Brze뜻 oblegany przez Szwedw, mal. nieznany z XVII w.
Bli펝iacze dworki na ul. Szlacheckiej, widok z pocz켾ku XX wieku
Ko턢i車 p.w. Podwy퓋zenia Krzy풹 쫤itego (1856), widok z pocz. XX w.
Ko턢i車 p.w. Podwy퓋zenia Krzy풹 쫤itego (1856), widok z pocz. XXI w.
fot. Globus Bia쿽rusi
Ruiny twierdzy brzeskiej
fot. N. Groda
Sowiecka pocztwka, upamitniaj켧a traktat pokojowy bolszewikw z Niemcami zawarty w Brze턢iu w lutym 1918 roku

22 wrze턭ia 1939 r. Brze뜻 zosta przekazany przez Niemcw wojskom sowieckim. Defilada niemiecko-sowiecka przed niemieckim gen. Hansem Guderianem i sowieckim kombrygiem Siemionem Kriwoszeinem, cementowa쿪 rozbir Polski i sojusz Hitlera ze Stalinem.

poka
Poka na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000

 Polesie
 II Rzeczpospolita
 BRZE┕ LITEWSKI
hebr. בריסק דליטא (Brest-Litovsk)


Poleskie: pow. Brze뜻 Litewski
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Kotera, Ponikwy, Wo쿬zyn

PN -  WSCH
Brze뜻 Litewski, Kamieniec Litewski, Wysokie Litewskie

PD -  ZACH
(Parczew)

PD - WSCH
Kamienica, Komarwka, (Kode), Pulmo, Piszcza, Rogo펝a, (W쿽dawa)

Miejscowo뜻 przy uj턢iu Muchawca do Bugu.

W 턳edniowieczu okolice zamieszkiwa퀉 s쿽wiaskie plemiona Bu풹n i Dulbw, atakowane przez Jad펧ingw i Rusinw.

Wg kroniki ruskiej (1016)
"Poszed W쿽dzimierz Ksi굻 Ruski na Lachw i zaj교 ich grody".

W roku 1020 Boles쿪w Chrobry odzyska Brze뜻 i wraz z okolicznymi ziemiami przy낢czy do Polski.

W 1038 r. ziemia brzesk podbi Jaros쿪w Wielki, ksi굻 kijowski:
"Jaros쿪w ci켫n켧 쿽dziami i z wojskiem l켨owym i wodnym z po퀅dnia ku p車nocy, ku ziemiom polskim rzek Bugiem, opanowa ziemi nad Bugiem, a do granic Mazowsza, zabra st켨 gromady niewolnikw z po턳d miejscowej ludno턢i, ktrych osadzi a pod Kijowem, osadzaj켧 na terenach zdobytych, sprowadzonych z Rusi - Rusinw".

W roku 1071 krl Boles쿪w 쫗ia퀉 na krtko odzyska Brze뜻, w ktrym Rusini utworzyli wkrtce stolic ksistwa brzeskiego.

W roku 1164 Brze뜻 wraz z okolic zdoby ksi굻 litewski Skirmunt.

W roku 1182 ksi굻 Kazimierz Sprawiedliwy zdobywa po 12 dniach obl轅enia Brze뜻 i ziemi brzesk przy낢cza do Polski. W Brze턢iu ks. kazimierz wznis drewniany zamek. Po z낢czeniu pod swoj w쿪dz ksistw: W쿽dzimierskiego, Halickiego i Brzeskiego, odda je w lenno, z obowi콄kiem ho쿭u, swojemu kuzynowi ksiciu halickiemu, Romanowi. Ten buntuje si przeciw Polakom i ginie (1205) w bitwie pod Zawichostem.

Nastpcy Kazimierza Sprawiedliwego utracili ziemi brzesk. W쿪da ni krtko ksi굻 halicki Daniel, a p撰niej r璨ni, sk농ceni ze sob ksi굻ta ruscy: piscy, turowscy i w쿽dzimierscy z rodu Rurykowiczw.

W 1241 r. Brze뜻 zosta doszcztnie spalony przez Tatarw, a za쿽ga wycita w pie. W 1242 r. ksi굻 litewski Radziwi납 zajmuje na krtko ziemi brzesk dla siebie i j odbudowuje. W roku 1258 ksi굻 halicki Daniel odstapi ziemi brzesk ksiciu litewskiemu Wosielkowi, synowi Mendoga.

Po rozgromieniu Jad펧ingw, ksi굻e krakowski Leszek Czarny, przywrci (1282) ziemi brzesk do Polski.

W 1319-20 r. wielki ksi굻 litewski Gedymin zaj교 ziemi brzesk i p車nocno-zachodni cz沅 Podlasia z ca쿮 Polesie. Po jego 턬ierci ziemi brzesk w쿪da syn jego Kiejstut.

W 1349 r. Kazimierz Wielki po 9 dniowym obl轅eniu zdoby Brze뜻 i osadzi tu ksi굻켾 litewskich na prawach lennych, pozostawiaj켧 w miastach polskie za쿽gi wojskowe. Ksi굻ta litewscy podnie턫i jednak bunt. Na mocy traktatu (1351) ziemia brzeska wrci쿪 do ksicia litewskiego Kiejstuta.

Kolejny traktat (1366) Kazimierza Wielkiego i Lubarta Gedyminowicza ca쿮 Podlasie przyzna Litwie. O ziemi brzesk ro턢ili pretensje Krzy풹cy powo퀅j켧 si na ugod z litewskim ksiciem Mendogiem, ale bulla Urbana IV z 1264 r. do arcybiskupa gnie펝ieskiego o chrzcie Jad펧ingw przyzna쿪 Polakom ca쿮 Podlasie i ziemi brzesk.

Krzy풹cy pretensji si nie wyrzekli si pod wodz komtura z Balgi Teodoryka Eisnera zniszczyli i zrabowali Brze뜻 (1379), a nie zdobywszy zamku uprowadzili z okolicy 400 jecw.

W 1383 r. odzyska te ziemie wielki ksi굻 litewski Jagie납o, oddaj켧 p撰niej rz켨y nad Brzesciem synowi Kiejstuta - Witoldowi.

Samodzielne Ksistwo Brzeskie przesta쿽 istnie w 1413 (wed퀅g innych badaczy w 1452), kiedy zosta쿽 w낢czone do wojewdztwa trockiego, obejmuj켧ego ca쿮 Podlasie, a po Midzyrzec i Parczew.

W 1460 r. Kazimierz Jagielloczyk przyzna Ksistwo Brzeskie i Podlasie Litwie.

Krl Zygmunt Stary utworzy (1520) oddzielne wojewdztwo podlaskie, wy낢czaj켧 je z olbrzymiego wojewdztwa trockiego. Spr o Podlasie midzy Koron a Wielkim Ksiciem Litewskim istnia dalej. Ostatecznie na sejmie Unii Lubelskiej (1569) krl Zygmunt August wiksz zachodni cz沅 Podlasia przyzna Koronie, a wschodni z ziemi brzesk Litwie. Utworzono wtedy wojewdztwo ze stolic w Brze턢iu. Dla rozr璨nienia od Brzesko-kujawskiego nazywano je Brzesko-litewskiem b켨 Brze턢iaskiem.

Zamek w Brze턢iu wytrzyma (1500) obl轅enie 15 tys. Tatarw , ktrzy spalili miasto.

Nak쿪dem gorliwego kalwina, Miko쿪ja Radziwi납a Czarnego w brze턢iu wydano Bibli dla kalwinw - Biblia brzesk (radziwi납owska). 4 wrze턭ia 1563 roku ukoczono druk Biblii. By to pierwszy polski przek쿪d ca쿽턢i Biblii z jzykw oryginalnych.

Po powo쿪niu w Moskwie (1589) niezale퓆ego od Konstantynopola patriarchatu, chc켧 zapobiec uzale퓆ieniu prawos쿪wnych obywateli Rzplitej od decycji zale퓆ego od cara patriarchy Rzeczpospolita popar쿪 starania duchownych Ko턢io농w katolickiego i prawos쿪wnego o zawarcie unii religijnej.

2 sierpnia 1595 roku projekt unii, pomimo sprzeciwu pot轅nego magnata Konstantego Ostrogskiego, zatwierdzi krl Zygmunt III Waza. 23 grudnia 1595 roku przedstawiciele episkopatu prawos쿪wnego: w쿪dyka 퀅cki Cyryl Terlecki i w쿪dyka w쿽dzimierski Hipacy Pociej zadeklarowali w Rzymie akt unii. Utworzono osobny obrzadek greckokatolicki, zachowuj켧y odrbn liturgi i ma냄estwa kap쿪nw, ale uznaj켧y prymat papie풹. Na synodzie Ko턢io쿪 prawos쿪wnego w Brze턢iu 16-20 pa펋ziernika 1596 roku zawarto uni prawos쿪wnych z katolikami. Powsta w ten sposb Ko턢i車 unicki.

Brze턢 wraz z twierdz zosta zdobyty po obl轅eniu przez Kozakw Chmielnickiego (1648). Sejm Rzeczpospolitej wyda specjalne konstytucje sejmowe (1654,55) w sprawie budowy fortyfikacji w Brz턢iu, co pozwoli쿽 na budow silnych obwarowa. W 1655 r. wojska moskiewskie pod dowdztwem Urusowa i Boratyskiego odst켺i퀉 od obl轅enia.

Zosta zdobyty dwa lata p撰niej (maj 1657) przez Szwedw Karola Gustawa i wojska ksiecia siedmiogrodzkie ksicia Jerzego Rakoczego.

Zamek z miastem odbi쿪 szlachta wojewdztwa brzeskiego pod dowdztwem podczaszego litewskiego M. Radziwi납a. W 1659 r. kolejna konstytucja sejmow nakazuje wzmocnienie twierdzy. Podczas odbudowy w 1660 r. zamek zdoby퀉 na rok wojska moskiewskie pod dowdztwem Chowaskiego. Wojska polskie odzyska퀉 Brze뜻 w 1661 r.

Po p車 wieku spokoju podczas III wojny p車nocnej zamek zdobyli Szwedzi (1706) pod dowdztwem Meyerfeldena.

W 1795 r. ziemi brzesk w czasie III-go rozbioru zajli Austria.

Po zwycistwie (1809) armii ks. Jzefa Poniatowskiego w wojnie z Austri Brze뜻 przy낢czono do Ksistwa Warszawskiego. W 1815 r. ziemia brzeska wesz쿪 w sk쿪d Krlestwa Kongresowego pod zaborem Rosji.

W latach 1819-1823 zosta po쿽퓇ny trakt bity z Warszawy do Brze턢ia.

Po powstaniu listopadowym na polecenie cara Miko쿪ja I rozpoczto budow pot轅nej twierdzy, sk쿪daj켧ej si z Cytadeli i trzech zespo농w umocnie, po낢czonych czterema mostami i bramami.

Umocnienie Wo퀉skie powsta쿽 na miejscu 턳edniowiecznego grodziska i klasztoru bernardynw z 1781 roku ktry przebudowano na szpital.

Aby zrealizowa plany fortyfikacji rozpoczto systematyczne trwaj켧 dziesiciolecia wyburzanie miasta a tak풽 dalekiego przedpola twierdzy - zrwnano z ziemi m.in. pobliski Terespol.

Zabudow miejsk zniszczono, poza niektrymi budynkami murowanymi jak klasztorem jezuitw (1623), gdzie umieszczono kancelari i klasztorem bazylianw oraz Bia퀉m Pa쿪cem (1629), gdzie umieszczono kasyno oficerskie.

W jednej z fos twierdzy pochowano potajemnie s퀉nnego ksidza Stanis쿪wa Brzsk (1831-1865), ktry by jednym z najd퀅풽j dzia쿪j켧ych dowdcw w Powstaniu Styczniowym.

1 marca 1870 zosta쿪 otwarta droga 풽lazna, 낢cz켧a Warszaw z Brze턢iem.

Rosjanie wielokrotnie rozbudowywali twierdz, jednak풽 podczas I wojny 턻iatowej oddali j bez walki. W czasie I wojny 턻iatowej w 1915 roku ewakuowano przymusowo ludno뜻 w promieniu 30 km od twierdzy brzeskiej. W wyniku okupacji najpierw rosyjskiej a potem niemieckiej rejon zosta bardzo zniszczony.

W Bia퀉m Pa쿪cu na terenie twierdzy (przerobionym na kasyno oficerskie) rozmowy pokojowe midzy Rosj bolszewick a Pastwami Centralnymi (15.XII.1917 r.-I.1918 r)., wznowione, 3.III.1918 r. podpisano tu pokj brzeski.

9 lutego 1919 r. wycofa퀉 si ostatnie oddzia퀉 niemieckie. Pod wp퀉wem pog쿽sek o silnych oddzia쿪ch polskiej kawalerii w okolicach Pru풹ny (by to 600-osobowy oddzia rotmistrza D켦rowskiego), Niemcy oddali twierdz Brze뜻 gen. Listkowskiemu i ewakuowali si do Prus Wschodnich.

1 sierpnia 1920 na krtko miasto zaj怨y wojska bolszewickie. Po po풹rze Piska (1921), miasto pe쿻i쿽 w II Rzeczpospolitej funkcje stolicy wojewdztwa poleskiego.

Po raz pierwszy twierdz wykorzysta퀉 wojska polskie w dzia쿪niach wojennych we wrze턭iu 1939 roku. 14 wrze턭ia 1939 w nie obsadzon stref umocnie fortowych wdar퀉 si czo쿲i niemieckie z korpusu gen.Guderiana. Twierdza brzeska - broniona skromnymi si쿪mi 3 batalionw piechoty, 3 kompanii starych czo쿲w Renault, dywizjonu artylerii lekkiej i baterii przeciwlotniczej - pad쿪 17 wrze턭ia 1939 roku.

Nowi naje펋펊y wkrtce wycofali si na mocy porozumienia z nowym agresorem - Zwi콄kiem Sowieckim. Tu nastapi쿽 uroczyste spotkanie zaborczych armii.

Twierdzy w Brze턢iu bronili ponad miesi켧 퓇쿻ierze sowieccy przed Niemcami w czerwcu-lipcu 1941 roku.

Od 1991 roku miasto obwodowe (wojewdzkie) na Bia쿽rusi.

Historia Brze턢ia w I Rzeczpospolitej
Zarys historii Brze턢ia
Zarys historii Brze턢ia
Terespol-historia miasta
Historia twierdzy


Wydrukuj stron