fot. www.e-kalush.if.ua
fot. www.e-kalush.if.ua
fot. www.shtetlinks.jewishgen.org
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Stanisławowskie
 II Rzeczpospolita
 KAŁUSZ

ukr. КАЛУШ, Kalush


Stanisławowskie
Dolina, Kałusz, Nadwórna,
Rohatyń, Stanisławów, Stryj, Żydaczów
 mapa 1:75 000 
PN - ZACH
Chodorów, Stryj, Żurawno, Żydaczów
PN - WSCH
Bursztyn, Halicz, Kałusz, Rohatyń, Wojniłów
PD - ZACH
Dolina, Mizuń, Rożniatów
PD - WSCH
Bohorodczany, Delatyń, Nadwórna

Miejscowość nad rzeką Siwką, 100 km na południowy zachód od Lwowa, przy drodze ze Stanisławowa do Doliny.

Pierwszy raz wspomniana (1440), gdy Władysław Warneńczyk "król Węgier i Polski , Dalmacji, Chorwacji etc., najwyższy książę Litwy i dziedzic Rusi zezwolił Mikołajowi Parawie z Lublina na wykupienie z rąk Piotra Odrowąża wojewody lwowskiego zamku halickiego" wraz ze wsią Kałusz.

Kałusz słynął z wydobycia soli. Pierwsze saliny wspomniano już w 1464 roku. W 1553 były tu już 2 warzelnie soli.

W 1549 roku król Zygmunt August upoważnił Mikołaja Sieniawskiego, wojewodę bełskiego, hetmana polnego i starostę halickiego do założenia w starostwie miasta 'Kałusze'.

Miasto otrzymało wówczas (1549) lokację na prawie magdeburskim. Herb Kałusza przedstawiał na niebieskim polu trzy topki soli, pod nimi litera K, pod nią księżyc zwrócony rogami ku górze.

W 1553 król nadał Sieniawskiemu - w nagrodę za zasługi wojenne Kałusz z obowiązkiem zwrócenia go Korony w razie wymarcia męskiej linii rodu.

W 1595 roku Kałusz został spalony przez Turków (?).

W 1615 starostą kałuskim był Stanisław Żółkiewski, hetman wielki koronny.

Kościół katolicki p.w. św. Walentego ufundował (1469) król Kazimierz Jagiellończyk. Został odnowiony dzięki darowiźnie króla Stefana Batorego (1578). W Kałuszu istniała też drewniana cerkiew św. Michała.

14 października 1672 roku Jan Sobieski, hetman wielki koronny dogonił tu Tatarów Selim Gireja i rozbił czambuł, uwalniając kilka tysięcy jasyru (ludzi porwanych w celu sprzedaży na tureckich bazarach, jako niewolników).

Trzy lata później ponownie pod Kałuszem (1675) Andrzej Potocki rozbił oddział tatarski.

Po pożarze i zarazie (1770) Kałusz wyludnił się - z 320 domostw pozostało niespełna 200. Istniał tu wówczas jeszcze zamek z wałami ziemnymi.

Ostatnim starostą Rzeczpospolitej był Stanislaw Lubomirski, marszałek wielki koronny, Kałusz zagarnęła Austria podczas I rozbioru Polski (1772). Władze austriackie zlikwidowały starostwo 1 maja 1782 roku.

W XIX wieku powstała jako osobna osada kolonia niemiecka Nowy Kałusz. Kopalnie soli w XIX w. sięgające w XIX wieku na 160 metrów pod ziemię produkowały ok.4 ton soli rocznie

W 1810 urodził się tu Franciszek Smolka, polski polityk przywódca powstałego we Lwowie (1868) Towarzystwa Narodowo-Demokratycznego, którego celem było uzyskania zgody Wiednia na przebudowę monarchii austro-węgierskiej w federację pięciu głównych krajów (Austria, Węgry, Czechy, Galicja, Chorwacja).

W 1842 konsekrowano odnowiony i wymurowany kościół.

W dugiej połowie XIX wikeu powstała tu stacja kolei z Doliny do Stanisławowa. Kałusz liczył wtedy 7,2 tys.mieszkańców - 60% Żydów i Niemców, 29% Ukraińców, 11% Polaków. W powiecie, liczącym 65 tys. ludzi dominowali Ukraińcy (80%), Polaków było 14%, a Niemców i Żydów 5%, polacy 14% ukra 80%

W Babinie, ok. 5 km od Kałusza urodził się Tadeusz Jordan-Rozwadowski (1866-1928).

Podczas I wojny światowej w stopniu generała brygady dowodził brygadą, która walczyła m.in. pod Gorlicami.
W październiku 1918 otrzymał nominację Rady Regencyjnej na dowódcę tworzącego się wojska polskiego. W listopadzie 1918, po przekazaniu dowództwa nad wojskiem J. Piłsudskiemu, został pierwszym Szefem Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. Był dowódcą armii Wschód broniącej Lwowa przed Ukraińcami (1918-19). W 1919 został szefem misji wojskowej na konferencję pokojową w Paryżu.
Podczas wojny polsko-bolszewickiej na stanowisku Szefa Sztabu Generalnego (1919-20), powołany do Rady Ocalenia Polski i wyznaczony na dowódcę obrony Warszawy, następnie generalny inspektor kawalerii Wojska Polskiego (1921-26). W czasie przewrotu majowego dowodził wojskami rządowymi walczącymi ze zbuntowanymi oddziałami marszałka Piłsudskiego. Uwięziony (1926) pod fałszywym zarzutem nadużyć w administracji wojskowej. Zwolniony, przeszedł (1927) w stan spoczynku.

W II Rzeczypospolitej Kałusz był siedziba powiatu województwa stanisławowskiego.

Miejscowa kopalnia soli potasowej zatrudniała 3000 pracowników. Należała do Banku Gospodarstwa Krajowego. Działała także kopalnie stara i nowa w Hołyniu. Łącznie produkowano 210 tys. ton soli potasowych rocznie.

W samym Kałuszu żyło (1939) 17 tys. mieszkańców, w tym 6 tys. Żydów. Powiat zamieszkiwało blisko 9 tys. osób, w tym 1 tys. Niemców.

W Kałuszu istniały 3 szkoły powszechne, 2 gimnazja miejskie, szkoła hebrajska, szkoła zawodowa. Kałuskie szkoły ukończyli:

prof. Tadeusz Krwawicz (1910-88) sławny okulista, prof. Uniwersytetu Lwowskiego i Akademii Medycznej w Gdańsku.
kapitan Andrzej Piasecki - zastępca dowódcy słynnego okrętu podwodnego (1939040) ORP "Orzeł"
W. Kazaris - poeta i bajkopisarz ukraiński.

W mieście działało sponsorowane przez kopalnię soli Towarzystwo Dramatyczne oraz chór i orkiestra, a także cały szereg polskich organizacji społecznych, takich jak Związek Górników, Związek Kombatantów, Związek Oficerów Rezerwy, Towarzystwo Tatrzańskie, "Strzelec" Stowarzyszenia Rękodzielników, Przemysłowców, Kupców, Adwokatów.
Życie kulturalne Ukraińców ogniskowało się w Domu Narodnym, z salami widowiskową, klubową, gimnastyczne oraz czytelnią "Proświty" oraz w Ukraińskim Towarzystwie Mieszczańskim "Gwiazda". Do Kałusza przyjeżdżał Ukraiński narodowy Teatr im. M. Sadowskiego.

W mieście funkjonowały 4 hotele, kino oraz 5 młynów, fabryki likierów, cukierków, wód gazowanych, dachówek, mydła, garbarnia, cegielnie, browar, tartaki, odlewnia dzwonów braci Felczyńskich.

Po agresji 17 września 1939 wojska sowieckie zajęły miasto 21 września. Wkrótce rozpoczęły się masowe aresztowania i wywózki Polaków.

Krótko po wkroczeniu Niemcy rozpoczęli (X.1941) mordowanie Żydów w Kałuszu. W kwietniu 1942 r. Żydów z getta w Kałuszu wywieziono do obozu koncentracyjnego w Bełżcu. W sierpniu 1942 r. getto w Kałuszu zostało zlikwidowane, a część ocalałych Żydów przewieziono do Stanisławowa.

W 1943 roku Ukrainiec J. Pigulak przeprowadzał zaciąg do ochotniczej dywizji ukraińskiej SS "Galizien". Jednak już w listopadzie 1943 i 6 maja 1944 r. Niemcy rozstrzelali w Kałuszu 60 Ukraińców.

W roku 1945 polskich mieszkańców Kałusza wysiedlono z miasta. Po okresie ponownej okupacji sowieckiej (1944-91) Kałusz od 1991 roku należy do Ukrainy.

Stanisławowskie
Dolina, Kałusz, Nadwórna,
Rohatyń, Stanisławów, Stryj, Żydaczów
 mapa 1:75 000 
PN - ZACH
Chodorów, Stryj, Żurawno, Żydaczów
PN - WSCH
Bursztyn, Halicz, Kałusz, Rohatyń, Wojniłów
PD - ZACH
Dolina, Mizuń, Rożniatów
PD - WSCH
Bohorodczany, Delatyń, Nadwórna

Więcej informacji:
Kałusz w XX wieku


Wydrukuj stronę