Sobór Uspieński w Smoleńsku (XVII w.)
fot. prof. Paweł Waszak
Pokaż na mapie
 Smoleńskie
 I Rzeczpospolita
 SMOLEŃSK

Gród nad Dnieprem strzegący tzw. "Bramy Smoleńskiej" pomiędzy Dnieprem i Dźwiną, wzmiankowany w 863, przyłączony (882) do Rusi Kijowskiej. W XI-XII w. stolica udzielnego księstwa, zhołdowanego w XIV w przez Litwę i przyłączonego (1404) przez Witolda do Wielkiego Księstwa (z czasem jako osobne województwo).

Za panowania Zygmunta Starego, pomimo wielkiego zwycięstwa pod Orszą Rzeczpospolita utraciła Smoleńsk (1514)

Twierdza została silnie ufortyfikowana przez Rosjan (1592-1602) poprzez budowę grubych i wysokich murów z kilkudziesięcioma basztami.

Po półtorarocznym oblężeniu Zygmunt III odzyskał (1611) Smoleńsk. Po ogłoszeniu królewicza Władysława Wazy carem rosyjskim, wyruszyła (1612) wyprawa króla Zygmunta III Wazy. 2 października 1612 roku przybyto do Smoleńska i rozpoczęto rokowania z bojarami moskiewskimi. 4 stycznia 1613 roku Zygmunt III odrzucił propozycję przekazania Władysławowi tronu carskiego, pod warunkiem przejścia na prawosławie i przekazania Smoleńska Rosji. 17 lutego 1613 roku król wyruszył w droge powrotną do Warszawy. W efekcie 14 marca 1613 roku na cara został koronowany Michał Romanow, założyciel najpotężniejszej dynastii rosyjskiej.

Król Zygmunt III Waza przywrócił dawne województwo smoleńskie, które faktycznie istniało tylko pół wieku. Województwo smoleńskie miało trzech senatorów (biskupa, wojewodę i kasztelana). Dzieliło się na 2 powiaty: smoleński i starodubowski. Herbem województwa było złote berło (laska), w szarej tarczy na czerwonej chorągwi. Od 1613 roku Smoleńsk był siedzibą biskupwa katolickiego (przedostatnim biskupem tytularnym smoleńskim był znany dziejopis Adam Naruszewicz).

Zygmunt III Waza ufundował tu (1620) kościół i klasztor bernardynów.

XVII-wieczne mury Smoleńska
fot. Paweł Waszak
Mury obronne z basztami, XVII w.
fot. Fortyfikacje rosyjskie
100-lat od dnia poświęcenia rzymsko-katolickiego kościoła w Smoleńsku,akwarela
rys. A.N.Rusiecka

Umocnienia Smoleńska dotyczyły konstytucje Sejmu Rzeczpospolitej (1620,1631). Po śmierci Zygmunta III Wazy wojska moskiewskie zerwały warunki rozejmu (1619) z Dywilina i zaatakowały 14 kistopada 1632 roku Smoleńsk. Twierdza wytrzymała 10-miesięczne oblężenie przez 25-tysięczną armię rosyjską ze 160 działami (1632) pod wodzą Michała Borysowicza Szeina. Rosjanie zbudowali własne wały wokół twierdzy, bronionej przez zaledwie 1600 Polaków i wprowadzoną przez Krzysztofa Radziwiłła 1000-osobową odsiecz.

30 sieropnia 1633 roku dotarła pod Smoleńsk armia Rzeczpospolitej dowodzona przez krola Władysława IV. Po paru miesiącach walk Polacy otoczyli Rosjan, którzy skapitulowali 25 lutego 1634 r. Efektem zwycięstwa było zawarcie pokoju w Polanowie.

Z polecenia króla Władysława IV, wojewoda Aleksander Gosiewski wzmocnił twierdzę od zachodu.

Po zawarciu w Perejesławiu ugody Kozaków z carem, przyłączającej Ukrainę do Rosji, w lipcu 1654 roku rozpoczęło się oblężenie Smoleńska przez armię moskiewską. Po trzech miesiącach twierdza poddała się Rosjanom.

Smoleńsk już do Rzeczypospolitej nie powrócił, a jego zabór został uznany w traktacie pokojowym Grzymułtowskiego (1686).

Jako województwo tytularne smoleńskie nie przestało jednak istnieć do końca Rzeczypospolitej, odprawiając swoje sejmiki tzw. egzulanckie, w Wilnie (województwo w kościele bernardyńskim, a powiat starodubowski w kościele Karmelitów Bosych pod Ostrą Bramą).

Gdy Smoleńsk zajęła Moskwa (1654) franciszkanie wyjechali. Powrócili w 1781, z czasem zbudowali murowany kościół Narodzenia NMP (1838). Ostatnia wzmianka o zakonnikach pochodzi z 1855 r. Kościół został na nowo poświęcony w 1999.

10 kwietnia 2010 roku udając się na uroczystości 70 rocznicy zbrodni w Katyniu przy lotnisku na północy Smoleńska rozbił się samolot z polską delegacją. W katastrofie zginęło 96 osób, w tym Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Lech Kaczyński, jego małżonka Maria, większość ministrów z Kancelarii Prezydenta, szef Sztabu Generalnego i dowódcy wszystkich rodzajów sił zbrojnych Wojska Polskiego, ordynariusze polowi Wojska Polskiego, posłowie, senatorowie.

Więcej informacji:

Zygmunt Gloger, Województwo smoleńskie, "Geografia historyczna ziem dawnej Polski"


Wydrukuj stronę