Poleskie: pow. Brześć Litewski  mapa 1:75 000

PN -  ZACH Kotera, Ponikwy, Wołczyn	PN -  WSCH Brześć Litewski, Kamieniec Litewski, Wysokie Litewskie
PD -  ZACH (Parczew)	PD - WSCH Kamienica, Komarówka, (Kodeń), Pulmo, Piszcza, Rogoźna, (Włodawa)

Miejscowość przy ujściu Muchawca do Bugu.

W średniowieczu okolice zamieszkiwały słowiańskie plemiona Bużan i Dulębów, atakowane przez Jadźwingów i Rusinów.

Wg kroniki ruskiej (1016)
"Poszedł Włodzimierz Książę Ruski na Lachów i zajął ich grody".

W roku 1020 Bolesław Chrobry odzyskał Brześć i wraz z okolicznymi ziemiami przyłączył do Polski.

W 1038 r. ziemia brzeską podbił Jarosław Wielki, książę kijowski:
"Jarosław ciągnąc łodziami i z wojskiem lądowym i wodnym z południa ku północy, ku ziemiom polskim rzeką Bugiem, opanował ziemię nad Bugiem, aż do granic Mazowsza, zabrał stąd gromady niewolników z pośród miejscowej ludności, których osadził aż pod Kijowem, osadzając na terenach zdobytych, sprowadzonych z Rusi - Rusinów".

W roku 1071 król Bolesław Śmiały na krótko odzyskał Brześć, w którym Rusini utworzyli wkrótce stolicę księstwa brzeskiego.

W roku 1164 Brześć wraz z okolicą zdobył książę litewski Skirmunt.

W roku 1182 książę Kazimierz Sprawiedliwy zdobywa po 12 dniach oblężenia Brześć i ziemię brzeską przyłącza do Polski. W Brześciu ks. kazimierz wzniósł drewniany zamek. Po złączeniu pod swoją władzą księstw: Włodzimierskiego, Halickiego i Brzeskiego, oddał je w lenno, z obowiązkiem hołdu, swojemu kuzynowi księciu halickiemu, Romanowi. Ten buntuje się przeciw Polakom i ginie (1205) w bitwie pod Zawichostem.

Następcy Kazimierza Sprawiedliwego utracili ziemię brzeską. Władał nią krótko książę halicki Daniel, a później różni, skłóceni ze sobą książęta ruscy: pińscy, turowscy i włodzimierscy z rodu Rurykowiczów.

W 1241 r. Brześć został doszczętnie spalony przez Tatarów, a załoga wycięta w pień. W 1242 r. książę litewski Radziwiłł zajmuje na krótko ziemię brzeską dla siebie i ją odbudowuje. W roku 1258 książę halicki Daniel odstapił ziemię brzeską księciu litewskiemu Wosielkowi, synowi Mendoga.

Po rozgromieniu Jadźwingów, książe krakowski Leszek Czarny, przywrócił (1282) ziemię brzeską do Polski.

W 1319-20 r. wielki książę litewski Gedymin zajął ziemię brzeską i północno-zachodnią część Podlasia z całe Polesie. Po jego śmierci ziemią brzeską włada syn jego Kiejstut.

W 1349 r. Kazimierz Wielki po 9 dniowym oblężeniu zdobył Brześć i osadził tu książąt litewskich na prawach lennych, pozostawiając w miastach polskie załogi wojskowe. Książęta litewscy podnieśli jednak bunt. Na mocy traktatu (1351) ziemia brzeska wróciła do księcia litewskiego Kiejstuta.

Kolejny traktat (1366) Kazimierza Wielkiego i Lubarta Gedyminowicza całe Podlasie przyznał Litwie. O ziemię brzeską rościli pretensje Krzyżacy powołując się na ugodę z litewskim księciem Mendogiem, ale bulla Urbana IV z 1264 r. do arcybiskupa gnieźnieńskiego o chrzcie Jadźwingów przyznała Polakom całe Podlasie i ziemię brzeską.

Krzyżacy pretensji się nie wyrzekli się pod wodzą komtura z Balgi Teodoryka Eisnera zniszczyli i zrabowali Brześć (1379), a nie zdobywszy zamku uprowadzili z okolicy 400 jeńców.

W 1383 r. odzyskał te ziemie wielki książę litewski Jagiełło, oddając później rządy nad Brzesciem synowi Kiejstuta - Witoldowi.

Samodzielne Księstwo Brzeskie przestało istnieć w 1413 (według innych badaczy w 1452), kiedy zostało włączone do województwa trockiego, obejmującego całe Podlasie, aż po Międzyrzec i Parczew.

W 1460 r. Kazimierz Jagiellończyk przyznał Księstwo Brzeskie i Podlasie Litwie.

Król Zygmunt Stary utworzył (1520) oddzielne województwo podlaskie, wyłączając je z olbrzymiego województwa trockiego. Spór o Podlasie między Koroną a Wielkim Księciem Litewskim istniał dalej. Ostatecznie na sejmie Unii Lubelskiej (1569) król Zygmunt August większą zachodnią część Podlasia przyznał Koronie, a wschodnią z ziemią brzeską Litwie. Utworzono wtedy województwo ze stolicą w Brześciu. Dla rozróżnienia od Brzesko-kujawskiego nazywano je Brzesko-litewskiem bądź Brześciańskiem.

Zamek w Brześciu wytrzymał (1500) oblężenie 15 tys. Tatarów , którzy spalili miasto.

Nakładem gorliwego kalwina, Mikołaja Radziwiłła Czarnego w brześciu wydano Biblią dla kalwinów - Biblia brzeską (radziwiłłowska). 4 września 1563 roku ukończono druk Biblii. Był to pierwszy polski przekład całości Biblii z języków oryginalnych.

Po powołaniu w Moskwie (1589) niezależnego od Konstantynopola patriarchatu, chcąc zapobiec uzależnieniu prawosławnych obywateli Rzplitej od decycji zależnego od cara patriarchy Rzeczpospolita poparła starania duchownych Kościołów katolickiego i prawosławnego o zawarcie unii religijnej.

2 sierpnia 1595 roku projekt unii, pomimo sprzeciwu potężnego magnata Konstantego Ostrogskiego, zatwierdził król Zygmunt III Waza. 23 grudnia 1595 roku przedstawiciele episkopatu prawosławnego: władyka łucki Cyryl Terlecki i władyka włodzimierski Hipacy Pociej zadeklarowali w Rzymie akt unii. Utworzono osobny obrzadek greckokatolicki, zachowujący odrębną liturgię i małżeństwa kapłanów, ale uznający prymat papieża. Na synodzie Kościoła prawosławnego w Brześciu 16-20 października 1596 roku zawarto unię prawosławnych z katolikami. Powstał w ten sposób Kościół unicki.

Brześc wraz z twierdzą został zdobyty po oblężeniu przez Kozaków Chmielnickiego (1648). Sejm Rzeczpospolitej wydał specjalne konstytucje sejmowe (1654,55) w sprawie budowy fortyfikacji w Brzściu, co pozwoliło na budowę silnych obwarowań. W 1655 r. wojska moskiewskie pod dowództwem Urusowa i Boratyńskiego odstąpiły od oblężenia.

Został zdobyty dwa lata później (maj 1657) przez Szwedów Karola Gustawa i wojska ksiecia siedmiogrodzkie księcia Jerzego Rakoczego.

Zamek z miastem odbiła szlachta województwa brzeskiego pod dowództwem podczaszego litewskiego M. Radziwiłła. W 1659 r. kolejna konstytucja sejmową nakazuje wzmocnienie twierdzy. Podczas odbudowy w 1660 r. zamek zdobyły na rok wojska moskiewskie pod dowództwem Chowańskiego. Wojska polskie odzyskały Brześć w 1661 r.

Po pół wieku spokoju podczas III wojny północnej zamek zdobyli Szwedzi (1706) pod dowództwem Meyerfeldena.

W 1795 r. ziemię brzeską w czasie III-go rozbioru zajęli Austria.

Po zwycięstwie (1809) armii ks. Józefa Poniatowskiego w wojnie z Austrią Brześć przyłączono do Księstwa Warszawskiego. W 1815 r. ziemia brzeska weszła w skład Królestwa Kongresowego pod zaborem Rosji.

W latach 1819-1823 został położony trakt bity z Warszawy do Brześcia.

Po powstaniu listopadowym na polecenie cara Mikołaja I rozpoczęto budowę potężnej twierdzy, składającej się z Cytadeli i trzech zespołów umocnień, połączonych czterema mostami i bramami.

Umocnienie Wołyńskie powstało na miejscu średniowiecznego grodziska i klasztoru bernardynów z 1781 roku który przebudowano na szpital.

Aby zrealizować plany fortyfikacji rozpoczęto systematyczne trwającą dziesięciolecia wyburzanie miasta a także dalekiego przedpola twierdzy - zrównano z ziemią m.in. pobliski Terespol.

Zabudowę miejską zniszczono, poza niektórymi budynkami murowanymi jak klasztorem jezuitów (1623), gdzie umieszczono kancelarię i klasztorem bazylianów oraz Białym Pałacem (1629), gdzie umieszczono kasyno oficerskie.

W jednej z fos twierdzy pochowano potajemnie słynnego księdza Stanisława Brzóskę (1831-1865), który był jednym z najdłużej działających dowódców w Powstaniu Styczniowym.

1 marca 1870 została otwarta droga żelazna, łącząca Warszawę z Brześciem.

Rosjanie wielokrotnie rozbudowywali twierdzę, jednakże podczas I wojny światowej oddali ją bez walki. W czasie I wojny światowej w 1915 roku ewakuowano przymusowo ludność w promieniu 30 km od twierdzy brzeskiej. W wyniku okupacji najpierw rosyjskiej a potem niemieckiej rejon został bardzo zniszczony.

W Białym Pałacu na terenie twierdzy (przerobionym na kasyno oficerskie) rozmowy pokojowe między Rosją bolszewicką a Państwami Centralnymi (15.XII.1917 r.-I.1918 r)., wznowione, 3.III.1918 r. podpisano tu pokój brzeski.

9 lutego 1919 r. wycofały się ostatnie oddziały niemieckie. Pod wpływem pogłosek o silnych oddziałach polskiej kawalerii w okolicach Prużany (był to 600-osobowy oddział rotmistrza Dąbrowskiego), Niemcy oddali twierdzę Brześć gen. Listkowskiemu i ewakuowali się do Prus Wschodnich.

1 sierpnia 1920 na krótko miasto zajęły wojska bolszewickie. Po pożarze Pińska (1921), miasto pełniło w II Rzeczpospolitej funkcje stolicy województwa poleskiego.

Po raz pierwszy twierdzę wykorzystały wojska polskie w działaniach wojennych we wrześniu 1939 roku. 14 września 1939 w nie obsadzoną strefę umocnień fortowych wdarły się czołgi niemieckie z korpusu gen.Guderiana. Twierdza brzeska - broniona skromnymi siłami 3 batalionów piechoty, 3 kompanii starych czołgów Renault, dywizjonu artylerii lekkiej i baterii przeciwlotniczej - padła 17 września 1939 roku.

Nowi najeźdźcy wkrótce wycofali się na mocy porozumienia z nowym agresorem - Związkiem Sowieckim. Tu nastapiło uroczyste spotkanie zaborczych armii.

Twierdzy w Brześciu bronili ponad miesiąc żołnierze sowieccy przed Niemcami w czerwcu-lipcu 1941 roku.

Od 1991 roku miasto obwodowe (wojewódzkie) na Białorusi.

Historia Brześcia w I Rzeczpospolitej
Zarys historii Brześcia
Zarys historii Brześcia
Terespol-historia miasta
Historia twierdzy

Wydrukuj stronę