::Buczacz :: Rzecz-pospolita.com :: RZECZPOSPOLITA WIRTUALNA ::Buczacz
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Podole
 II Rzeczpospolita
 Tarnopolskie

 BUCZACZ
ukr. БУЧАЧ, Buchach
hebr. בוצ'אץ


Stanisławowskie, Tarnopolskie
powiat Brzeżany, Buczacz, Czortków, Podhajce, Kołomyja, Tłumacz, Trembowla, Zaleszczyki
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Brzeżany, Monasterzyska, Podhajce

PN -  WSCH
Buczacz, Czortków, Mikulińce, Trembowla, Wiśniowczyk

PD -  ZACH
Kołomyja, Obertyn, Tłumacz, Tyśmienica

PD - WSCH
Czortków, Jazłowiec, Horodenka, Jagielnica, Tłuste, Zaleszczyki

Miasto nad Strypą na Podolu. Nazwa pochodzi od rodu Buczackich herbu Abdank, pierwszych właścicieli Buczacza. Pierwsza historyczna wzmianka pochodzi z 1260 roku.

Twierdza (początkowo drewniana) została postawiona na skalnym cyplu powyżej rzeczki Strypy już w XIV wieku, wspomniany był w 1379 roku. Wzniesiono ją na planie trójkąta, wykorzystując naturalne walory obronne - zamek położony jest na wysokim płaskowyżu, opadającym skalistymi stokami ku rzeczce Strypie. W XVI wieku, dokonano rozbudowy zamku w kierunku południowym.

Po śmierci (1501) ostatni z rodu, Jakuba Buczackiego, wojewody ruskiego, jego córka, Katarzyna wyszła za mąż za Tworkoskiego-Pilawitę, który przyjął nazwisko Buczackich. Król Zygmunt I nadał Buczaczowi magdenurskie prawa miejskie w 1515 roku. 1

Na początku XVII w. Buczacz przeszedł w ręce Potockich, dzięki małżeństwu Andrzeja Potockiego, kasztelana kamienieckiego, z Katarzyną, ostatnią z drugiej linii Buczackich, primo voto Golską. Żona Stefana Potockiego (zm. 1631), Maria Mohylanka, córka hospodara mołdawskiego ufundowała na przedmieściu Nagórzanka cerkiew św, Mikołaja (1610), z pięknym ikonostasem w stylu renesansowym.

Maria Mohylanka rozbudowała też i wzmocniła zamek. Forteca została unowocześniona poprzez budowę dwóch bastei. W grubych na cztery metry murach powstały stanowiska dla ciężkiej broni palnej. Renesansowy budynek mieszkalny postawiony został wzdłuż wschodniej linii murów, z bramą wjazdową na wysokości I piętra. Prowadził do niej most zwodzony zawieszony nad fosą, oraz pochylnia. Od strony dziedzińca znajdowały się krużganki arkadowe.

Zamek w ciągu XVII w. oparł się licznym najazdom kozackim, tatarskim, moskiewskim i tureckim, dając schronienie okolicznej ludności. Jesienią 1672 roku po zdobyciu Kamieńca Podolskiego, Zborowa, i Złoczowa pod Buczaczem obozowała armia sułtana tureckiego Mahometa IV. Zamku broniła - pod nieobecność męża Jana Potockiego, wojewody bracławskiego, jego żona Teresa. Widząc, zniszczenia w mieście i potęgę blisko 100-tysięcznej armii tureckiej, wysłała do sułtana posłów z wiadomością, że broni się sama i pokonanie jednej białogłowy wielkiej sławy zdobywcom nie przyniesie. Sułtan miał nakazać zaprzestanie ataków na zamek. Gdy w towarzystwie wezyra zwiedzał zamek, otrzymane od Potockiej klejnoty podarował jednemu z jej dzieci. Honorowe zachowanie sułtana stało się głośne w całej Rzeczypospolitej. Jednak podczas negocjacji pokojowych Turcy nie byli tak hojni.

16 (18) października w obozie tureckim wysłannicy Rzeczypospolitej podpisali haniebny traktat, w którym godzono się na stratę Podola z Kamieńcem oraz wypłacenie sułtanowi 22 tysięcy czerwonych złotych rocznego "upominku". Prawobrzeżną Ukrainę (województwa bracławskie i kijowskie) otrzymywali Kozacy, a sojusznik Turków Piotr Doroszenko został uznany za hetmana kozackiego. Traktat nie został ratyfikowany przez sejm Rzeczypospolitej.

W południowej stronie miasta, przy drodze do Potoku Złotego rosła tzw. lipa Mahometa, pod którą miano zawrzeć traktat z Turcją. Na początku XX wieku lipa była otoczona nasypem i cokołem dębowym, rozebranym podczas I wojny światowej.

W 1675 roku zamek ocalał dzięki temu, że podczas oblegania go przez Ibrahima Szyszmana paszę, nadeszła wiadomość o zbliżaniu się wojsk króla Jana III Sobieskiego, co spowodowało odwrót Turków,

Jednak rok później Turcy pod wodzą Ibrahima Szejtana zdobyli (1676) i zniszczyli zamek. Po odzyskaniu Podola w pokoju karłowickim z Turcją (1699) został odbudowany przez Jana Potockiego. W połowie XVIII w. był jednak już "opuszczony i zaniedbany".

W połowie XVIII wieku wojewoda bełzki, Mikołaj Bazyli Potocki, znany ze swojej porywczości ufundował w Buczaczu szereg okazałych budowli - ratusz, farę buczacką i cerkiew bazylianów.

Ratusz (1750-51), zbudowany według projektu Bernarda Meretyna i Jana Jerzego Pinsla, zwieńczony wysoką (35 m) wieżą. Ratusz pierwotnie zdobiło dwanaście rzeźb Pinsla przedstawiających prace Herkulesa, zachowaly się tylko cztery uszkodzone.

Kościół farny p.w. Wniebowzięcia NMP (1761-63) jest dziełem najwybitniejszych wówczas na Rusi artystów: architekta Bernarda Meretyna i rzeźbiarza Jana Jerzego Pinsla. Po wypędzeniu ludności polskiej (1945) Sowieci zamknęli kościół. Potem powstał tu magazyn artykułów żelaznych. Z krypty pod świątynią wyrzucono kości Potockich (obecnie pochowane są na miejscowym cmentarzu) i urządzono w niej kotłownię. Świątynię zwrócono katolikom w 1991 roku.

Na stoku góry Fedor tenże Mikołaj Potocki ufundował późnobarokową cerkiew (1753) oo. Bazylianów, którzy mieli obowiązek kształcić młodzież greko- i rzymsko- katolicką, z czego wywiązywali się jeszcze w pierwszych latach pod zaborem austriackim.

Wówczas powstała też cerkiew pokrowska (1764) z rzeźbionymi i bogato zdobionymi złoceniami carskimi wrotami.

Podczas I rozbioru Polski (1772) Buczacz został zagarnięty przez Austrię. W XIX w. rozebrano mury zamkowe i sprzedano na materiał budowlany. Zachowały się ruiny zamku, z okazałą panoramą miasta. Miasto zniszczył wielki pożar (1865), który zniszczył m.in. większość figur zdobioących buczacki ratusz.

Przez Buczacz poprowadzono linię kolejową z Czortkowa do Stanisławowa.

W czerwcu 1919 roku, po utracie Czortkowa, w okolice Buczacza przeniosły się walki Polaków z ukraińską 1 Brygadę Strzelców Siczowych.

Ostatecznie wyzwolony przez wojsko polskie Buczacz był do 1939 roku siedzibą powiatu w województwie tarnopolskiego II Rzeczypospolitej, liczył wówczas 10 tys. mieszkańców. Fabryka Potockiego w Buczaczu wyrabiała (jako jedyna w Polsce) słynne makaty, znane także zagranicą.

W jarze na wschodni brzegu Strypy pod wyniosłą górą Fedor dokonano (1924) cennych wykopalisk archelogicznych. Opodal wysokiego wiaduktu kolejowego nad Strypą powstał kilkusetmetrowy tunel, jedyny tego rodzaju na Podolu.

Po agresji 17 września 1939 rozpocząl się długi okres okupacji: sowieckiej (1939-41, 1944-91) i niemieckiej (1941-44).

Od 1991 miasto w obwodzie tarnopolskim Ukrainy, liczy 14 tys. mieszkanców.

Więcej informacji:

Twierdza zbaraska, Klub Przyjaciół Starego Przemyśla
Kresowe zamki Rzeczypospolitej - Zbaraż
Przewodnik turystyczny po województwie tarnopolskim
Opis zabytków


Wydrukuj stronę