Bereza, most na rzece Jasiołda
fot. K Szastowski www.radzima.org

Piękny, barokowy klasztor kartuzów należący do największych w Rzeczpospolitej.Eremici posiadali w klasztorze niedostępne dla nikogo z zewnątrz pustelnie. Także wewnątrz kościoła bogato rzeźbione drewniane bramy oddzielały mnichów od parafian. W klasztorze mieściła się kaplica św. Bruna, założyciela zakonu, biblioteka (licząca 39 rękopisów i ponad 2000 książek), szpital i laboratorium. W kompleksie budynków poza klasztorem i palacem znajdowały się też kuchnia, pomieszczenia służby, oranżeria, niewielki browar, pralnia, konny młyn, piekarnia, stajnia, wozownia i warsztaty. Zakonnicy zajmowali się też nadzorem dokładności wag na jarmarku, sprawdzając zgodność miar w Wilnie.
rys. z "Tygodnika Ilustrowanego", 1861

Klasztor kartuzów krótko przed dewastacją, rys. Napoleona Ordy
Brama wjazdowa do klasztoru
fot. K Szastowski www.radzima.org
Ruiny klasztoru
fot. www.brestregion.com
Widok miasta od strony Jasiołdy
fot. K Szastowski www.radzima.org
Kanał Kreczet w Berezie
fot. K Szastowski www.radzima.org

Cerkiew prawosławna św. Piotra i Pawła zbudowana (1864-66) ze środków specjalnego funduszu, przeznaczonego przez carat na budowę cerkwii, mających przyspieszyć rusyfikację kresów Rzeczpospolitej. We wnętrzu znajduje się obraz Matki Bożej z Dzieciątkiem i św. Janem (1800) zabrany z pałacu w Zdzitawie.
fot. svyatavit.iatp.by

Nowy kościół św. Trójcy (1933), zrujnowany przez Sowietów (1964), odbudowany i poświęcony 7 czerwca 1997 przez kard. Kazimierza Świątka
fot. K Szastowski, www.radzima.org

pokaż
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Polesie
 II Rzeczpospolita
BEREZA KARTUZKA
błędnie Bereza Kartuska
biał. БЯРОЗА, Biaroza, rej. БЯРОЗАЎСКІ, ros. БЕРЕЗА КАРТУЗСКАЯ, Bierieza, Bereza Kartuzka, Kartuz Bereza,
hebr. ברזה קארטוסקה,


Nowogródzkie: pow. Baranowicze, Słonim,
Poleskie: pow. Iwacewicze, Prużany
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Buksztów, Laczepiszcze, Okacze, Słonim, Wiązowiec

PN -  WSCH
Choroszewicze, Połonka, Szestaki, Tartak, Żyrowice

PD -  ZACH
Bereza Kartuzka, Kosów Poleski, Orłowicze, Pieski, Różany, Warakomszczyzna

PD - WSCH
Bobrowicze, Dobromyśl, Dobry Bór, [Iwacewicze], Zarzecze


Herb Berezy

Miasto nad rzeką Jasiołdą na zachodzie Polesia, 30 kilometrów od Prużany. Powstało - podobnie jak sąsiednie miejscowości (Sielec, Chomsk) przy dogodnej przeprawie przez rzekę na obszarze o dużym znaczeniu strategicznym (tędy wiódł szlak komunikacyjny z Warszawy przez Brześć na Mińsk i dalej na Moskwę).

W połowie XV w. okolice należały do rodu Wisztartów-Hamszejów. Jan Hamszej z żona Barbarą ufundowali (1477) kościół p.w. Trójcy Świętej.

Przywilej króla Zygmunta I nadał Mikołajowi Hamszejowi prawo organizowania w Berezie organizowania dwudniowych jarmarków (w piątki i soboty) przed uroczystością Trójcy Przenajświętszej.

Jan Hamszej sprzedał (ok. 1611) Berezę kanclerzowi wielkiemu litewskiemu, Lwu Sapiesze, który odsprzedał majątek (1614) chorążemu Marcinowi Nimirowi. Nowy gospodarz popadł w tarapaty finansowe, nie mogąc spłacić długów, których zastawem była Bereza. Lew Sapieha wykupił (1617) wówczas jego długi (14.600 polskich złotych) i majątek powrócił we władanie kanclerza.

Kościół zamieniony przejściowo na zbór kalwiński (1538) wrócił do katolikow (1600). Pozbawionej uposażeń świątyni Sapieha nadał (1620,1632) ziemię w wiosce Lewaszki. Zezwolił tez miejscowym Żydom (1629) na budowę szkoły. W mieście istniała też (1618) cerkiew unicka.

Berezę odziedziczył starszy syn Lwa - marszałek wielki litewski Jan Sapieha. Jego brat Kazimierz Lew Sapieha ufundował (kosztem 10 tysięcy czerwonych złotych) klasztor znanego z surowosci reguły zakonu pustelników - kartuzów, od którego wzięła przydomek cała miejscowość. W uroczystości poświęcenia kamienia węgielnego (1648) wziął udział nuncjusz papieski w Polsce ks. Juan de Tores. Początek wojen kozackich opóźnił rozpoczęcie budowy. 3 stycznia 1650 w Warszawie Kazimierz Lew Sapieha podpisał akt fundacji klasztoru, nadając kartuzom miasteczko z okolicą. Powstanie klasztoru miało podstawowe znaczenie dla dalszego rozwoju miasteczka.

Kościół p.w. św. Józefa i Kazimierza najprawdopobniej projektu włoskiego architekta Giovanni Baptysty Gisleni (twórcy lwowskiego kościoła karmelitów bosych), został konsekrowany (6.VI.1666) już po śmierci fundatora Kazimierza Lwa Sapiehy (1659), ktory został pochowany w prawej nawie. Posiadał 13 ołtarzy i podłogę wyłożoną szwedzkim marmurem. W krypcie pod kościołem spoczęło później 15 przedstawicieli sapieżyńskiego rodu.

Król Jan III Sobieski nadał klasztorowi (1679) prawo organizowania jarmarku w święto Znalezienia Krzyża Św. W XVIII w. jarmarki odbywały się także w prawosławne święto Przeczyszczenia. Do północno-zachodniej fasady kościoła dobudowano (przed 1689) aptekę (kartuzi słynęli z ziołolecznictwa) i pałac sapieżyński, z czasem powstał też sad przyklasztorny.

Podczas wojny północnej wojska króla szwedzkiego Karola XII zajęły miasto i klasztor i stoczyły pod nim bitwę (1706) z oddziałami Augusta II Mocnego (ktory uczestniczył w wojnie jako elektor saski) i sprzymierzonego z nim cara Piotra Wielkiego). Miasteczko, niszczone kilkakrotnie przez wojska rosyjskie i szwedzkie (Szwedzi porwali dla okupu nawet kartuskich eremitów), trzykrotnie palone (1711) już nie podniosło się z upadku. Klasztor odwiedził wówczas król August II.

Jeszcze w 1767 mieszkańcy często przychodzili do klasztoru z prośbą o chleb. Kolejne zniszczenia nastąpiły podczas konfederacji barskiej (1772).

Ostateczny upadek nastąpił po zagarnięciu Berezy w III rozbiorze Rzeczpospolitej przez Rosję (car Paweł I na krótko osadził w klasztorze trapistów) i kasacie klasztoru (20.VIII.1834) po powstaniu listopadowym.

Zakonnik Franciszek Kamiński był dowódcą jednego z oddziałów powstańczych. Kilku kartuzów walczylo tez w oddziale Pusłowskiego. Po powstaniu styczniowym na polecenie władz carskich zburzono większość zabudowań klasztornych (przed 1870), wykorzystując cegłę do budowy koszar wojskowych, a miedź z dachu kościoła na dach kamienicy w Grodnie.

Budynki po kasacie klasztoru kartuzów popadałty w ruinę. Kwaterował tu garnizon armii carskiej. Taki stan odnotował też Eustachy Tyszkiewicz w połowie XIX w.

Po powstaniu styczniowym, w 200 lat po konsekracji świątyni rosyjski gubernator Grodna wydał rozporządzenie (1866) o rozebraniu budynków kościoła i klasztoru. Cegłe wykorzystano do budowy koszar i cerkwi, miedź na dach cerkwi św. Aleksandra Newskiego w Grodnie, a ponad 1000 marmurowych płyt wysłano do cerkwi w Żyrowicach. W 1868 kościół był już ruiną. Polacy zbudowali (1905-1907) niewielką murowaną kaplicę, w której odbywały się nabożeństwa.

Na miejscu klasztoru powstało więzienie.

Od 21 do 27 lipca 1920 w Berezie 14 Dywizja Piechoty Wojska Polskiego gen. Daniela Konarzewskiego wraz ze szwadronami 4 i 15 pułku ułanów powstrzymywała natarcie VIII i X dywizji strzelców Armii Czerwonej. Postępy ofensywy bolszewickiej na Warszawę zmusiły Polaków do odwrotu w kierunku Kobrynia.

Od 11 do 23 września 1920 roku, po odparciu wojsk komunistów spod Warszawy oddziały 4 Armii Wojska Polskiego gen. Leonarda Skierskiego walczyły w rejonie Kobryń-Bereza Kartuska-Prużana z 4 i 16 armią bolszewicką.

W II Rzeczyposplitej zamieszkała głównie przez ludność żydowską (52% mieszkańców) Bereza znalazła się w powiecie prużańskim województwa poleskiego.

Po zabójstwie ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego 17 czerwca 1934 roku rozporządzeniem prezydenta Mościckiego utworzono w Berezie obóz o zaostrzonym rygorze (nazywany niekiedy mylnie koncentracyjnym). O "odosobnieniu" decydowały władze administracji ogólnej (a nie sądy). Pierwszymi osadzonymi byli członkowie Obozu Narodowo-Radykalnego (kilkaset osób przez parę miesięcy - do rozprawy sądowej). Więźniów bito, stosowano chłostę i całodzienną gimnastykę, zatrzymani nie mogli rozmawiać między sobą, otrzymywać paczek z żywnością ani palić tytoniu. Więźniowie często chorowali (głównie na zapalenie stawów).

Kolejnymi więźniami były osoby podejrzewane o działalność przeciw państwu polskiemu (terroryści z organizacji Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i członkowie bojówek komunistycznych).

Podczas okupacji sowieckiej (1944-1991) W klasztorze mieściła się wówczas wojskowa baza transportowa. Jeszcze w 1989 w zabytkowych budynkach hodowano świnie, należące do Ministerstwa Obrony ZSRR. Do dzisiaj zachowały się tylko fragmenty bramy wjazdowej, wieży-dzwonnicy, szpitala i część ściany klasztornej wieży.


Wydrukuj stronę