Widok Pińska od strony Piny
Rys. z "Tygodnika Ilustrowanego", 1863
Pińsk, kościół franciszkanów od strony Piny widok pocz. XX wieku
Pińsk, kościół franciszkanów,
widok pocz. XX wieku
Pińsk, kościół jezuitów,
widok pocz. XX wieku
Pińsk, kościół jezuitów od strony Piny,
widok pocz. XX wieku
Flotylla rzeczna Marynarki Wojennej RP na przystani w Pińsku
widok sprzed 1939 roku
Dawne kollegium jezuickie fundacji ks. Stanisława Albrychta Radziwiłła, widok współczesny
Dawne kollegium jezuickie fundacji ks. Stanisława Albrychta Radziwiłła, widok współczesny
fot. Elżbieta Bulińska
Pińsk, Barokowy kościół i klasztor franciszkanów z początków XVIII wieku, widok współczesny
Barokowy kościół i klasztor franciszkanów z początków XVIII wieku, widok współczesny
fot. Elżbieta Bulińska
Pałac Butrymowiczów w Pińsku, widok współczesny
Pałac Butrymowiczów w Pińsku, widok współczesny
fot. Elżbieta Bulińska
Pałac Butrymowiczów w Pińsku, widok współczesny
Pałac Butrymowiczów w Pińsku, widok współczesny
fot. K.Szastowski, www.radzima.org
pokaż
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Polesie
 II Rzeczpospolita
 PIŃSK
biał. ПІНСК, Pinsk rej. ПІНСКІ, ros. ПИНСК


Poleskie - powiat Łuniniec, Pińsk, Stolin

 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Chworosna, Dobrosławka, Lipniki, Morozowicze, Pińsk

PN -  WSCH
Bastyń, Łobcza, Łuniniec, Płotnica

PD -  ZACH
Borowy Młynek, Chinocz, Sernik, Stepańgród

PD - WSCH
Dąbrowica, Horodno, Sielec, Tumień, Wysock, Żółkin

Miasto na Polesiu przy ujściu Piny do Prypeci. Już w X wieku stanął tu z fundacji księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego, monaster bazylianów. Gród na lewym brzegu rzeki Piny wspomniany w 1097 roku, jako należący do księcia kijowskiego Światopełka z owalnym drewnianym zamkiem otoczonym w średniowieczu systemem umocnień ziemnych.

W 1160 książę kijowski Jerzy (Jurij) Jarosławowicz podbił księstwo smoleńskie i turowskie wraz z Pińskiem i dał początek dynastii pińsko - turowskiej. Po śmierci księcia Jerzego (1162) Pińsk - jako stolica udzielnego księstwa był rządzony przez książąt Jarosława (zm. 1183) i Jaropełka (zw. 1190).

Po najazdach tatarskich na Ruś gród został przez wielkiego księcia Giedymina przyłączony (1320) do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Za króla Władysława Jagiełły (1396) powstał pierwszy kościół (późniejsza katedra) i klasztor franciszkanów fundacji księcia Zygmunta Kiejstutowicza, księcia pińsko - turowsko - starodubskiego. Książe piński Jerzy uczestniczył w bitwie z krzyżakami pod Grunwaldem (15.VII.1410).

Król Zygmunt Stary nadał Pińsk (1521) ze znaczną częścią Polesia swoje żonie - królowej Bonie, której reformy przyspieszyły rozwój gospodarczy miasta. W 1527 miasto zniszczył ostatni w jego dziejach najazd Tatarów.

Od Unii Lubelskiej (1569) wraz z całym Polesiem należał do Polski. 12 stycznia 1581 roku miasto otrzymało lokację na prawie magdeburskim i herb z nadania króla Stefana Batorego. W mieście poza Rusinami, Żydami i Polakami mieszkała niewielka liczba Tatarów.

W 1632 r. osiedlili się w Pińsku jezuici. Starosta piński, Albrecht Stanisław Radziwiłł ufundował 3-piętrowe barokowe kollegium jezuickie (1631-35) pomiędzy rynkiem a rzeką. Mieściło się początkowo w domu mieszczańskim i miało zaledwie 40 uczniów. W 1646 r. program nauczania szkoły średniej poszerzono o wykłady filozofii. W 1648 r. szkołę spalili Kozacy. Wkrótce zbudowano (1651-75) nowy, obszerny, dwupiętrowy gmach i pod koniec XVII w. uczyło się tam 700 chłopców. Od chwili otwarcia szkoły działał w niej teatr szkolny. Powstała też przychodnia lekarska, szpital dla ubogich, bursa muzyczna i pod koniec XVII w. apteka. Obecnie pojezuickie kollegium jest siedzibą biur i urzędów.

Albrecht Radziwiłł ufundował też dla jezuitów okazały, barokowy kościół p.w. św. Stanisława (1636-47), zamykający perspektywę głównej ulicy miasta. Kilkakrotnie palony na nowo odzyskiwał dawną świetność. Na przełomie XVIII wieku przejściowo użytkowany przez bazylianów. Uszkodzony podczas II wojny światowej, został rozebrany przez Sowietów podczas "rekonstrukcji" (1955) centrum miasta. Zachowała się natomiast XVII-wieczna brama klasztorna.

Pińscy jezuici prowadzili posługę wędrownych misjonarzy, posiadali stacje misyjne w Duboi, Janowie, Łahiszynie, Łuczaju, Mirabelu, Podhaciu, Przerośli, Śniadyniu, Turowie, Wiłkomierzu i Wołkowysku. Tu apostołował w ostatnich latach życia Andrzej Bobola apostołował we wsiach Pińszczyzny. Po męczeńskiej śmierci przyszłego świętego (1657) w Janowie Poleskim przewieziono do kościoła jezuickiego jego zwłoki. Gdy w 1702 odkryto że ciało zachowało się w doskonałym ścianie relikwie męczennika zaczęto otaczać wielką czcią.

Męczeństwo św. Andrzeja Boboli

Chwała Ci Panie wszędzie i bez miary:
Krew męczenników – oto ziarno wiary.
To piński apostoł, ów Andrzej Bobola,
Co poszedł na męki z miłości gorącej,
I ziarno zbawienia z krwią posiał w te pola,

Zbawienia dusz ludzkich żarliwie pragnący,
W znak wiary czystości dom stary Boboli
Szat innych nad białe u siebie nie chował,
Dostatków używał tak miernie jak soli,
A służąc orężno, kościoły fundował.

Więc Pan też tem jego zasługi nagrodził,
Że w domu Bobolów mąż Boży się zrodził,
Ostatni męczennik w tej polskiej Koronie,
Gdy Waza Kazimierz zasiadał na tronie.
I w Pańskiej winnicy jest Andrzej Bobola
Tym mężem, co wyszedł ostatni na pola,
A Chrystus mu przecie użyczył tej płacy.
Choć wyszedł ze wszystkich ostatni do pracy.

Stąd, jako Stanisław, jest w sztuki pocięty,
I ciało się jego znów zrosło miłośnie...
Tak, kiedy Rzym powie, że Andrzej jest Święty
I Polska na powrót jak cudem się zrośnie.
A naród szczęśliwy i wierny Ojczyźnie
Andrzeja Bobolę podejmie kochaniem,
I w miejscu męczeństwa pod jego wezwaniem
I miasto i kościół podniesie w pińszczyźnie!

Wincenty Pol, fragment Pieśń Janusza (1833–1835)

Po kasacie jezuitów opiekę nad ciałem męczennika przejęli kapłani uniccy. Gdy jednak w II Rozbiorze Polski Pińsk zagarnęła Rosja wiątynia przeszła w ręce prawosławnych bazylianów. Miejscowy archimandryta planował wówczas pochowanie relikwii na cmentarzu. Istniejący jeszcze na Białorusi jezuici uzyskali zgodę cara Aleksandra I na wydanie ciała. W styczniu 1808 roku, pomimo ciężkiej zimy przewieziono relikwie do Połocka i złożono je w specjalnej krypcie.

W 1648 Kozacy pod wodzą Niababy zdobyli Pińsk, paląc kościoły. Gdy miasto odzyskały wojska Rzeczpospolitej hetmana Janusza Radziwiłła sejm Rzeczpospolitej wydał konstytucję (1652) o ufortyfikowaniu Pińska. Zamek na przedmieściu Karolin obwodzie murów ponad 200 metrów, z bastionami w narożach, otoczony przez 9-metrowy rów zbudowali tu książęta Wiśniowieccy.

Jednak po paru latach 5 październik 1655 roku miasto ponownie padło ofiarą ataku kozaków i wojska moskiewskiego pod wodzą Wołkońskiego. Najeźdźcy spalili miasto z okolicami, wymordowali księży, katolików, Żydów, splądrowali miasto, obrabowali i spalili kościoły i cerkwie (zarówno unickie jak i prawosławne). Gdy oddziały cara Aleksego musiały opuścić miasto (1660) było ono w kompletnej ruinie.

W 1659 w pobliskiej wsi Horodziszcze zbudowano (1659) klasztor i kościół fundacji Jana Korola Kopecia (istniejący do 1855 roku).

Podczas wojny północnej król szwedzki Karol XII obległ miasto (1706), a po zdobyciu złupił i spalił miasto, niszcząc przedmieście Karolin z zamkiem.

Wkrótce nowy kościół p.w. Zaśnięcia (Wniebowzięcia?) Najświętszej Maryi Panny (1712-30) i klasztor zbudowali franciszkanie. Fasada została ukończona w 1766 roku, a wnętrza udekorowała polichromia (1909). Do kościoła przylegają cztery skrzydła klasztorne przebudowane w okresie międzywojennym. Obok dobudowano wieżę - dzwonnicę (1817).

Murowany kościół księży bartolomitów (zwanych dawniej zakonem komunistów lub Bartoszków) p.w. św. Karola Boromeusza (1770-82) powstał na dawnym przedmieściu Karolin na miejscu poprzedniego drewnianego kościoła z 1695 roku.

Powstała też drukarnia (1729-44). W 1784 Pińsk odwiedził ostatni król Rzeczpospolitej Stanisław August Poniatowski. Zamieszkały w dużej mierze przez ludność żydowską Pińsk stał się w końcu XVIII w. znanym centrum chasydyzmu (w pobliskim Karolinie osiedlił się cadyk Aron, syn Jakuba).

Barokowo-klasycystyczny pałac (tzw. Mur) Butrymowiczów (1784-90) dla sędziego grodzkiego pińskiego Mateusza Butrymowicza na planie podkowy otwartej w stronę rzeki Piny.

Wielką inwestycją, o znaczeniu dla całego Polesia był zbudowany (1765-84) przez hetmana wielkiego litewskiego i wojewodę wileńskiego - Michała Kazimierza Ogińskiego (kontrkandydata Poniatowskiego do polskiej korony) kanał łączący Dniepr (poprzez Prypeć i Jasiołdę) z rzeką Szczarą i dalej Niemnem. Brał on swój początek opodal wsi Porzecze na północ od Pińska.

Ogińskiemu już w 1768 wystawiono pomnik na dziedzińcu zamku wileńskiego oraz nagrodzono go prawem pobierania myta w czasie spływu po 8 złotych "od wiosła", pod warunkiem wszakże utrzymywania kanału w należytym porządku i zdatności do żeglugi.

Zaawansowane roboty przerwał udział Ogińskiego w walkach Konfederacji Barskiej. Oddany do użytku w 1784 roku kanał nazywany początkowo Wielkim Kanałem Pińskim, miał długość niespełna 53 km. Jego szerokość u dna wynosiła na poszczególnych odcinkach 10-17 m, a głębokość średnio 0,8 m. Zbudowano 9 drewnianych, zakonserwowanych słomą. Długość komory każdej śluzy wynosiła 40 m, a szerokość 5 metrów. Nad kanałem wzniesiono początkowo 2 mosty zwodzone: jeden, zwany Sosnowskim, na trakcie z Pińska do Słonima, drugi - koło miasteczka Telechany. Przy śluzach i mostach powstały domki dla strażaków.

Na przepłynięcie 53-kilometrowego kanału od Jasiołdy do Szczary tratwy potrzebowały minimum 10 dni, barki ok. 5 dni, a łodzie 3 dni. Tratwy i barki poruszały się za pomocą drągów odpychanych od dna lub dzięki pociągowej sile koni, dla których została wytyczona specjalna droga wzdłuż brzegu. Zimą ruch na kanale zamierał, z uwagi na jego zamarzanie średnio od 18 listopada do 30 marca, ale przez pozostałą część roku był on dość intensywnie wykorzystywany, zwłaszcza do spływu drewna z dorzecza Prypeci w kierunku Niemna.

Upadek Rzeczpospolitej uniemożliwił szersze wykorzystanie kanału, nazywanego już w 1800 roku przez Tomasza Czackiego zapomnianym. Zniszczony w obydwu wojnach światowych i zaniedbany kanał jest już dziś tylko wąskim rowem melioracyjnym i zabytkiem techniki.

Zagrabiony przez Rosję (1793) w II rozbiorze Polski Pińsk znalazł się w guberni mińskiej.

W 1812 roku wojska rosyjskie dowodzone przez pułkownika Żewakowa rozbiły pod Pińskiem oddział armii napoleońskiej.

Na cmentarzu katolickim wzniesiono (1820) drewniany kościół p.w. Bożego Ciała (1820). Dawny kościół bernardyński p.w. św. Barbary (1786). został po kasacie zakonów (1832) przebudowany na prawosławną cerkiew (warawińską).

W pobliskiej wiosce Porzecz rozpoczęła pracę fabryka sukna (1837). W Pińsku zbudowano cukrownię Skirmunta (1860), szpital (1865), stocznię rzeczną (1885). Ruszyły pociągi na linii kolejowej (1884) Pińsk - Łuniniec. Węgierski przemysłowiec Galperin zbudował fabrykę zapałek "Progress - Wulkan".

W 1910 Pińsk zamieszkiwało 36 tys. ludzi, w tym 26 tys. Żydów. (tu urodziła się (1898) późniejsza premier (1969-1974) państwa Izrael - Golda Meir).

Podczas I wojny światowej miasto zajęły wojska niemieckie (1915-18). Po nich władzę w mieście przejęli bolszewicy.

W lutym i marcu 1919 roku oddziały Wosjka Polskiego pod dowództwem mjr Jerzego Dąbrowskiego oraz mjr Aleksandra Narbutt-Łuczyńskiego, wchodzące w skład operującej na Polesiu Dywizji Podlaskiej gen. Antoniego Listowskiego wyparł bolszewików z Pińska i okolic. Była to jedna z pierwszych operacji w rozpoczynającej się wojnie polsko-bolszewickiej.

Pińsk zajęty ponownie przez bolszewikow w lipcu 1920 został wyzwolony podczas bitwy niemeńskiej przez oddziały białoruskie gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza (oddział występował jako Białoruska Armia Narodowa).

25 września 1920 dowódca 4 armii Wojska Polskiego, gen. Skierski rozkazał 18 DP i grupie gen. Bułak-Bałachowicza opanowanie Pińska. 26.IX podszedł pod Pińsk i po zniszczeniu pociągu pancernego oskrzydlił Pińsk. Po południu konnica S. Bułak-Bałachowicza wdarła się na jego ulice.

W Pińsku znajdował się sztab sowieckiej 4 armii, tworzonej od podstaw po zniszczeniu poprzedniej w bitwie warszawskiej i oddziały tyłowe. Zaskoczenie bolszewików było całkowite, gdyż front 4 armii znajdował się w tym czasie na zachód od Pińska, w okolicy Janowa i Drohiczyna Poleskiego. Zdobywając Pińska gen. Bułak-Bałachowicz rozciął 4 armię na dwie części. Do niewoli wzieto 2500 i wielkie ilości sprzętu.

27 września zniszczono kolejny bolszewicki pociąg pancerny ostrzeliwujący stację Pińsk. 30 września grupa gen. Bułak-Bałachowicza została zluzowana przez 18 DP, kończąc tym samym swój szlak bojowy w polsko-sowieckiej wojnie 1920 r.

Wojennym sukcesom gen. Bułak-Bałachowicza towarzyszyły jednak mordy i gwałty na ludności cywilnej, połączone z rabunkiem na ogromną skalę. Ofiarą bałachowców padali przede wszystkim Żydzi. Tabor oddziału gen. Bułak-Bałachowicza składał się na początku sierpnia z 400 - 500 wozów, tak więc na jednego żołnierza przypadał jeden wóz załadowany narabowanym dobrem. Raporty polskich oficerów pełne są przykładów znęcania się żołnierzy Bułaka się nad Żydami. W Szacku bałachowcy wymordowali całe żydowskie rodziny. Ograbili wszystkie domy, zamieniając Szack w ruinę. Podobne sceny powtarzały się niemal we wszystkich zajmowanych przez oddziały gen. Bułak-Bałachowicza miejscowościach.

Olbrzymie rekwizycje powodowały, że na szlaku S. Bułak-Bałachowicza przez pińskie błota wszyscy bez mała chłopi opuścili wioski ze strachu przed jego oddziałami. Polskie raporty podkreślały doskonałe wspaniałą waleczność oddziału, nie równoważącej jednak stosunku do ludności cywilnej i sugerował internowanie grupy.

Po wyzwoleniu w II Rzeczpospolitej Pińsk był stolicą powiatu w województwie poleskim. Miasto ucierpiało wskutek dużego pożaru (1921).

W 1925 roku Pińsk stał się stolicą nowej diecezji katolickiej, a dotychczasowy kościół franciszkański, przebudowany w 1920 roku został katedrą. Pierwszy biskup diecezji pińskiej ks. Zygmunt Łoziński (1870-1932) 12 września 1925 roku otworzył Wyższe Seminarium Duchowne w Pińsku, przeniósł tutaj Mniejsze Seminarium Duchowne (od 1928 w Drohiczynie nad Bugiem). Utworzył drukarnię diecezjalną (1926) erygował kapitułę katedralną przygotował i przeprowadził (1929) pierwszy Synod Diecezji Pińskiej.

W dniu 2 lipca 1928 r. witał w Katedrze Pińskiej Prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego. Po przewrocie majowym (1926) wystosował 28 maja osobisty list z upomnieniem do marszałka Józefa Piłsudskiego, wytykając mu wywołanie bratobójczych walk i nawołując do pokuty. Zmarł w Wielką Sobotę 26 marca 1932 roku w opinii świętości. Obecnie jest przeprowadzany jego proces beatyfikacyjny.

Pińsk był silnym ośrodkiem ruchu syjonistycznego (w 1939 Żydzi stanowili 70% 20-tysięcznego miasta).

W Pińsku miała siedzibę flotylla rzeczna Polskiej Marynarki Wojennej (jej oficerowie w 1939 roku wzięci pod Mokranami do niewoli przez oddziały sowieckie zostali od razu rozstrzelani).

20 września 1939 rozpoczęła się sowiecka okupacja miasta, połączona z masowymi aresztowaniami i deportację Polaków w głąb Związku Sowieckiego.

1941-44 pod okupacją niemiecką siedziba komisariatu i dużego garnizonu wojskowego i policyjnego. Już na początku lipca 1941 Niemcy zamordowali ok. 11 tys. Żydów. W 1942 utworzyli getto, skąd wywozili ludność żydowską do obozów śmierci.

18 stycznia 1943 oddział żołnierzy Armii Krajowej pod dowództwem majora Jana Piwnika ("Ponury") uwolnił z miejscowego więzienia m.in. 3 cichociemnych i kilkunastu więźniów.

14 lipca 1944 roku Pińsk został zajęty przez nacierające ze wschodu oddziały 61 armii sowieckiej 1 Frontu Białoruskiego. W porcie rzecznym Sowieci zdobyli 185 jednostek pływających.

Po wojnie w Pińsku istniało liczne skupisko Polaków. Od 1991 roku w granicach niepodległej Białorusi, siedziba rejonu (powiatu) w obwodzie (województwie) brzeskim, liczy obecnie 125 tys. mieszkańców.

Więcej informacji:
Męczeństwo św. Andrzeja Boboli Jerzy Jasiuk, Swego nie znacie - KANAŁ OGIŃSKIEGO w; "Przegląd techniczny"


Wydrukuj stronę