Zamek w Brzeżanach,
rys. Napoleona Ordy, ok. 1878
Brzeżany,kaplica zamkowa św.Trójcy,
XVI w.,

Przy zamku od zachodu stanął kościół p.w. św. Trójcy obok murów obronnych, początkowo jednonawowy,(ok. połowy XVI w.). Później (1619-24) dobudowano doń kwadratową w planie kaplicę grobową fundacji Katarzyny Sieniawskiej, przykrytą kopułą i zwieńczoną latarnią. Pochowano w niej Adama Hieronima (+1619) i jego synów: Mikołaja, Aleksandra i Prokopa. Wyposażenie i marmurowe nagrobki Sieniawskich wykonał (1627-38) Jan Pfister oraz lwowianin Henryk Horst. Pożary (1810, 1830) zrujnowały świątynię. Urządzono tu wówczas magazyn wódki. Pod naciskiem opinii publicznej hrabia Stanisław Potocki odbudował (1876-?8) kościół, zlecając prace Leonardowi Marconiemu. Nekropolia Sieniawskich została zbezczeszczona przez Sowietów. Ocalałe nagrobki, odnalezione na brzegu Złotej Lipy znajdują się obecnie w Krakowie i Olesku.
Imię św. Trójcy nosi też cerkiew przy rynku. Wskutek wadliwej budowy zawaliła się (1748). Budowę nowej świątyni rozpoczął August Czartoryski, a dokończyła (1768) księżna Izabela Lubomirska. Dziś służy Kościołowi unickiemu.

fot. Biuro Podróży "Bezkresy"

Brzeżany,kościół ormiański - rys. z XX w.

W kościółku ormiańskim (XVIII w.), otoczonym murami pełnił służbę Bożą (do 1897 roku) późniejszy metropolita Lwowa obrządku ormiańskiego arcybiskup Józef Teodorowicz, honorowy obywatel Brzeżan.

Brzeżany,kościół ormiański-widok z 1998 r.
fot. Marcin Wolter
Ratusz w Brzeżanach

W klasycystycznym ratuszu (1811) umieszczono gimnazjum, którego absolwentami byli m.in. Kornel Ujejski - poeta, jeden z ostatnich romantyków, autor przejmującego "Chorału" napisanego rzezi galicyjskiej (1846) "Z dymem pożarów", Bielawski - historyk, Marcjan Szaszkiewicz - ukraiński poeta, Edward Rydz-Śmigły - ostatni marszałek Rzeczypospolitej.
fot. Janusz Trybus Biuro Podróży "Top"

Brzeżany, rynek ok.1930 roku
Rynek brzeżański
fot. Janusz Trybus Biuro Podróży "Top"

Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Podole
 II Rzeczpospolita
 Tarnopolskie
 BRZEŻANY
ukr. БЕРЕЖАНИ, Berezhany


Stanisławowskie, Tarnopolskie
powiat Brzeżany, Buczacz, Czortków, Podhajce, Kołomyja, Tłumacz, Trembowla, Zaleszczyki
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Brzeżany, Monasterzyska, Podhajce

PN -  WSCH
Buczacz, Czortków, Mikulińce, Trembowla, Wiśniowczyk

PD -  ZACH
Kołomyja, Obertyn, Tłumacz, Tyśmienica

PD - WSCH
Czortków, Jazłowiec, Horodenka, Jagielnica, Tłuste, Zaleszczyki

Miejscowość na Podolu nad rzeczką Złota Lipa oraz długim na 3 km i szerokim na 1 km stawem. Pierwszy raz wspomniana (1375), w przywileju ks. Władysława Opolczyka, który nadał wioskę Brzeżany księciu Wasylemu Teptuchowiczowi. Już wówczas Brzeżany należały do Królestwa Polskiego. Tędy wiódł wówczas ważny szlak handlowy ze Lwowa do Trembowli.

Mikołaj Sieniawski, wnuk protoplasty rodu Rafała Granowskiego, późniejszy wojewoda ruski i hetman wielki koronny, wsławiony samowolnymi wyprawami na Mołdawię uzyskał od króla Zygmunta I lokację na prawie magdeburskim (1530) i herb dla Brzeżan. Wkrótce ukończono budowę renesansowego zamku (1534-54). Grząskie podłoże, wzmocniono wbiciem wielkiej ilości dębowych pali. Na nich stanęły piwnice z bardzo grubymi murami, ze sklepieniami wspartymi na potężnych filarach.

Warownia zbudowana, jak głosił napis na bramie "Bogu na chwale i na obronę wiernych chrześcijan" wielokrotnie odpierała oblężenia ordy tatarskiej (pierwszy w 1589 roku). Zamek zdobyły (1651), dzięki zdradzie części mieszczan sotnie kozackie Maksyma Krzywonosa, mordując polskich i żydowskich mieszkańców Brzeżan. Ponowny atak kozacki (1655) jednak odparto, choć samo miasto ponownie zostało zrujnowane. W grudniu tego samego roku zamek brzeżański zajęły wojska szwedzkie, wykorzystując zamarznięcie Złotej Lipy i bagien naturalnie chroniących warownię.

Dwukrotnie atakowały Brzeżany wojska tureckie Ibrahima Szyszmana (wrzesień 1675) i Ibrahima Szejtana (1676). Sejm Rzeczypospolitej wyraził wówczas specjalne podziękowanie za doskonałe przygotowanie twierdzy do obrony, będące zasługą zmarłego w 1648 roku Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, hetmana polnego koronnego i wojewody wołyńskiego. Wzmocnił on fortecę brzeżańska holenderskim system umocnień z bastionami ziemnymi, czyniąc zeń jedną z najpotężniejszych warowni na Podolu.

W 1698 roku w Brzeżanach gościł król Polski August II. Na początku XVIII w. Sieniawscy podejmowali (1702) na zamku księcia siedmiogrodzkiego Ferencza Rakoczego, przywódcę antyhabsburskiego powstania na Węgrzech. Podczas III wojny północnej w Brzeżanach przebywał (1707) car Piotr I Wielki.

Po śmierci ostatniego z rodu - Adama Mikołaja Sieniawskiego (1726) , warownia wraz z ręką Marii Zofii Sieniawskiej, primo voto Denhoff, przeszła w ręce książąt Czartoryskich.

Po zaborze Małopolski przez Austrie (1772) zamek brzeżański został rozbrojony, wały forteczne zdemolowane, a część skarbów wywiezione do innych rezydencji (Puławy, Wilanów, Łańcut).

W końcu XVIII wieku Brzeżany przeszły na własność Lubomirskich, a następnie (1816) Potockich. Ogołocone komnaty zamkowe wynajęto częściowo na koszary i magazyny, a częściowo zamieniono na browar.

Podczas I wojny swiatowej, na zamku mieścił się (1916) sztab rosyjskiej armii generała Brusiłowa, autora wielkiej letniej ofensywy wojsk carskich. Długotrwały ostrzał artyleryjski armii Austro-Węgier spowodował wielkie zniszczenia.

Brzeżany powróciły (1919) do Rzeczypospolitej, zostając siedzibą powiatu. Kwaterował tu 51. pułk piechoty Wojska Polskiego. Ostatni dziedzic Brzeżan, Jakub hr. Potocki zapisał klucz brzeżański na rzecz utworzonej przez siebie fundacji zwalczającej raka i gruźlicę. Sam zamek ofiarował (1936) Wojsku Polskiemu. Brzeżany liczyły wówczas ok. 11 tys. mieszkańców.

Kościół p.w. św. Piotra i Pawła
fot. Janusz Trybus Biuro Podróży "Top"

Przy ulicy Rajskiej znajduje się gotycki kościół parafialny z końca XV wieku z kamienia ciosowego z pięknym wielkim ołtarzem oraz dzwonnicą (1630) i murami obronnymi.

Na wzgórzu nad stawem stał kościół i klasztor bernardynów (1630-83). Znajdujący się w głównym ołtarzu obraz Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny - ściągał licznych pielgrzymów w dzień odpustu na św. Antoniego (13 czerwca).Obok kościoła w 500 rocznicę zwycięstwa pod Grunwaldem usypano pamiątkowy kopiec (1910).

Z sześciu bożnic żydowskich zachowała się synagoga "wielka" (1718, przebudowana w XIX w.) - dzięki temu, że po agresji sowieckiej została zamieniona na magazyn. Jednak w ciągu niespełna 2 lat okupacji sowieckiej (1939-41) liczba ludności żydowskiej wzrosła ponad 3-krotnie z 3,5 tys. do 12 tys. osób.

Jesienią 1941 Niemcy wymordowali ponad 500 Żydow w Brzeżanach. W 1942 roku wywieziono transport 1,5 tys. Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. W czerwcu 1943 roku oddziały niemieckie przy współudziale ukraińskich oddziałów pomocniczych zlikwidowali getto, mordując blisko 1200 ludzi.

Od 1991 roku miasto na Ukranie, liczy 17,5 tys. mieszkanców.


Wydrukuj stronę