Posterunek graniczny w Brodach pomiędzy Austro-Węgrami i carską Rosją, widok sprzed 1914 roku
Plac targowy w Brodach, widok sprzed 1932 roku
Ulica w Brodach
fot. lugansk.iatp.org.ua
Pałac w Brodach, w II Rzeczypospolitej siedziba 22 Pułku Ułanów, fot. Buzar
fot. www.transiens.narod.ru
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Podole
 Tarnopolskie
 BRODY
ukr. БРОДИ, Brody
hebr. ברודי, Brody


Tarnopolskie - Brody, Radziechów, Tarnopol, Zbaraż, Zborów, Złoczów, Wołyńskie - Dubno, Horochów, Krzemieniec
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Beresteczko, Boremel, Brody, Łopatyń, Radziwiłłów

PN -  WSCH
Dubno, Krzemieniec, Poczajów

PD -  ZACH
Olesko, Podhorce, Podkamień, Pomorzany, Zborów, Złoczów

PD - WSCH
Horodyszcze, Tarnopol, Załoźce, Zbaraż

Gród nad rzeką Suchowiłką, 100 kilometrów na południowy wschód od Lwowa, pierwszy raz wspomniany w 1084 roku, jako leżący przy waźnym szlaku handlowym z Pliśnieńska do Włodzimierza i Kijowa. Został zniszczony (1241) przez ordę mongolską Batu-chana. Początkowo należąl do Kamienieckich. Nowe miasto założył Stanislaw Żółkiewski i nadał mu nazwę Lubicz.

Nowy zamek wystawił (1630-35) hetman wielki koronny, Stanisław Koniecpolski w stylu nowoholenderskim. Budową według planów Beauplana kierował Włoch Andrea del Aqua. Powstała potężna twierdza bastionowa na planie pięcioboku, połączona fortyfikacjami z miastem, które z kolei otaczało 10 wielkich bastionów. Zamek dawniej dobrze utrzymany i zamieszkały, obecnie ruina jednopiętrowego pałacu.

O Stanisławie Koniecpolskim, właścicielu Brodów i licznych latyfundii na kresach mówiono, iż miał tak wiele dóbr ziemskich, że mógł przejechać całą Rzeczpospolitą zatrzymując się na noc we własnych mająkach (rozpoczął też budowę wielkiego pałacu w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu, obecnie Palacu Prezydenckiego).

Tu też wielki hetman zmarł, w przeddzień wojen kozackich, 11 marca 1646 roku. W jego uroczystym pogrzebie 30 kwietnia 1646r. uczestniczy wszyscy liczący się przdedtawiciele magnaterii Rzeczpospolitej.

"Pan Stanisław Koniecpolski zmarł w majętności swojej w Brodach w kilka niedziel o ożenieniu, od konfortatywy, którą zażywał dla młodej żony, bo mu aptekarz - na kilka był dał, co on razem zażył, i swego życia wiek dokonał". Według historyków farmacji przyczyną śmierci było przedawkowanie "lekarstwa", dającego "męską moc" mężowi śieżo poślubionej młodej żony. To "lekarstwo", nazywane 'konfortatywą' "gdyż według niektórych słowników nazwa specyfiku wzmacniającego od łacińskiego słowa "fortis" się wywodzi".

W wrześniu 1648 forteca odparła, jako jedna z nielicznych, oblężenie Kozaków dowodzonych przez pułkowników Niebaboja, Nieczja i Hołowacza. Uchodziła odtąd za nie do zdobycia. Miasto zostało jednak splądrowane i spalone przez Kozaków.

Wnuk Stanisława, Aleksander Koniecpolski zapisał w testamencie swoje posiadłości królowi Janowi III Sobieskiemu - wśród nich Podhorce, Zahorce, Złoczów i Brody. Od 1682 należały do królewicza Jakuba Sobieskiego, który sprzedał je (1704) Józefowi Potockiemu.

POdczas wojny o sukcesj epolską Brody zostały zajęte (1734) przez wojska rosyjskie, które osadziły na polski tronie Augusta III Wettyna.

Gdy twierdza w XVIII wieku straciła swe znaczenie, Stanisław Potocki wybudował na jej terenie barokowy pałac (poł.XVIII w.) i reprezentacyjną bramę z wieżą od strony miasta.

W 1772 roku w I rozbiorze Polski Brody zajęła Austria. Miasto leżąło tera blisko granicy z Imperium Rosyjskim i otrzymało status "wolnego miasta handlowego".

Po wojnie Księstwa Warszawskiego z Austrią i klęśce Napoleona rząd austriacki nakazał (1812) hrabiemu Wincentemu Potockiemu zburzenie fortyfikacji zamkowych od strony miasta (wieży bramnej, dwóch bastionów i rawelinu). Po zniszczonych wałach pozostały kazamaty. Wieża zamkowa została wysadzona w powietrze, fosy zasypane, brama zburzona.

Zniesienie przywileju "wolnego miast handlowego" (1880) zahamowało rozwój Brodów, pomimo usytuowania przy linii kolejowej Lwów-Równe.

Brody zostały znacznie zniszczone podczas walk rosyjsko-austriackich w I wojnie światowej. W sierpniu i wrześniu 1915 roku wojska rosyjskie, cofające się z Królestwa Kongresowego niszczyły wsie i miasta, uprowadzając z sobą ludność na wschód. Odwrót rosyjski skończył się dopiero w Równem, skąd w połowie września tego roku wyszła kontrofensywa rosyjska, zatrzymana na linii Brody-Łuck-Czartorysk. Pod koniec I wojny miasto zostało (1918) opanowane przez oddziały Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej.

3 sierpnia 1920 roku w wyniku frontalnego uderzenia 18 Dywizja Piechoty Wojska Polskiego w walce z atakującą Rzeczpospolitą bolszewicką 1 Armią Konną Budionnego zdobyła Brody, zadając Sowietom dotkliwe straty i zmuszając do odwrotu niepokonaną dotąd konnicy Budionnego. Niestety upadek Brześcia i utrata Łomży (2/3 sierpnia) nie pozwoliły wyzyskać tego sukcesu, a zwycięskie oddziały polskie zostały wezwane przez Naczelnego Wodza do odwrotu.

W II Rzeczpospolitej wyzwolone Brody były stolicą powiatu województwa lwowskiego i siedzibą 22 pułku ułanów oraz Kresowej Brygady Kawalerii. Miasto liczyło 12 tys. mieszkańców. Powstały wówczas okazałe gmachy sądu, izby handlowej, "Sokoła" i gimnazjum. Na miejscu zamkowych wałów powstała promenada. Do rozwoju miasta przyczyniła się budowa drogi do Dubna, ocienionej, jak większość szos Wołynia, wspaniałymi alejami drzew.

Po zajęciu Brodów przez wojska sowieckie we wrześniu 1939 roku rozpoczęły się masowe represje sowieckich służb bezpieczeństwa. Kres im położyło dopiero wkroczenie wojsk niemieckich 29 czerwca 1941 roku.

W połowie lipca 1944 szybki wypad czołgów podczas natarcia dwóch skrzydeł sowieckiego 1 Frontu Ukraińskiego (marszałka Iwana Koniewa) na Sandomierz, wciągnął w pułapkę 40 000 Niemców w Brodach.

Sowiecki 13 korpus armijny w dniach 14-22 lipca 1944 okrążył i zniszczył pod Brodami także ukraińską dywizję SS-Galizien, która straciła blisko 7 spośród 11 tys. żołnierzy. Zaledwie 3 tys. Ukraińców wydastalo się z okrążenia koło wsi Kniaże i Poczapy.
Ochotnicy dywizji SS-Galizien
fot. Sprawa dywizji SS-Galizien
Nabożeństwo ochotników dywizji SS-Galizien we Lwowie 18 lipca 1943 roku
fot. Sprawa dywizji SS-Galizien

Sformowana latem 1943 z Ukraińców - ochotników dywizja SS-Galizien (formalnie jej żołnierzom nie przysługiwało prawo do noszenia odznak "SS", zarezerwowane wyłącznie dla żołnierzy germańskiego pochodzenia) złożyła przysięgę na wierność Adolfowi Hitlerowi w listopadzie 1943 roku. Jej pododziały już w końcu 1943 uczestniczyły w eksterminacji wiosek m.in. pod Lwowem, Jasłem, Krosnem i Gorlicami i na Zamojszczyźnie, działając zawsze na zapleczu frontu. W krytycznej sytuacji na froncie w lipcu 1944 Niemcy zdecydowali się użyć dywizji na froncie.

Po klęsce pod Brodami wielu Ukraińców z rozbitej dywizji przeszło do oddziałów OUN-UPA. Po odtworzeniu dywizji SS-Galizien z żołnierzy pułku zapasowego , ukraińskich policjantów i ochotników, niektóre pododdziały brały udział w tłumieniu powstania słowackiego (29 sierpnia - 3 listopada 1944 roku). W lutym 1945 oddziały SS-Galizien zostały przerzucone do Słowenii (wówczas w Jugosławii), gdzie użyto je do tłumienia ruchu niepodległo?ciowego.

Później dywizję skierowano do Austrii, celem dalszych uzupełnień. 27 kwietnia 1945 ukraińscy żołnierze zostali na nowo zaprzysiężeni a dywizja SS-Galizien przeformowana jako 1 SS Dywizja "Hałyczyna" ( w skrócie zwana SS-Hałyczyna), weszła w skład nowo tworzonej Ukraińskiej Narodowej Armii , na czele której stanął SS-Grupenfuhrer Pawło Szandruk. Po kapitulacji III Rzeszy, ukraińscy SS-mani poddali się wojskom amerykańskim i angielskim w rejonie Klagenfurtu.

Okolice Brodów jeszcze przez parę lat były terenem walk oddziałów Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA) i ścigających je wojsk sowieckiego NKWD.

W mieście zachowały się zdewastowany pałac Potockich, przerobiony na blok mieszkalny, renesansowy kościół parafialny (1596), obecnie odnowiony, tzw. Czerwony Klasztor podominikański (XVII w.), murowana cerkiew św. Jura (1625), z rokokowym ikonostasem, przebudowana w XIX w., ruiny wielkiej synagogi (1742, przebudowa 1777), w bardzo złym stanie.

Stare Brody uchodziły za miejsce narodzin Józefa Korzeniowskiego (urodzonego w Berdyczowie). Na przedmieściach, w miejscu, gdzie stał dom rodziny "Conrada" przed wojna wmurowano tablicę pamiątkową. W pobliskiej Rajkówce w małym ogrodzie stanąl pomnik pisarza.

Obecnie (od 1991 roku) miasto rejonowe obwodu lwowskiego Ukrainy.

Przewodnik turystyczny po województwie tarnopolskim

Aleksander Drygas, Ocalić od zapomnienia, Czegóż ci aptekarze nie potrafią!


Wydrukuj stronę