Współczesna panorama Husiatyna
fot. OO.Bernardyni
Kościół bernardyński w Husiatynie

Walenty Aleksander Kalinowski, (od 1614 roku generał ziem podolskich) nadał (1610) bernardynom mały drewniany klasztor i kościół.
Po śmierci fundatora (+ 1620) prace prowadził jego syn Marcin Kalinowski. W 1625 roku ukończono budowę murowanego klasztoru i kościoła (z dekoracją renesansową w postaci fryzu doryckiego) p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny.
W kościele znajdował się obraz Matki Boskiej, który Kalinowscy otrzymali od nuncjusza papieskiego.
Klasztor bernardynów, zniszczony przez najazd kozacki (1649), przez lata opuszczony stopniowo niszczał. W 1680 r. sterczały tylko gołe ściany kościoła i klasztoru.

Bernardyni próbowali odzyskać od Kalinowskich obraz Matki Boskiej i kosztowności, skarżąc się nawet do króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Trybunału Koronnego w Lublinie. Zakonnicy powrócili do klasztoru dopiero w 1690 roku. Ponieważ kościół i klasztor w całkowitej ruinie, bez fasady i sklepienia, bernardyni próbowali bezskutecznie wyegzekwować od Kalinowskich poczynione podczas lokacji kościoła zobowiązania poprzez sądy we Lwowie (1702) i w Kamieńcu Podolskim (1705).

Odbudowę ukończono dopiero w 1728 roku staraniem A. H. Sieniawskiego, hetmana wielkiego koronnego. Jednak już w 1724 r. uroczyście sprowadzono obraz Matki Boskiej Husiatyńskiej.
W 1788 roku po dekrecie cesarza Austrii Józefa II kasującym klasztory, kościół zamieniono na parafialny, a klasztor na plebanię i urzędy miejskie.

W 1938 roku arcybiskup lwowski ks. Bolesław Twardowski przywrócił klasztor bernardynom. Klasztor husiatynski został opuszczony w 1946 roku. Zakonnicy powrócili tu dopiero w latach 90-tych XX wieku.
fot. OO.Bernardyni

Obronna synagoga z pierwszej połowy w. XVII wieku posiadała gotyckie okna (otworami strzelniczymi), piękne arkady, attykę, wieżyczki z kopułkami i dekoracją w kształcie liści.
widok z pocz. XX wieku



 Podole
 II Rzeczpospolita
 Tarnopolskie
 HUSIATYN
ukr. ГУСЯТИН, Husiatyn, Usiatyn, Gusiatyn


Tarnopolskie - Borszczów, Czortków, Kopyczyńce, Zaleszczyki
Podolskie (I RP) - Felsztyn, Jarmolińce, Kamieniec Podolski
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Grzymałów, Husiatyń, Kopyczyńce, Skałat

PN -  WSCH
Felsztyn, Gródek (Podole), Jarmolińce

PD -  ZACH
Borszczów, Kudryńce, Krzywcze, Sińków, Skała

PD - WSCH
Chocim, Kamieniec Podolski, Okopy Św. Trójcy, Smotrycz, Żwaniec

Miejscowość na wzgórzu, oblewanym z trzech stron wodami Zbrucza. Do połowy XVI wieku wioska należąca do dóbr królewskich.

Królowa Bona, chcąc wyrównać granicę należącego do niej starostwa barskiego, oddała (na zasadzie dobrowolnej wymiany) Husiatyn (1559) Janowi Świerczowi z Olchowiec w zamian za wieś Manikowce w powiecie lityńskim w województwie bracławskim.

Wkrótce król Zygmunt August nadał (1559) Husiatynowi lokację na prawie magdeburskim i prawo organizowania 3 jarmarków w roku. Miasteczko w XVI wieku było napadane i łupione przez Tatarów.

Husiatyn przeszedł następnie w ręce Kalinowskich. Tu urodził się Semen Nalewajko, który stanął na czele pierwszego dużego powstania kozackiego (1594). Jego ojciec, miejscowy kuśnierz po zatargu z Kalinowskim i został pobity na śmierć przez służbę Kalinowskiego. Mszczac się za śmierć swojego ojca, zdobył zamek i spalił miasto.

Wywołane przezeń powstanie objęło całą Ukrainę. Oddziały Nalewajki zostały rozbite po 2 latach pościgu pod Łubniami, a sam Nalewajko zamęczony w Warszawie 1597 r.

Po śmierci Stanisława Strusia, gdy rodzina Kalinowskich odziedziczyła jego majątek zebrała się w Husiatynie 20 października 1623 roku, by dokonać podziału. Adam Kalinowski, żonaty z Katarzyna Strusiówną odziedziczył Tulczyn Grzegorz Humań, a Marcin Husiatyn.

Po bezdzietnej śmierci dwóch starszych braci (+1639, +1633) ogromna fortunę Strusiów i Kalinowskich (w województwach ruskiem, podolskim, wołyńskim i bracławskim) przejął właściciel Husiatyna, Marcin Kalinowski, późniejszy wojewoda czernichowski.

Nad urwistym brzegu Zbrucza około 1630 roku Kalinowski wzniósł zamek, wspaniale wyposażony i utrzymany. Niebawem w Husiatynie goszczono krola Władysława IV Wazę.

Około 1645 r. Marcin Kalinowski ufundował kościół farny (?). Przyczynił się też do otoczenia miasta murami obronnymi.

Jako nieudolny hetman polny koronny (z powodu wady wzroku źle widział pole bitwy), Marcin Kalinowski był współodpowiedzialny za klęską wojsk Rzeczypospolitej w bitwie z Kozakami Chmielnickiego pod Korsuniem (1648), gdzie ciężko ranny dostał się do niewoli tatarskiej.

Wkrótce (1648) zamek husiatynski został złupiony i doszczętnie zniszczony przez czerń kozacką.

Rychło odbudowana warownia odparła oblężenie Kozaków i Tatarów (1653), a następnie armii moskiewskiej (1655?) pod wodzą Buturlina. Walki spowodowały jednak spore zniszczenia.

Hetman Kalinowski odzyskał wolność (1651) dzięki wpłaceniu olbrzymiego okupu. Jego niedołęstwo doprowadziło do kolejnej klęski wojsk polskich w bitwie pod Batohem (2 czerwca 1652 roku), w ktorej zginął wraz z synem Samuelem.

Po tragicznej śmierci dziadka i ojca fortunę przejął syn Samuela i Urszuli z Ossolińskich - Marcin, starosta gniewkowski, którego córka Helena, wyszła za Jakuba Morsztyna, wojewodę sandomierskiego i zmarła bezdzietnie.

Podczas walk z Rosjanami i Kozakami w Husiatynie przebywał król Jan Kazimierz Waza. Stałe najazdy tatarskie w drugiej połowie XVII wieku i zagrożenie ze strony Turcji uniemożliwiały odbudowę miasteczka.

Spadkobiercą Husiatyna i wszystkich dóbr Kalinowskich został nastepnie (1729) ich daleki krewny, Stanisław Potocki (+1735), wojewoda bełzki, który przekazał olbrzymie dziedzictwo aktem wydanym w Latyczowie (1732) swemu synowcowi, Franciszkowi Salezemu Potockiemu.

Franciszek Salezy, ożeniony z Anną Potocka, spadkobierczynią fortuny Łaszczów, mógł sie nazywać "królikiem" (małym królem) Rusi.

Po upadku Kamieńca Podolskiego na mocy traktatu w Buczaczu Husiatyn zajęli Turcy przyłączając go do paszałykatu podolskiego.

Dopiero po zwycięstwie króla Jana III pod Wiedniem (1683) Jędrzej Potocki, kasztelan krakowski oswobodził Husiatyn. Turcy zniszczyli mury miejskie i część murow zamkowych.

Przywilej organizowania 2 jarmarków nadał Husiatynowi król August III (1755).

W miescie zwracał uwagę barokowy ratusz z ciosowego kamienia w formie kwadratu z narożami i 4 bramami w części środkowej.

Oryginalna cerkiew, przerobiona z meczetu, także byla zaopatrzona w strzelnice.

W 1770 miasto wyludniła zaraza.

W wyniku I rozbioru Polski (1772) Husiatyn podzielony na dwie częsci -przepływająca przez miasto rzeka Zbrucz stała się granicą między zaborcami - Austrią i Rosją.

Około 1819 roku właścicielami Husiatyna zostali Zabielscy.

Zamek służący jeszcze w XVIII wieku jako rezydencja Kalinowskich, w drugiej połowie XIX w. został sprzedany miejscowemu rabinowi znanemu jako "cudotwórca". Przebudował on warownię na własną siedzibę i bożnicę. Podczas I wojny światowej budowle zostały doszczętnie zniszczone.

Nowi właściciele Husiatyna Gołuchowscy wznieśli w tzw. "Grabniku" pałac (zniszczony w I wojnie światowej) i założyli piękny park.

Położenie na granicy obydwu cesarstw nie sprzyjało rozwojowi Husiatyna. W XIX wieku był opisywany jako "miasteczko nędzne, błotne, źle zabudowane"


Wydrukuj stronę