Kościół ormiański w Tyśmienicy
obraz z przełomu XIX/XX w.


 Stanisławowskie
 II Rzeczpospolita
 Pokucie
 TYŚMIENICA
ukr. Тисмениця, Tysmenytsia

Miejscowość nad przy ujściu Strymby i Potoku Mielnickiego do Worony (dopływu Czarnej Bystrzycy), przy drodze ze Stanisławowa do Niżniowa, 14 km na południowy wschód od Tłumacza.

Pierwotna osada była ulokowana na wzgórzu Horodyszcze, przy drodze z Tyśmienicy do Kołomyi, za Strymbą. Wspomniana w 1064 roku w kronice ipatirewskiej gdy kniaż halicki Włodzimirko wyruszył z Halicza do Tyśmienicy na łowy. Kolejny raz wspomniana w 1143 roku.
Herb Tyśmienicy

W 1449 Tyśmienica otrzymała prawa miejskie. Nadanie króla Kazimierza Jagiellończyka "przeniosło" Tyśmienicę "z prawa polskiego i ruskiego na niemieckie".

Jednak 23 czerwca 1461 roku król Kazimierz zniósł przywilej organizowania jarmarków w mieście.

W 1513 roku miasto zostało zrównane z ziemią przez najazd Turków, Tatarów i Wołochów. Ocaleli mieszkancy przenieśli się w dolinę Worony i tam założyli nową osadę.

Nowi właściciele Tyśmienicy, bracia Auktus Grzegorz i Jakub z Paniowa, starostowie stryjski i żydaczowski, wyjednali u króla Zygmunta I przywilej (1513) pobierania cła i opłaty targowej.

Po ponownym spustoszeniu miasta przez Wołochów król Zygmunt I zwolnił (1540) mieszczan z płacenia podatków na 4 lata.

W mieście osiedlalo się coraz więcej kupców ormiańskich, przyczyniającyh się do rozwoju handlu i rzemiosła (zwłaszcza wyrobu safianu i skór).

Po kolejnym łupieżczym najeździe tatarskim król Zygmunt III Waza zwolnił (1618) nadał miastu (należącemu do Jadwigi z Tarnowskich Potockiej, wdowy po Jakubie - wojewodzie bracławskim) wraz z 8 okolicznymi wsiami przywilej zwolnienia z podatków na 4 lata.

Drewniany kościół i klasztor dominikanów (1630) ufundował Mikołaj Potocki, wojewoda bracławski i jego żona Zofia z Firlejów Potocka. O. Szymon Okolski, przeor dominikanów napisał tu swe dzieło: "Russia florida" (1645).

Potoccy zbudowali murowany zamek opasany wałem i otoczony fosą. Nad samym brzegiem Worony uniccy bazylianie zbudowali monastyr z cerkwią. W rynku i na przedmieściu postawiono dwie cerkwie.

Po zniszczeniach przez wojny z Kozakami, Rosją i Turcją w styczniu 1672 miasto znajdowało się "zupełnie w walącym się stanie".

Pod koniec 1676 Turcy i Tatarzy ponownie zniszczyli Tyśmienicę. Zniszczony przez Turków (1676) kościół katolicki został odbudowany (1678), ponownie spalony (1763) i odbudowany.

By przyspieszyć odbudowę zniszczonego miasta, ówczesny dziedzic Dominik Potocki zachęcał (1677) do osiedlania się w Tyśmienicy Ormian, wygnanych przez Turków z Kamieńca Podolskiego.

Oczekując na ściągajace sie do obozu pod Tłumaczem wojsko przebywał w Tyśmienicy (1686) król Jan III Sobieski, który żegnał się tutaj z królową Marysieńką.

16 marca 1689 roku Konstancja z Truskolas Potocka, podskarbini nadworna, wydała w Bohorodczanach przywilej dla Ormian tyśmienickich. Uwolniła w nim Ormian od wielu powinności, (oczywiście wyłączajac podatki Rzeczypospolitej), przyznała prawo wolnego szynky trunków, przekazała samorządowi ormiańskiemu orzecznictwo w sądach, zachowując sobie jedynie prawo rozstrzygania apelacji.

Przywilej ten potwierdzali późniejsi właściciele Tyśmienicy: Michał Wielhorski, starosta bracławski (1748), Stanisław Potocki, wojewoda poznański (1759), Jakub Potocki, starosta chmielnicki (1771) oraz Józef Kolumna Czosnowski, starosta winnicki i ulanowski (1777).

W 1736 roku został konsekrowany kościół św. Mikołaja.

W miejscu wcześniejszego drewnianego kościóła ormiańskiego Mikołaj Potocki, wojewoda bełzki ufundował nową świątynię (1759). Już w 1739 roku istniała przy kościele szkoła ormiańska.

W latach 1732-44 istniał tu unicki monastyr bazylianów. W XVIII wieku zbudowano też w Tyśmienicy murowaną synagogę.

Za panowania króla Augusta III Wettyna, przez Tyśmienicę przechodziły - naruszając bezkarnie granice Rzeczypospolitej wojska rosyjskie (1738,1739), idące na wojnę z Turcją.

W drugiej połowie XVIII wieku na Tyśmienicę spadły liczne plagi. 6 lipca 1764 roku wielki pożar zniszczył całe miasto. Od lipca 1770 do stycznia 1771 roku trwała epidemia morowej zarazy. Jej ofiarą padło 764 ludzi.

W efekcie I rozbioru Polski (1772) Tyśmienicę zagarnęła Austria.

W sierpniu 1786 roku grad wytłukł wszystkie okna w kościołach i domach. W 1799 roku powstała szkoła przy klasztorze dominikanskim. 26 października 1802 roku na skutek trzęsienia ziemi zarysowały się mury kościóła ormiańskiego.

Cesarz austriacki Franciszek I nadał miastu (1806) kolejny przywilej organizowania jarmarków.

W 1880 roku miasto liczyło 7 tys. mieszkańców, w tym 47% Ukraińców, 33% Niemców i Żydów oraz 20% Polaków.

W 1882 roku kolejny pożar zniszczył miasto.

Po wyzwoleniu w 1919 roku miasto w powiecie tłumackim województwa stanisławowskiego II Rzeczyspospolitej. Zajęte we wrześniu 1939 przez sowiecką Armię Czerwoną.

Wojska sowieckie uciekły z Tyśmienicy w drugiej połowie lipca 1941 roku. Do miasta wkroczyły wojska węgierskie, sprzymierzone z Niemcami w walce ze Związkiem Sowieckim.

Do Tyśmienicy przywożono Żydów z Węgier, którzy posiadali przed wojną polskie obywatelstwo. Stąd przewożono ich do okupowanego już przez Niemców Stanisławowa, skąd nikt już nie powrócił.

Jesienią 1941 wkroczyły tu wojska niemieckie. Pod koniec 1941 roku Niemcy stworzyli w Tyśmienicy getto, zmuszając wszystkich Żydów do stłoczenia się na jego terenie. W sierpniu 1942 rozpoczęli Niemcy likwidację getta, przewożąc część Żydów do getta w Tłumaczu.

Po likwidacji ostatnią grupę ok. 30 osób wywieziono do Stanisławowa. Niewielka grupa Żydów zdołała sie uratować, wegetując pewien czas (bez domów) obok cmentarza żydowskiego w Tyśmienicy. Osaczeni przez Niemców zostali rozstrzelani.

Po ponownej okupacji sowieckiej (1944-91), od 1991 roku miasto w obwodzie iwano-frankowskim (stanisławowskim) Ukrainy, liczy 9,4 tys. mieszkańców.


Wydrukuj stronę