan w 1793 roku ostatni Sejm Rzeczpospolitej pod groźbą rosyjskich armat uznał II rozbiór Polski.

W rok później przebywał w Grodnie Tadeusz Kościuszko, mieszkańcy też tłumnie przystąpili do Insurekcji.

25 listopada 1795 roku, w tym samym miejscu ostatni król Polski podpisał akt abdykacji. W lutym 1797 roku Stanisław August wyjechał do Petersburga, a miasto włączono do gubernii słonimskiej, a w 1802 r. nadano Grodnu status miasta gubernialnego.

Po wojnach napoleońskich na blisko 120 lat Grodno (liczące w 1812 r. nieco ponad 5 tys. ludzi) było okupowane przez Rosjan.

Proces rusyfikacji nasilił się po powstaniu listopadowym (1830-31). Skasowano klasztory łacińskie, zlikwidowano w całości obrządek unicki, utworzono rezydencję biskupstwa prawosławnego.

Przed powstaniem styczniowym Grodno zamieszkiwało już 20 tys. osób, z czego blisko połowę stanowili Żydzi, a ponad jedną trzecią Polacy. Działał teatr polski, około 300 sklepów i ponad 20 różnej wielkości fabryki, w tym zakłady tytoniowe Szereszewskiego.

W 1862 r. Grodno uzyskało połączenie kolejowe z Warszawą i Petersburgiem. Po upadku powstania (1864) nastąpiła totalna rusyfikacja życia publicznego. W 1865 roku zakazano publicznego używania języka polskiego, a w centrum wzniesiono cerkiew Aleksandrowską.

Większość swego życia spędziła w Grodnie Eliza Orzeszkowa. W jej istnieje niewielkie muzeum. Grób pisarki znajduje się na Cmentarzu Farnym.

W okresie I wojny światowej miasto okupowali (1915-19) Niemcy - rozgrabiano wówczas m.in. dawną bibliotekę dominikańską.

Po ich wyjściu miasto opanowała Polska Organizacja Wojskowa, przekazując je następnie polskim władzom wojskowym i cywilnym. W lipcu 1920 r. na około 10 tygodni miasto zostało wydane na łup Armii Czerwonej. Po wiktorii warszawskiej i bitwie pod Niemnem miasto wróciło do Macierzy.

W marcu 1921 Grodno jako miasto powiatowe weszło w skład województwa białostockiego. W II Rzeczpospolitej żyło tu ponad 50 tys. mieszkańców (60% Polacy, 37% Żydzi, 3% Białorusini). Stało się ono ponownie kulturalną stolicą regionu. Powstał Teatr im. Elizy Orzeszkowej, muzea historyczne i przyrodnicze, ogród zoologiczny, odnowiono zabytki, w tym obydwa zamki. Miasto było silnym garnizonem Wojska Polskiego. We wrześniu 1939. (przed wymarszem na front niemiecki) koncentrowały się tu jednostki rezerwowe i ochotnicze.

Te improwizowane oddziały zasilone młodzieżą gimnazjalną i harcerską stawiały przez 3 dni opór sowieckiemu korpusowi, który zaatakował 21 września 1939 miasto. Grodno było jedynym ośrodkiem miejskim, który zbrojnie przeciwstawił się radzieckiej agresji.

Od czerwca 1941 r. do lipca 1944 okupantów sowieckich zastąpili Niemcy. Blisko połowy miasta legła w ruinie.

Na mocy układów jałtańskich oderwano Grodno od Polski (mimo, iż przyjęta jako podstawa wytyczania granicy polsko-sowieckiej tzw. linia Curzona, przebiegała wzdłuż Niemna).

W Związku Sowieckim Grodno było siedzibą jednego z 6 obwodów BIałorusi sowieckiej, od 1991 roku w niepodleglej Białorusi.

Anna Bubko, Historia Grodna, Towarzystwo Przyjaciół Grodna i Wilna
Galeria Towarzystwa Młodzieży Polskiej przy Związku Polaków na Białorusi
Krzysztof Tracki, Upadek kariery podskarbiego w "Głosie znad Niemna"


Wydrukuj stronę