Ruiny pałacu Sapiehów w Różanie
fot. K. Szastowski www.radzima.org
Różana, pałac Sapiehów wg XIX w. litografii Napoleona Ordy
Różana, pałac Sapiehów
fot. K. Szastowski www.radzima.org
Panorama Różany, widok z pocz. XX wieku
Cerkiew pounicka św. Piotra i Pawła i dawny klasztor bazylianów (1762-88)
fot. Mikołaj Kruk www.radzima.org
XIX wieczna kaplica na cmentarzu katolickim
fot. K. Szastowski www.radzima.org
Kościół katolicki p.w. św. Trójcy
fot. K. Szastowski www.radzima.org
Wnetrze kścióła p.w. św. Trójcy
fot. K. Szastowski www.radzima.org
pokaż
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000

 Polesie
 II Rzeczpospolita
 RÓŻANA
biał. РУЖАНЫ, Rushany rej. ПРУЖАНСКІ ros. РАЖАНА, РАЖАНАЯ, Rozhinoy, Rozinoi,

Miejscowość na zachodnim skraju Polesia nad rzeką Różanką niedaleko jej żródeł, pomiędzy Kosowem Poleskim a Wołkowyskiem. Posiadłość rodu Sapiehów - jedna z najwspanialszych rezydencji magnackich Polesia - położona na wysokim wzgórzu w południowo-wschodniej części miasta.

Lew Sapieha, sekretarz króla Stefana Batorego, później hetman wielki litewski z żoną Aleksandrą z Tyszkiewiczow Sapieżyną ufundowali dominikański kościół p.w. Trójcy Przenajświętszej (1596) oraz murowany klasztor karmelitów (1617), zniszczony po kasacie zakonu (1850). Do kościoła dobudowano kaplicę św. Krzyża (1768) i symetrycznie do niej kaplicę św. Barbary (1787) - według projektu Jana Samuela Bekiera.

Bartosz Bruchalski sprzedał (1598) majątek Różana Lwu Sapiesze. który na początku XVI w. zbudował tu zamek - rezydencję (posiadającą początkowo 3 czworokątne wieże), w którym podejmował (1617) królewicza Władysława Wazę (syna króla Zygmunta III). Już jako król Władysław IV ponownie gościł tu u Kazimierza Lwa Sapiehy (1644).


Herb Różany z postacią św. Kazimierza królewicza, nadany 20 czerwca 1637 roku przez króla Władysława IV

W kaplicy pałacu sapie-żyńskiego przez lat kilka spoczywało ciało św. Kazimierza (1655-61) wywiezione z katedry wileńskiej przed najazdem wojsk moskiewskich.

Pałac, zniszczony przez Szwedów i wojska konfederatów (1698) został odnowiony w pierwszej połowie XVIII wieku. Kanclerz Wielkiego Księstwa Litewskiego Aleksander Sapieha (1784) gościł tu podążającego na sejm grodzieński króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Powstała tu (1786) fabryka sukiennicza, działająca przez blisko 30 lat. Wladze carskie skonfiskowały budynki za udział Sapiehów w powstaniu listopadowym. Kupił ją na aukcji żydowski przedsiębiorca Pinas.

Choć zachowały się jedynie resztki poszczególnych budynków (głównego i wschodniego korpusu, arkady i brama wjazdowa) nadal wywierają na przybyszach imponujące wrażenie.

Za zaprojektowanie przebudowy pałacu (1784-88) oraz znajdujacych się na obniżeniu przed rezydencją kościoła parafialnego, klasztoru bazylianów oraz kaplicy cmentarnej, ich architekt Jan Samuel Biekier otrzymał od Sapiehy dożywotnią pensję w wysokości 2160 złotych.

Podczas przebudowy rozebrano dwie wieże dawnego zamku, a zachodnią wykorzystano przy budowie nowego budynku, symetrycznego do dotychczasowej rezydencji. Wewnątrz mieściły sie kaplica, gabinet osobliwości archeologicznych - muzeum i ogromna biblioteka, używająca własnego ekslibrisu (projektu Franciszka Bolcewicza. Przeniesiona po II rozbiorze Polski do pałacu Sapiehów w sąsiednim Dziareczynie koło Zelwy została tam rozgrabiona, także Julian Ursyn Niemcewicz zastał tam (1814) jedynie resztki rękopisów i druków. Księgozbiór, wraz z archiwum prużańskim skonfiskowany przez rząd carski, przewieziony do Grodna, a później (1858) do Wilna.

Przy pałacu wytyczono park, sad i oranżerię. Perspiektyva każdej lipowej alei w parku była zamknięta pawilonem z oranżerią. Obok znajdował się zwierzyniec. Park został zdewastowany po zamianie rezydencji w fabrykę.

We wschodnim skrzydle pałacu miał siedzibę teatr uważany w końcu XVIII wieku za jeden z najlepszych w Rzeczpospolitej. Król Stanisław August Poniatowski przyjechał tu na sztukę baletową M. Pręczyńskiego i komedię muzyczną "Czarodziejskie drzewa". Specjalnie zaprojektowana scena pozwalała siedmiokrotnie zmieniać scenografię podczas spektaklu. Widownia w kształcie podkowy mieściła blisko 30 lóż teatralnych.

W zachodnim skrzydle znajdowała się galeria map. Pod budynkami zachowały się wielkie piwnice ze sklepieniami kryjące dawniej arsenał i archiwum. Brama wjazdowa w kształcie łuku triumfalnego była bogato zdobiona m.in. kartuszami herbowymi.

Nieużytkowany i zdewastowany kompleks pałacowy spalił się podczas I wojny światowej (1914). Częściowo odrestaurowany w II Rzeczpospolitej został zniszczony (1944) przez niemieckich żołnierzy.

Różana zamieszkała przez 5 tys. mieszkańców wyludniła się całkowicie podczas sowieckiej (1939-41) i niemieckiej okupacji (1941-44). Większość żydowskiej ludności miasteczka (80% mieszkańców) Niemcy wymordowali jesienią 1943 roku. Jedyna ocalała synagoga była wykorzystywana podczas ponownej okupacji sowieckiej (1944-1991) kolejno jako magazyn, młyn i garaż.

Po 1960 roku zbudowano tu domy dla żołnierzy sowieckiej bazy rakietowej, jaka powstała w pobliżu miasta w Puszczy Białowieskiej. Pięć 5-piętrowych bloków budowano bezpośrednio na cmentarzu (bez wcześniejszej ekshumacji). Dziś opuszczone przez wojsko, zbudowane na mogiłach osiedle popada w ruinę.

W czasach sowieckich władze tolerowały niszczenie ocalałych fragmentów pałacu dla pozyskania cegły i wydawały nawet specjalne zezwolenia.

Od 1991 roku miasto w rejonie prużańskim obwodu brzeskiego Białorusi.


Wydrukuj stronę