Katyń-ekshumacja 1943 rok
fot. katyn_wp.webpark.pl
Katyń-ekshumacja 1943 rok
fot. katyn_wp.webpark.pl
Katyń-widok współczesny
fot. katyn_wp.webpark.pl
Katyń - mapa - na mapie Pokaż na mapie Rzeczpospolitej
Pokaż na mapie Katyń - mapa Dokładna mapa okolic Katynia

 Smoleńskie
 KATYŃ

Miejscowość na lewym (północnym) brzegu Dniepru, przy ujściu rzeki Katynki, 20 km na zachód od Smoleńska, dzieliła losy Smoleńszczyzny należąc do Rzeczypospolitej do 1654 roku. Katyń,zbrodnia katyńska

W lesie zwanym Kosogory, pomiędzy miejscowościami Gniazdowo i Katyń, Sowieci wymordowali w 1940 roku ok. 4200 polskich oficerów i podchorążych, wziętych do niewoli w wyniku agresji na Polskę 17 września 1939 roku. Wcześniej byli oni więzieni w Kozielsku.

Łącznie w trzech obozach (także w Ostaszkowie i Starobielsku) więziono łącznie 15 tys. oficerów i żołnierzy Korpusu Ochrony Pogranicza, policjantów i podchorążych. Wszyscy zostali zamordowani w Charkowie, Miednoje i Katyniu.

Pakt Ribbentrop-Mołotow, zawarty w Moskwie 23 sierpnia 1939 roku, przesądzający o agresji niemieckiej i rosyjskiej na Polskę, przewidywał podział Polski i likwidację państwa polskiego. Gdy walka z Niemcami jeszcze trwała (broniła się m.in. Warszawa, Hel), rosyjska Armia Czerwona dokonała ataku od wschodu Rzeczypospolitej w dniu 17 września 1939 roku. Katyń,zbrodnia katyńska

Po zakończeniu walk lokalnych ze stawiającymi opór jednostkami polskimi, Rosjanie wzięli do niewoli ogromne ilości jeńców (prócz oficerów ponad 200.000 szeregowców), także spośród oddziałów wycofujących się przed armią niemiecką.

Katyń, katyńska

Katyń,zbrodnia katyńska

3 października 1939 roku szef NKWD Ławrientij Beria rozkazał wyselekcjonowanie z masy jeńców - oficerów Wojska Polskiego, Korpusu Ochrony Pogranicza, funkcjonariuszy policji państwowej, pracowników wywiadu, sądownictwa i zgrupowanie ich w obozach Katyń, Starobielsk i Ostaszków. W rezultacie trwającej jeszcze jakiś czas segregacji - w Ostaszkowie skupiono funkcjonariuszy policji państwowej i pracowników sądownictwa, żołnierzy i oficerów KOP, zaś Katyń i Starobielsk stały się obozami dla oficerów Wojska Polskiego.

Już w czasie wkraczania oddziałów Armii Czerwonej zabito wielu polskich oficerów, wziętych do niewoli, np. pod Sopoćkiniami rozstrzelano gen. Józefa Olszynę -Wilczyńskiego, a pod Mokranami oficerów flotylli pińskiej. Katyń,zbrodnia katyńska

Wniosek o rozstrzelanie jeńców złożył ludowy komisarz spraw wewnętrznych, Ławrientij Beria. Decyzja zapadła 5 marca 1940 roku. Prócz Stalina pod rozkazem podpisani byli najwyżsi funkcjonariusze państwa sowieckiego i partii: Mołotow, Woroszyłow, Kaganowicz, Kalinin, Mikojan. Rozkaz dotyczył także rozstrzelania 11.000 Polaków, przetrzymywanych w tym czasie w więzieniach na kresach II Rzeczypospolitej. Rozkaz Berii oddawał polskich jeńców- wbrew konwencji genewskiej pod jurysdykcję policji politycznej czyli NKWD, a nie wojska.

Katyń, katyńska

Katyń,zbrodnia katyńska

Od początku 1940 roku, w wymienionych obozach dla jeńców, NKWD dokonywało przesłuchań i zakładało dla każdego teczkę osobową. Próby pozyskania jeńców dla celów agenturalnych, poza nielicznymi wyjątkami nie powiodło się. Dlatego Beria do wniosku o rozstrzelanie jeńców dołączył uzasadnienie: "Wszyscy są zatwardziałymi i nieprzejednanymi wrogami władzy sowieckiej". Katyń,zbrodnia katyńska

Akcja masowych rozstrzeliwań, powierzona specjalnym grupom NKWD, rozpoczęła się w kwietniu 1940 roku i trwała mniej więcej do połowy maja. Jeńców z obozu w Katyńu transportowano koleją do Gniezdowa pod Smoleńskiem, a stamtąd do lasu katyńskiego samochodami (pierwszy z transportów 3 kwietnia). Najprawdopodobniej wszystkich rozstrzeliwano nad otwartymi grobami. Szczegółów eksterminacji w lesie katyńskim możemy się w zasadzie tylko domyślać, nie odnaleziono żadnych zapisów i meldunków. Brak wiarygodnej relacji z egzekucji, gdyż nie przeżył jej nikt. Zachowały się jedynie relacje świadków oddzielonych w ostatniej chwili od rozstrzeliwanych.

Jak wykazały ekshumacje, jeńców uśmiercano jednym strzałem w tył głowy, rzadko dochodziło do dwu lub trzech strzałów. Zdarzały się także pchnięcia sowieckimi bagnetami. Niektórzy jeńcy mieli związane z tyłu ręce. W Katyniu procedura rozstrzeliwania była zapewne następująca: po przywiezieniu kolejnej partii jeńców autobusem do lasu, nad brzeg mogił w karetkach typu "czarnyj woron", używanych zresztą w całym Związku Sowieckim (więzień siedział tam wciśnięty w osobną miniaturową celkę). Od chwili umieszczenia w takiej celi śmierci żaden opór więźnia nie był już możliwy.

Katyń, katyńska

Być może niektórych jeńców z obozu w Katyńu rozstrzelano już w marcu w Smoleńsku. Znane są listy imienne kolejnych transportów kwietniowych i majowych z Katyńa. Choć zginęli prawie wszyscy duchowni przebywający w Katyńu (oddzieleni od reszty jeńców przed Bożym Narodzeniem 1939 roku), podczas ekshumacji w Katyniu zidentyfikowano zwłoki tylko jednego księdza.

Od pierwszej chwili formowania armii Andersa w 1941 r. rozpoczęto poszukiwania kolegów z trzech obozów, po których zaginął wszelki ślad i od wiosny 1940 roku, gdy urwała się korespondencja. Gen. Anders zlecił koordynację tych poszukiwań byłemu więźniowi Starobielska, rotmistrzowi Józefowi Czapskiemu. Sprawa zaginionych oficerów była przedmiotem rozmów na najwyższym szczeblu międzypaństwowym, m.in. między gen. Sikorskim i Stalinem (3 grudnia 1941). Strona polska przekazała listy imienne zaginionych. Rosjanie przez cały czas udzielali wykrętnych odpowiedzi, wśród polskiej opinii narastały najgorsze przeczucia. Rząd polski w Londynie składał kolejne noty, na które strona sowiecka nie udzielała odpowiedzi. Katyń,zbrodnia katyńska

13 kwietnia 1943 roku okupujący Smoleńszczynę Niemcy ogłosili, że odkryli groby polskich oficerów zamordowanych przez sowiecki służby specjalne NKWD.

Na terenie lasu katyńskiego, znajdującym się na zastrzeżonym przedtem terenie NKWD (tzw. "zaprietnąja zona"), w okresie od marca do czerwca 1943 roku, Niemcy znaleźli osiem masowych grobów (zostały opisane według kolejnej numeracji), a w nich ponad cztery tysiące zwłok polskich oficerów, więźniów obozu w Katyńu.

Groby były różnej wielkości, pierwszy - największy mieścił około 2.500 zwłok. Zwłoki tworzyły niekiedy do dwunastu warstw, co - opóźniając ekshumację - długo demonstrowano zwiedzającym. Ofiarom zadawano śmierć pojedynczo, z broni krótkiej kalibru, typowej dla wyposażenia NKWD.

Katyń, katyńska

11 kwietnia 1943 roku do lasu katyńskiego przybyła z Warszawy na niemieckie zaproszenie polska delegacja różnych osób, w tym z działającej w GG Rady Głównej Opiekuńczej (RGO). Wśród tych osób znajdowali się pisarze: Jan Emil Skiwski i Ferdynand Goetel, wybitny prozaik, prezes Związku Zawodowego Literatów Polskich w okresie przedwojennym. 14 kwietnia odleciała z Warszawy do Katynia komisja techniczna PCK (Polskiego Czerwonego Krzyża) z sekretarzem generalnym Kazimierzem Skarżyńskim. Po tym terminie ekshumacji i identyfikacji dokonywali planowo przede wszystkim członkowie ekipy Polskiego Czerwonego Krzyża.

Po powrocie do Warszawy członków pierwszej polskiej delegacji - z ich spostrzeżeniami zapoznały się dowództwo Armii Krajowej. Meldunki przekazano tajnymi kanałami radiowymi rządowi polskiemu w Londynie. Katyń,zbrodnia katyńska

17 kwietnia 1943 delegat PCK w Szwajcarii S. Radziwiłł złożył notę rządu polskiego do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża w Genewie, z prośbą o zbadanie sprawy katyńskiej na miejscu odnalezienia masowych grobów. 23 kwietnia MCK wyraził zgodę na wysłanie komisji do Katynia pod warunkiem akceptacji przez wszystkie zainteresowane strony. Nie doszło jednak do wysłania komisji (choć Niemcy także skierowali podobną co Polska notę do MCK), gdyż stanowczo zaprotestował Związek Sowiecki, na którego terytorium znajdowały się groby masowe.

Katyń, katyńska

Wykorzystując prośbę polskiego rządu do MCK jako pretekst, Stalin i rząd sowiecki zerwali w dniu 26 kwietnia 1943 roku stosunki dyplomatyczne z rządem polskim w Londynie. Sprawa katyńska ułatwiła Stalinowi wysunięcie na forum polityczne grupy kolaboranckiej w ZSSR, tworzącej tak zwany Związek Patriotów Polskich. Kolaboranci, z Wandą Wasilewską, przyłączyli się natychmiast do akcji propagandowej, której celem było ukazanie działań niemieckich w Katyniu jako prowokacji skierowanej przeciw ZSSR.

Pod koniec kwietnia 1943 roku Niemcy zaprosili trzynastu przedstawicieli specjalistów medycyny sądowej z różnych krajów, w tym kraju neutralnego, Szwajcarii (prof. Franęois Naville'a), którzy jako międzynarodowa komisja lekarska przyjechali do Katynia i tutaj dokonali badań i sekcji zwłok (29-30 kwietnia). Raport komisji, podpisany l maja, mówił, że zbiorowego mordu dokonano na wiosnę 1940 roku, a więc w czasie, kiedy teren ten był pod kontrolą państwa sowieckiego i NKWD. Niemcy proponowali udział w komisji śledczej lekarzy także przedstawicielowi rządu polskiego w Londynie, jednak ta propozycja ze zrozumiałych względów nie została przez polską stronę przyjęta.

Teren ekshumacji odwiedzały zapraszane przez Niemców "wycieczki" z terenu Generalnej Guberni (np. "wycieczka" robotników Warszawy). Wiadomości o Katyniu przekazywała też i potwierdzała prasa konspiracyjna. Katyń,zbrodnia katyńska

Po zmianie linii frontu wschodniego i zajęciu terenu Smoleńska i lasu katyńskiego przez Armię Czerwoną Sowieci wszczęli we wrześniu 1943 roku fikcyjne śledztwo, a następnie nowe ekshumacje na terenie lasu katyńskiego w styczniu 1944 roku.

Następnie, na wiosnę tegoż roku przeprowadzono tam intensywne prace ziemne, potwierdzone zdjęciami niemieckiego wywiadu lotniczego, brak jednak dokumentów o ich zakresie i wynikach. Sprofanowano i zniszczono bezpowrotnie teren cmentarzy, w tym tzw. cmentarz PCK.

Katyń, katyńska

24 stycznia 1944 Sowiecka Komisja Specjalna, prowadząca prace ekshumacyjne w Katyniu od 16 do 23 stycznia, pod przewodnictwem Nikołaja N. Burdenki ogłosiła komunikat, z którego wynikało, iż mordu dokonali Niemcy w końcu 1941 roku, po zajęciu tych terenów, a ekshumacje roku 1943 były wynikiem starannie przygotowanego przez Niemców fałszerstwa.

Katyń, katyńska

Katyń,zbrodnia katyńska

W 1944 sfabrykowano dowody mające służyć oskarżeniu Niemców o tę zbrodnię. Mimo wysiłków sowieckich nie włączono tych pomówień do aktu oskarżenia w procesie Norymberskim. Komunistyczne władze PRL (Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej) podtrzymywały sowiecką wersję wydarzeń aż do 1990 roku.

Mówienie prawdy o tych wydarzeniach kończyło się szykanami komunistycznej administracji, a czasami prześladowaniem przez Służbę Bezpieczeństwa. Dopiero w 1992 Polska otrzymała kopię decyzji Berii o rozstrzelaniu Polaków.

10 kwietnia 2010 roku udając się na uroczystości 70 rocznicy zbrodni w Katyniu przy lotnisku na północy Smoleńska rozbił się samolot z polską delegacją. W katastrofie zginęło 96 osób, w tym Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński, jego małżonka Maria, większość ministrów z Kancelarii Prezydenta, szef Sztabu Generalnego i dowódcy wszystkich rodzajów sił zbrojnych Wojska Polskiego, ordynariusze polowi Wojska Polskiego, posłowie, senatorowie, prezesi Instytutu Pamięci Narodowej, Narodowego Banku Polskiego, Rzecznik Praw Obywatelskich, przedstawiciele Rodzin Katyńskich. Katyń,zbrodnia katyńska

Więcej informacji:

Jacek Trznadel, Katyń
Galeria zdjęć
Zdjęcia pomników
Ośrodek Studiów Wschodnich "Karta"
Jan Nowak-Jezioranski, Dwa oblicza Rosji. W rocznicę Katynia

Aleksander Dawidowicz: Ludobojstwo sowieckie w Polsce Wschodniej, w: "Dziennik Chicagowski" 24 maja 1996


Wydrukuj stronę