Zakole Dniestru w Zaleszczykach
Zakole Dniestru z trzech stron obmywające Zaleszczyki
Fot. Strona o Zaleszczykach (ukr.)
Dniestr w Zaleszczykach
Dniestr w Zaleszczykach
widok z początku XX wieku
Bulwary naddniestrzańskie w Zaleszczykach
Bulwary naddniestrzańskie w Zaleszczykach
widok z początku XX wieku
Most na Dniestrze w Zaleszczykach' NAME=
Most na Dniestrze w Zaleszczykach
widok z początku XX wieku
Zaleszczyki, widok ogólny na miasto w początkach XX wieku
Zaleszczyki, widok ogólny na miasto w początkach XX wieku
widok z początku XX wieku
Rynek zaleszczycki
Rynek zaleszczycki
widok z początku XX wieku
Zaleszczyki, kościół p.w. św. Stanisława (1763-1824)
Zaleszczyki, kościół p.w. św. Stanisława (1763-1824)
widok z początku XX wieku

W centrum miasteczka wzniesiono w połowie XVIII wieku zameczek, z grubymi na półtora metra mury, strzelnicami w narożnikach i wieżyczkami. Do wnętrza prowadziły dwie mocne, ozdobne bramy z herbami właścicieli oraz postaciami rycerza i kobiety. Po latach budowlę przekształcono w ratusz i zeszpecono dobudowaniem licznych sklepików i kramów. Po drugiej wojnie światowej został całkowicie zburzony.
widok z początku XX wieku

Zaleszczyki, ulica Grunwaldzka
widok z początku XX wieku
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Podole
 II Rzeczpospolita
 Tarnopolskie
 ZALESZCZYKI
ukr. ЗАЛiЩИКИ, Zalishchyky, Zaliszczyky


Stanisławowskie, Tarnopolskie
powiat Brzeżany, Buczacz, Czortków, Podhajce, Kołomyja, Tłumacz, Trembowla, Zaleszczyki
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Brzeżany, Monasterzyska, Podhajce

PN -  WSCH
Buczacz, Czortków, Mikulińce, Trembowla, Wiśniowczyk

PD -  ZACH
Kołomyja, Obertyn, Tłumacz, Tyśmienica

PD - WSCH
Czortków, Jazłowiec, Horodenka, Jagielnica, Tłuste, Zaleszczyki

Miejscowość na oblanym z trzech stron wodami Dniestru półwyspie, pierwszy raz wzmiankowana w 1340 roku, pod nazwą Zalisia. Nazwa Zaleszczyki pojawia się w dokumentach w 1578 roku.

Stanisław Poniatowski herbu Ciołek, kasztelan krakowski nabył (1754) Zaleszczyki od Lubomirskich (narzekając na wysoką cenę, ustaloną na podstawie plonów z poprzedniego, wyjątkowo urodzajnego roku).

Pełnomocnikiem i komisarzem generalnym dóbr Poniatowskich, należących do klucza dźwiniackiego był Oettyker. 30 sierpnia 1754 roku król August III (Sas) nadał Zaleszczykom przywilej organizowania czterech jarmarków rocznie.

Po śmierci Stanisława Poniatowskiego w sierpniu 1762 roku, Zaleszczyki odziedziczył jego syn i imiennik Stanisław August, późniejszy (1764) król Polski. On też, już jako król nadał Zaleszczykom (1766) prawa miejskie.
Na herbie miasta przedstawiono w owalnej tarczy fragment bramy miejskiej z dwiema wieżami, zakończony latarniami i chorągiewkami. W środku nad bramą wychyla się jednorożec, zwrócony w lewo.

Zaleszczyki z okolicami stały się (1766) dobrami królewskimi. Król nadal interesował się swoją miejscowością.

Według kroniki parafialnej do miasta wdarł się (1769) zagon turecki, rabując miasto, które poniosło też znaczne straty wskutek zarazy i epidemii bydła (1770-71).

W Zaleszczykach wzniesiono kościół rzymsko-katolicki p.w. św. Stanisława (1763-1824), zdobiony freskami z życia patrona. Do rozległej parafii zaleszczyckiej należało (1784) 18 sąsiednich wsi. Zbudowano też cerkiew oraz kościół ewangelicki, zburzony w czasie I wojny światowej, po którym pozostała czworoboczna wieża.

Napływało wielu osadników, szczególnie z Saksonii oraz Ormian. Tu zatrzymywały się trasporty z towarami, przed wyruszeniem w dalszą drogę do Turcji. Drzewo do rozbudowy miasta spławiano Dniestrem aż z Sambora. Powstawały też warsztaty i manufaktury, w których wyrabiano cieńkie płótna i sukna.

Miasto zostało zagarnięte (1772) przez Austrię w I rozbiorze Polski. Okres rozbiorów przyniósł upadek miasta. Pewne ożywienie gospodarcze nastapiło za cesarza Józefa II, lecz zostało zahamowane przez kolejny pożar, którego ofiarą padły m.in. cerkiew i synagoga (odbudowana w 1896 roku). Duże straty spowodowały także kolejne pożary (1800, 1861).

W związku z wojną krymską, wielkim nakładem kosztów, wybudowano (1854) w Zaleszczykach fortyfikacje, okalające miasto.

Zbudowano rezydencję barona Brunickiego wraz z parkiem, cieplarnią i tzw. Teatrem letnim księcia Józefa Poniatowskiego. W latach 30-tych XX wieku należały do rodziny Thurnau.

Rozwój w I połowie XIX wieku Zaleszczyki zawdzięczały Dniestrowi, którym spławiano zboże i inne towary. Wybudowano wówczas statek o ładowności 200 cetnarów. Spadek opłacalności transportu wodnego po wybudowaniu linii kolejowych spowodował upadek znaczenia portu.

Gdy wskutek ostrej zimy wymarzły sady na Węgrzech rozpoczęto w okolicy na szerszą skalę uprway sadownicze, głównie moreli i winogron, Od 1870 większość owoców eksportowano. W r. 1890 liczyły Zaleszczyki 5,7 tys. mieszkańców.

Już w roku 1890 utworzono w Zaleszczykach Zakład Kształcenia Nauczycieli (1890), istniejący do 1936 roku. Rozpoczęło dzialalność Towarzystwo Bursy Polskiej.

W II Rzeczypospolitej Zaleszczyki zaczęły pełnić rolę cenionego i modnego uzdrowiska. Komunikację ułatwiały "autodorożki" i dorożki konne. W latach 30-tych wypoczywał tu - w specjalnie zmodernicowanej willi - zaledwie 10 metrów od Dniestru, marszałek Polski Józef Piłsudski. Odwiedzili go tu m.in. ówczesny wojewoda lwowski Belina Prażmowski, minister spraw zagranicznych Józef Beck, szef sztabu głównego gen. Janusz Gąsiorowski.

Wielką atrakcją nie tylko dla mieszkańców Zaleszczyk, lecz i przyjezdnych gości (zaleszczyckie winogrona znane były w całej Polsce i Skandynawii) było święto winobrania organizowane w drugiej dekadzie września. Obchody winobrania były okazją zaprezentowania pięknego folkloru Huculszczyzny.
Drugą znaczącą imprezą w Zaleszczykach były zawody konne, organizowane przez żołnierzy oraz Towarzystwo Hodowli Koni, pod protektoratem dowódcy Korpusu Ochrony Pogranicza i wojewody tarnopolskiego.

Krótko przed wojną miasteczko liczyło 6 tys. mieszkańców, w tym ponad 4,5 tys. Żydów, blisko 700 Polaków, 500 Ukraińców. W mieście powstało gimnazjum (1933) oraz liceum (1937).

Po agresji sowieckiej 17 września 1939 roku w Zaleszczykach dyplomaci, politycy i elita II Rzeczypospolitej przekraczała granicę z Rumunią, by stamtąd udać się do Francji i kontynuwać walkę z okupantami. Wielu z nich zatrzymało się w Zaleszczykach przez kilka dni m.in. w budynkach Korpusu Ochrony Pogranicza i innych. Z uwagi na bezpieczeństwo wyższych wojskowych opiekę oraz obsługę przy posiłkach powierzono harcerkom zaleszczyckim.

Po okupacji przez Sowietów (1939-41, 1944-91) i Niemców (1941-44) od 1991 roku miasto w obwodzie tarnopolskim Ukrainy, liczy 13 tys. mieszkańców (1990).

Więcej informacji:

Szkice zaleszczyckie
Strona o Zaleszczykach (ukr.)


Wydrukuj stronę