Kościół bernardynów w Zbarażu Kościół bernardynów w Zbarażu

Bernardynów sprowadził (1627) i wybudował dla nich drewniany klasztor książę Janusz Zbaraski . Rozpoczął też budowę kościoła i klasztoru murowanego. Kontynuował ją książę Janusz Korybut Wiśniowiecki z żoną Eugenią. Wystawiła ona akt fundacji (1637) i uposażyła klasztor.
W czasie wojen kozackich (1648-1649) klasztor doznał wielu szkód. Kozacy wymordowali zakonników. Niedługo potem (1675) klasztor spalili Turcy, też mordując zakonników.
Józef Potocki i jego syna Stanisław, wojewoda kijowski ufundowali (1723-55) dla bernardynów duży, murowany klasztor i kościół p.w. św. Antoniego i św. Jerzego. Klasztor zbaraski należał do najważniejszych konwentów prowincji ruskiej (do r. 1785). Działało tu studium filozofii i odbywały się kapituły prowincjalne.

Przy klasztorze powstał szpital-przytułek (1768) dla ubogich i chorych, szkołę parafialną (1777) i gimnazjum łacinskie. Jego absolwentami byli m.in. Ignacy Daszyński i abp Ignacy Tokarczuk. Bernardyni zbarascy otrzymywali pochwały od arcybiskupów lwowskich i władz państwowych za duszpasterstwo i prace kulturalno-oświatowa. Gimnazjum uzyskało (1924) prawa państwowe. Klasztor odniósł zniszczenia podczas walk polsko-ukraińskich (1918-1919)
Za rządów sowieckich popadł w całkowitą ruinę, gdy zakonnicy musieli opuścić Zbaraż. Po powrocie (1990) rozpoczęto remont. Nabożeństwa odbywają się w tymczasowej kaplicy wewnątrz wirydarza klasztornego. Na początku sierpnia 1997 r. spłonął dach na klasztorze i bernardyni musieli zamieszkać w bloku mieszkalnym. Otaczają opieką duszpasterską także katolików w Husiatyniu (90 km od Zbaraża).
fot. Marcin Wolter

Panorama Zbaraża
Panorama Zbaraża
fot. Marcin Wolter
Zamek w Zbarażu (1626-31)

Ponieważ usytuowanie starego zamku nie nadawało się dla budowy nowoczesnej fortecy, ulokowano ją w innym miejscu. Projekt weneckiego architekta Vincenzo Scamozziego, książę Jerzy Zbaraski, syn Janusza odrzucił, ze względu na zbyt słabe fortyfikacje. Zrealizowany został (1626-31) prawdopodobnie projekt flandryjskiego architekta wojskowego Henryka van Poene lub będący połączeniem obu propozycji. Nowy zamek powstał na planie kwadratu, otoczony bastionami (połączone kazamatami -wiodšcymi także wzdłuż wałów - z zamkowym dziedzińcem) i fosą (szeroką do 40 metrów). Całość otoczona była metrowymi wałami ziemnymi. Wewnątrz znajdowała się dwupiętrowa rezydencja pałacowa. Samuel Twardowski poświęcił warowni cały poemat:

"Zamek jest w Zbarażu z skały mając twardy wał i mury kowane, których beloardy duże cztery pilnują. W przeźroczyste pole, ku wschodowi wydany, na pobliskie Podole, patrzy zaraz..."

fot. Marcin Wolter

Mury zamkowe Zbaraża
Mury zamkowe Zbaraża
fot. Marcin Wolter

Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Podole
 II Rzeczpospolita
 Tarnopolskie

 ZBARAŻ
ukr. ЗБАРАЖ, Zbarazh


Tarnopolskie - Brody, Radziechów, Tarnopol, Zbaraż, Zborów, Złoczów, Wołyńskie - Dubno, Horochów, Krzemieniec
 mapa 1:75 000 
PN -  ZACH
Beresteczko, Boremel, Brody, Łopatyń, Radziwiłłów

PN -  WSCH
Dubno, Krzemieniec, Poczajów

PD -  ZACH
Olesko, Podhorce, Podkamień, Pomorzany, Zborów, Złoczów

PD - WSCH
Horodyszcze, Tarnopol, Załoźce, Zbaraż

Położony na pograniczu Wołynia i Podola gród nad rzeką Gniezna, (dopływem Seretu) był wzmiankowany w kronikach ruskich (1211), jako jeden z ważniejszych w księstwie halicko-włodzimierskim. Przez pewien czas należał (do 1219 roku) do księcia krakowskiego Leszka Białego.

Przyłączony do Królestwa Polskiego za Kazimierza Wielkiego, od XV wieku gniazdo rodowe książąt Zbaraskich. Położony na Czarnym Szlaku napadów tatarskich (z Krymu przez Starokonstantynów, Zbaraż i Sokal do Lwowa) Zbaraż wielokrotnie był atakowany przez ordyńców.

Zbaraż został zniszczony przez Tatarów w roku 1474. Podczas obrony (drewnianego wówczas) zamku spłonął kniaź Wasyl Wasylewicz Nieświcki, wnuk protoplasty rodu Dymitra Korybuta.

Po kolejnym zniszczeniu miasta i zdobyciu zamku (1589), bronionego przez księcia Janusza Zbaraskiego, wojewodę bracławskiego, Tatarzy rozebrali nawet część murów zamkowych. Ruiny starego, nie odbudowanego zamku (na krawędzi wyniosłej, skalistej góry zachowały się jeszcze przed wojną światową w tzw. Starym Zbarażu, 3 km na zachód od miasta.

W pobliskim Załużu (opodal starego zamku) spalony przez Tatarów monastyr św. Onufrego odbudowano (1600) jako obronną cerkiew Przemienienia Pańskiego, nazywaną później "Monastyrkiem". Fundacji tej dokonał Nowicki, starosta zbaraski. Za czasów sowieckich w monastyrze umieszczono pałac pionierów (organizacji dziecięcej partii komunistycznej). Obecnie znajduje sie tu prawosławne seminarium duchowne św. Cyryla i Metodego.

Po bezpotomnej śmierci książąt Zbaraskich Zbaraż stał się własnością (1636) ich krewniaka - księcia Jeremiego Wiśniowieckiego.

Podczas wojen kozackich Bohdan Chmielnicki zajął opuszczoną warownię, podchodząc pod Lwów w 1648 roku. Odzyskany przez Polaków rok później znów stał się celem ataku kozackiego.

Od 10 lipca do 22 sierpnia 1649 oblegane w twierdzy zbaraskiej 14-tys. wojska polskie pod dowództwem księcia Jeremiego Wiśniowieckiego stawiały opór 200-tysięcznej armii kozackiej Chmielnickiego wspomaganej przez Tatarów z chanem krymskim Islam-Girejem.

Bagna (obecnie w większości osuszone) przed zamkiem, przez które przekradał Skrzetuski z listami do króla, tworzyły rozległe moczary po obu brzegach rzeki Gniezny.

Zbaraż jednak obronił się. Idące z odsieczą główne siły polskie z królem Janem Kazimierzem na czele zostały oblężone w obozie pod Zborowem, gdzie zawarto z Kozakami kolejną ugodę, po której nastąpiła przerwa w działaniach wojennych.

Pomimo olbrzymiej dysproporcji sił (blisko 20-krotnej!) obrońcy Zbaraża zadali najeźdźcom znaczne straty. Zginął pułkownik pułku korsuńskiego Morozenko, ciężko ranny zostal pułkownik kozacki Iwan Bohun.

Kozacy jeszcze trzykrotnie (do 1654) bezskutecznie oblegali warownię zbaraską.

Ponownie Zbaraż wraz z zamkiem został zajęty (1675) przez liczącą kilkadziesiąt tysięcy żołnierzy armię turecką Ibrahima Szyszmana paszy i doszczętnie zburzony.

Odbudowany przez Dymitra Jerzego Wiśniowieckiego, po jego śmierci przeszedł na własność Potockich (1682).

W roku 1707 (podczas wojny północnej) i 1734 (podczas interwencji rosyjskiej osadzającej na tronie polskim Augusta III) zamek zbaraski był zdobywany i rabowany przez Rosjan. W 1707 przebywal tu krótko car Piotr I Wielki.

Józef Potocki i jego syn Stanisław, wojewoda kijowski ufundowali (1723-55) dla bernardynów duży, murowany klasztor i kościół p.w. św. Antoniego i św. Jerzego. Potoccy przebudowali też zamek na swoją rezydencję.

W 1758 roku zbudowano kościół Zaśniecia Bogurodzicy (zamieniony przez Sowietów na muzeum krajoznawcze).

W I rozbiorze Polski Zbaraż zagarnęła (1772) Austria i po jej zaborem pozostawał do 1918 roku.

Potoccy sprzedali swój majątek na początku XIX wieku. Pałac odremontował na początku XX wieku Tadeusz Niementowski. Zniszczony został ponownie przez wojska rosyjskie kwaterujące tu podczas I wojny światowej.

Ze względu na pobliską granicę z Rosją linia kolejowa z Tarnopola przez Zbaraż prowadziła jedynie do Łanowiec (stacja kolejowa została całkowicie zniszczona w I wojnie światowej).

Odzyskany w walkach z Ukraińcami Zbaraż od 1919 roku powrócił do Rzeczypospolitej.

Liczył wówczas ok. 8 tys,. mieszkańców. W 1939 roku (?) otrzymał prawa miejskie. W II Rzeczpospolitej był siedzibą powiatu województwa wołyńskiego.

W latach 1939-1991 był okupowany przez ZSRR, z przerwą okupacji niemieckiej (1941-44).

W 1999 roku zawaliło się kilka budynków w centrum miasteczka. Podobny los grozi zabytkowym kamienicom. Wpływ na to ma (poza brakiem konserwacji) wysoki poziom wód podziemnych. Dawny pałac Potockich jest teraz siedzibą muzeum i od wielu lat jest remontowany.

Od 1991 roku miasto rejonowe obwodu (województwa) tarnopolskiego Ukrainy, 25 km od Tarnopola, liczy 14,5 tys. mieszkańców.

Więcej informacji:

Twierdza zbaraska, Klub Przyjaciół Starego Przemyśla
Kustodia OO.Bernardynów na Ukrainie
Zbaraż i Zborów, www.jarema.art.pl
Kresowe zamki Rzeczypospolitej - Zbaraż
Przewodnik turystyczny po województwie tarnopolskim


Wydrukuj stronę


Chmielnicki rozpoczął regularne oblężenie, poprzecinał wszystkie drogi, wyjścia, odjął paszę, sypał aprosze i szańce, podkopywał się wężownicami pod obóz, ale szturmów nie poniechał. Postanowił on nie dać spokoju oblężonym, nużyć ich, straszyć, trzymać w ustawicznej bezsenności i nękać dopóty, dopóki broń nie wypadnie z ich rąk zesztywniałych."

Henryk Sienkiewicz,
Ogniem i Mieczem
tom 2,rozdział 24



...garść przeciw krociom, wyspa naprzeciw morzu! Więc nie dziwota, że niejedno serce biło trwogą i że nie tylko w mieście, nie tylko w tym kącie kraju, ale i w całej Rzeczypospolitej patrzono na ten samotny okop, otoczony powodzią dzikich wojowników, jak na grobowiec wielkich rycerzy i wielkiego ich wodza"

Henryk Sienkiewicz,
Ogniem i Mieczem
tom 2,rozdział 25