fot. My castles

fot. My castles
fot. Siostry Felicjanki
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Stanisławowskie
 II Rzeczpospolita
 NADWORNA
{NADWÓRNA]

inaczej Nadwórna, ukr. НАДВiРНА, Nadvirna


Stanisławowskie
Dolina, Kałusz, Nadwórna,
Rohatyń, Stanisławów, Stryj, Żydaczów
 mapa 1:75 000 
PN - ZACH
Chodorów, Stryj, Żurawno, Żydaczów
PN - WSCH
Bursztyn, Halicz, Kałusz, Rohatyń, Wojniłów
PD - ZACH
Dolina, Mizuń, Rożniatów
PD - WSCH
Bohorodczany, Delatyń, Nadwórna

Miejscowość na wschodnim brzegu Bystrzycy Czarnej (Nadworzańskiej), nad potokiem Strymba, przy drodze ze Stanisławowa(38 km) na Bohorodczany i Kołomyję oraz ze Śniatynia do Czerniowiec.

Nadworna leży na wschód od góry Zadkiwki (608 m.n.p.m) w malowniczej okolicy u podnóża Gorganów. Znana była z warzelni soli.

Nazwa miała pochodzić od wielkiej liczby nadwornych sług Potockich, którzy nie mogąc pomieścić się na zamku, osiedlili się w jego pobliżu lub od potoku Worony, nad którą jest położona.

Pierwszy raz wspomniana (sierpień 1589), gdy właściciel zamku w Pniowie (5 km od Nadwornej - zamek w Pniowie zbudował w połowie XVI w. stolnik halicki Paweł Kuropata). Do wybudowania Stanisławowa zamek ten był najsilniejszą twierdzą na Pokuciu. ), Mikołaj Kuropatwa wniósł protestację do grodzkich ksiąg Lwowa z powodu utraty podczas najazdu tatarskiego dokumentów potwierdzających nadania ziemi.

Prawdopodobnie Nadworna posiadała już wówczas lokację na prawei magdeburskim, nadaną pomiędzy latami 1564 i 1578.

W 1601 roku w Nadwornej zbudowano ratusz.

W 1621 roku oddział opryszków Grynia Kardzasza dokonał podkopu i zrabował kosztowności z zamku pniowskiego, raniąc Aleksandra Kuropatwę.

Jesienią 1648 zamek odparł dwutygodniowe oblężenie Kozaków pod wodzą S.Wysoczana

Pierwszy kościół p.w. Najświętszej Maryi Panny (św. Trójcy?), fundacji Pawła i Mikołaja Kuropatwów powstał w 1599 roku, od 1609 parafialny. Nowa świątynia (1713) spłonęła w 1823 roku. Zastąpiono ją murowanym kościołem w 1838 roku.

W 1745 po śmierci ostatniego z rodu Kuropatwów Nadworna przeszła w ręce Ignacego Cetnera, późniejszego arcymarszałka Galicji. Nadał on miastu herb ze złotym proporcem na czerwonym polu.

Po skasowaniu przez cesarza Józefa II zakonów, rozebrano i przeniesiono (1785) do Nadwornej największą drewnianą cerkiew Skitu Maniawskiego noszącą od tej pory nazwę cerkwi Zwiastowania Bogurodzicy

Nowa cekiew unicka (1840, przebudowana 1898) p.w. Pogrzebu (Pokrowska) Przeczystej Dziewicy Maryi posiadała 3 cerkwie filialne w okolicy Nadwornej.

W 1843 powstała niewielka fabryczka maszyn rolniczych, wyroby której pokazywano (1844) na międzynarodowej wystawie w Wiedniu.

W 1867 Nadworna został siedzibą starostwa. W 1880 roku miasto liczyło 6,7 tys. mieszkańcow (66% Żydów). W mieście działała fabryka zapałek (1870) i browar (1877), bank spółdzielczy (1882).

W 1886 roku w okolicy rozpoczęto wydobycie - oleju skalnego (ropy naftowej), początkowo zwożonego do Nadwornej w drewnianych beczkach. Na początku XX wieku zbudowano destylarnię ropy.

Już w XIX wieku bardzo intensywna wycinka przetrzebiła okoliczne lasy na potrzeby tartaków w Mikuliczynie, Pniowie i Pasiecznej, zwiększając groźbę powodzi z górskich potoków.

Powiat nadworniański zamieszkały był w XIX wieku głównie przez Ukraińcow (75%).

Fundusz ubogich założony (1667) przez Zofię ze Stanisławowa, żonę Pawła Kuropatwy z Pasieczyny przez ponad 200 lat prowadził działalność dobroczynną.

19 listopada 1894 zainaugurowano linię kolejową ze Stanisławowa przez Nadworną do Horodenki.

Na początku I wojny światowej, w sierpniu 1914 roku miasto doznało olbrzymich zniszczeń w pożarze, ktory strawił ponad 300 budynków. We wrześniu 1914 roku do Nadwornej wkroczyły wojska carskiej Rosji. Wiosną 1915 roku miasto odbili Austriacy, linia frontu wciąż jednak przebiegała w pobliżu Nadwornej.

W październiku 1914 r. oddziały polskiej II Brygady Legionów (zwanej też Żelazną Brygadą Karpacką) dowodzonej przez Józefa Hallera przeszły w Beskidy Wschodnie w rejonie przełęczy Rogodze Wielkie (zwanej od tego czasu Przełęczą Legionów) i rozpoczęły walki z Rosjanami w rejonie Pasiecznej, Rafajłowej i Mołotków.

Dopiero pod 1916 roku linia frontu przesunęła się na wschód i władze austriackie otworzyły szkoły.

W listopadzie 1918 miasto opanowali Ukraińcy, związani z Zachodnioukraińską Republiką Ludową. 17-18 maja 1919 roku wobec zbliżania się oddziałow Wojska Polskiego Ukraińcy zarządzili mobliację do swoich oddziałów. Polacy 15 maja wyzwolili Stanisławów, a po wlakacj 20-25 maja 1919 roku Nadworną.

W II Rzeczypospolitej Nadworna była siedzibą powiatu województwa stanisławowskiego. W mieście działały liczne organizacje ukraińskie. Odbywały się zjazdy UNDO z udziałem kilkuset delegatów i ukraińskich posłow do Sejmu Rzeczypospolitej.

Pomimo wielu możliwości oficjalnego działania w Nadwornej powstał (ok.1924) "Kureń śmierci" Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO), którego celem było organizowanie akcji terrorystycznych. Po wyjeździe jego organizatora M.Demiańczuka do Lwowa (1927) dzoałalność "Kurenia" osłabła.

Już wkrótce jednak, powstałe (1930) na bazie UWO bojowki Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) zaczęły dokonywać podpaleń folwarków, a od końca 30-tych akcji sabotażowo-dywersyjnych za pieniądze niemieckiego wywiadu wojskowego - Abwehry (także morderstw na tle politycznym).

Po zajęciu Nadwornej przez wojska sowieckie 20 września 1939 roku rozpoczęły się deportacje, aresztowania i mordy prowadzone przez sowieckś służbę bezpieczeństwa NKWD. Do miasta napłynęła też grupa uchodźców (głównie Żydów) z zachodniej Polski, zajętej przez wojska niemieckie.

Kres radzieckiemu terrorowi położyło 1 lipca 1941 zajęcie Nadwiornej przez oddziały wojska węgierskiego, walczącego - u boku Niemiec ze Związkiem Sowieckim. Bojówki ukraińskie rozpoczęły w tym czasie organizowanie pogromów Żydów.

W końcu lipca 1941 roku odkryto pierwsze ślady działalności sowieckiego NKWD - 5 masowych grobów z 82 osobami(takze kobiet i dzieci). Ich pogrzeb zgromadził tysiące mieszkańców.

Pod koniec sierpnia 1941 roku do Nadwornej wkroczyli Niemcy, obsadzający urzędy administracji lokalnej Ukraińcami. Wkrótce roztrzelano pierwszy tysiąc osób, głównie Żydów.

We wrzesniu 1941 do Nadwornej zaczęli napływać uchodźcy żydowscy z Rusi Zakarpackiej zajętej przez Węgry.

6 października Niemcy z pomocą ukrainskiej policji zaczęli wyszukiwać Żydów w mieście i gromadzić ich na placu koło kościoła. Stąd ciężarówkami wywożono ich na rozstrzelanie do lasu w Bukowince. Łącznie wymordowano ok. 2000 osób, także kobiet i dzieci.

Wiosną 1942 roku rozpoczęto prace przy tworzeniu tworzenie getta, zakończone 30 kwietnia 1942 roku. Getto podzielone na dwie częśc "A" - zamieszkałą przez Żydów wykorzystywanych przez Niemców do pracy niewolniczej w obozie pracy w Nadwornej i "B" -dla pozostałej ludności. Brak żywności i fatalne warunki sanitarne, zwłaszcza w części "B" powodowały umieranie z głodu i wskutek chorób, zwłaszcza wśród często osieroconych dzieci.

Kolejną grupę 700 Żydów wywieziono do Stanisławowa, gdzie zostali zamordowani we wrześniu 1942 roku.

Nieliczne grupy Żydów uciekły do pobliskich lasow, gdzie przeżycie utrudniały powstające bojówki ukrańskiej OUN.

24 października 1942 roku wszystkich pozostałych Żydów zgromadzono w synagodze i wyweziono na zagładę do Stanisławowa. Ostatnie grupy Żydów Niemcy wymordowali w listopadzie 1942 roku pod Nadworną.

28 kwietnia 1943 roku Niemcy ogłosili powstanie ukraińskiej dywizji SS-Hałyczyna (Galizien). 22 czerwca rozpoczęto nabór ochotnikow w Nadwornej, wspomagany cotygodniowymi ogłoszeniami w cerkwi unickiej.

11 listopada 1943 - w polskie Święto Niepodległości gestapo w Nadwornej dokonało fali aresztowań ok. 350 Polaków, część wywożąc na roboty do Niemiec, część mordując w więzieniu w Stanisławowie. Łącznie podczas wojny zginęło 6,3 tys. mieszkańców Nadwornej.

(26 lipca?) 30 września 1944 roku Nadworną zajęła sowiecka 1 Gwardyjska Brygada Czołgów płk. Gorełowa

Obraz Matki Boskiej Nieustającej Pomocy z kościoła w Nadwórnej został przez ostatniego proboszcza ks. Tadeusza Łączyńskiego przewieziony do Legnicy. Obecnie znajduje się w ołtarzu bocznym katedry legnickiej.

Po ponownej okupacji sowieckiej (1944-91) Nadworna od 1991 roku należy do obwodu iwano-frankowskiego (stanisławowskiego) Ukrainy, liczy 22 tys. mieszkańców. 10 lipca w mieście obchodzona jest hucznie noc świętojańska (według kalendarza juliańskiego), a we wrześniu festiwal kultury huculskiej.

Obecnie 5 tys. ludności należy do parafii grecko-katolickiej, parafia rzymskokatolicka (odrodzona w 1991 roku) p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny liczy ok. 200 osób. Należą do niej : Delatyn, Jaremcza i Jabłonica.

W Nadwórnej znajduje się neobarokowy kościół polski w odbudowie, w którym odbywają się msze po polsku i ukraińsku. W parku zachowały się ruiny dawnych obwarowań miejskich. Na polskim cmentarzu znajdują się groby i pomniki poległych żołnierzy II Brygady Legionów.

Stanisławowskie
Dolina, Kałusz, Nadwórna,
Rohatyń, Stanisławów, Stryj, Żydaczów
 mapa 1:75 000 
PN - ZACH
Chodorów, Stryj, Żurawno, Żydaczów
PN - WSCH
Bursztyn, Halicz, Kałusz, Rohatyń, Wojniłów
PD - ZACH
Dolina, Mizuń, Rożniatów
PD - WSCH
Bohorodczany, Delatyń, Nadwórna


Wydrukuj stronę