FORUM BRASŁAWIAN - Poszukiwania, opinie 
Panorama okolicznych jezior
Fragment mapy na podstawie wydania Stanisława Pochołowickiego "Opis Księstwa połockiego" z 1579
rys. Brasław - po białorusku
Kościół p.w. Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (1897)
fot. K. Szastowski, www.radzima.org
Pomnik na mogile doktora Stanisława Narbutta
fot. K. Szastowski, www.radzima.org
Park na Górze Zamkowej
fot. K. Szastowski, www.radzima.org
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000



 Wileńszczyzna
 II Rzeczpospolita
 BRASŁAW

biał. БРАСЛАЎ, Braslau, rej. БРАСЛАЎСКІ ros. БРАСЛАВ, Braslav, Breslauja,

Herb Brasławia (1792)

W średniowieczu gród na rubieżach księstwa połockiego w malowniczej okolicy nad 5 jeziorami.

XVI-wieczna Kronika Bychowca wspomina najazd litewski na Brasław w 1065 roku, choć grodzisko istniało tu według badań archeologów już w X wieku.

Pod miastem toczyła się bratobójcza bitwa między księciem litewskim Mindogiem i jego synami Wikintem i Towtiwiłem (którym pomagają sprzymierzeni rycerzez zakony inflanckiego i księtwa połockiego). Na początku XIV w. Wielki książę Giedymin przyłączył Brasław - jako jeden z pierwszych grodów księstwa połockiego do Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1402 po raz pierwszy wspomniane są zamki w Brasławiu i Dryświatach.

Wkrótce rozpoczęła się budowa pierwszego kościoła Matki Bożej, fundacji wojewody wileńskiego Wojciecha Maniwida. Najmłodszy brat Jagiełły, książę Świdrygieło prowadził tu potajemne rokowania (1434) z Krzyżakami i bojarami w celu objecia wielkoksiążęcego tronu z obcą pomocą. Dwukrotnie (1433, 1435) dochodzi tu spotkania wojsk Świdrygiełły ze sprzymierzeńcami krzyżackimi. Stąd wyruszyły pod Wiłkomierz, gdzie nad rzeka Świętą zostały rozbite (1435) przez króla Władysława Jagiełłę i wielkiego księcia Zygmunta Kiejstutowicza.

Król Polski Aleksander nadał miastu (niepełne) prawa magdeburskie (1500) i wkrótce podarował je swojej żonie Helenie, córce cara moskiewskiego Helenie. W 1504 Aleksander zezwolił Sapiehom ufortyfikować miasto. Rozbudowany stopniowo zamek miał w połowie XVII wieku 7 wież, bramę z podwójnymi wrotami i własną piekarnię. Po śmierci króla, wielka księżna litewska Helena (na jej koronację na polską królową nie zgodził się sejm), powróciła na Litwę i ufundowała na zamku w Brasławiu żeński prawosławny klasztor, w którym zmarła 24 stycznia 1513.

Najprawdopodobniej tu blisko granicy oczekiwać wysłanników swego brata - cara Wasyla III i uciec z nimi do Moskwy. Na jej wyjazd rok wcześniej do Brasławia nie chciał się zgodzić rok wcześniej król Zygmunt I, obawiając się prawdopodobnie, że wywiezie znaczny majątek ofiarowany jej przez męża - króla Aleksandra. Być może przyczynił się do jej szybkiej śmierci wojewoda wileński Radziwiłł, chcąc przejąć kosztowności Heleny.

W 1515 Brasław obronił się przed najazdem republik nowogrodzkiej i pskowskiej. Spustoszona została jednak cała Brasławszczyzna. Gród należy wówczas do Sapiehów, póĄniej Massalskich, którzy sprzedali osadę (1592) Teodorowi Skuminie-Tyszkiewiczowi. W połowie XVI wieku Brasław liczył już ponad 1000 mieszkańców.

Po odzyskaniu Połocka (1579) król Stefan Batory przez Dzisnę, Druję i Brasław wracał do Wilna. 26 września w Brasławiu król odznaczył rotmistrza Borysa Żabę za zasługi i męstwo przy wyzwalaniu Dyneburga. Brasław figuruje też na mapie Stanisława Pochołowickiego "Opis Księstwa połockiego" wydanej w tymże roku (1579) w Rzymie.

Olbrzymie zniszczenia jakie miasto odnosiło we wciąż nowych pochodach wojsk Moskwy na zachód doprowadziły brasław do upadku. Sejm Rzeczpospolitej skasował (1776) prawa miejskie Brasławia, który poza przywilejami dla mieszkańców nie różnił się już niczym od wsi. Dla odróżnienia od Bracławia podolskiego nazywany był niekiedy Brasławiem litewskim.

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja Rosjanie znów zaatakowali Rzeczpospolitą. 23 maja 1792 rosyjski generał Dołgruki przeprawił się przez dĄwinę 25 maja pod Opsą rozbił 300-osobowy oddzial polski. 26 maja nakazał podpisywanie w Barsławiu aktu konfederacji targowickiej. Gdy podpisało go zaledwie 14 obywateli rozpoczęły się rabunki i grabieże.

Gdy 23 stycznia 1793 w II rozbiorze Polski Rosjanie zawłaszczyli sąsiednią Druję z reszty Brasławszczyzny ostatni sejm Rzeczpospolitej w Grodnie (wrzesień 1793) utworzył osobne województwo brasławskie. Niewielki Brasław, któremu Sejm przywrócił prawa miejskie i nadał herb stał się teraz stolicą niewielkiego województwa.

8 maja 1794 Bogusław Mirski, podkomorzy powiatu brasławskiego, jako przedstawiciel rządu pwostańczego wydał uniwersał, naznaczający zbiórkę ochotników do insurekcji 11 maja pod Brasławiem. Na spotkanie im mial wyjść 3-tysięczny oddział z opanowanego już przez powstańców Wilna.

Jednak o świcie 11 maja Brasław zaatakowal rosyjski oddział majora Stafeapuła, niszcząc i paląc całą zabudowę. W walkach wzięlo udzial do tysiąca mieskzańców Brasławia i powstańców, 100 zginęło, 13 dostało się do niewoli. Miasto zostało kompletnie zniszczone.

Walki trwały jednak w całym Brasławskim (czerwiec-lipiec 1794) 25 maja powstańcy walczą pod Boginą i Zamoszem, 3 czerwca powstańcy zaatakowali oddział rosyjski koło miasteczka Ugar, 8 czerwca oddział Bogusława Mirskiego walczył z pułkiem grenadierów po wsią Ababie, 13 czerwca pod Widzami i Czerniszkami. Jednak wciąż napływające nowe rosyjskie oddziały generałów Łukaszewicza i Hermana, pułkowników Sokiena, Muchanowa i Bieszancowa rozbijają stopniowo słabo uzbrojonych powstańców.

Na krótko miasto stało się (1801-08) siedzibą powiatu rosyjskiego Imperium. Z Brasławia pochodziła matka Emilii Plater, wsławiona w powstaniu listopadowym. Obecność silnych garnizonów rosyjskich spowodowała, że mieszkańcy Brasławszczyzny zaciągali się oddziałów powstańczych w sąsiedniej Drui. Za rządów cara miasto stale podupadało. W połowie XIX w. mieszkało tu zaledwie 200 osób.

Wielce zasłużony dla miasta dr Stanisław Narbutt (1853-1926), brat jednego z przywódców Powstania Styczniowego, absolwent uniwersytetów w Monachium i Dorpacie przez 40 lat prowadził tu praktykę lekarską i założył (i częściowo sfinansował) nowoczesny szpital (1907). Jego pomnik, zbudowany ze składek społeczeństwa znajduje się na Zamkowej Górze, gdzie został pochowany.

Pod koniec I wojny światowej miasto opanowały na krótko zrewoltowane wojska bolszewickie.

W II Rzeczpospolitej Brasław stał się znów siedzibą powiatu województwa wileńskiego. W niewielkim miasteczku brakowało budynków dla siedziby urzędów. Wzniesiono (1924-26) więc wg projektu Juliusza Kłosa nową siedzibę starostwa i kompleks budynków z salą koncertową, sportową, kortami tenisowymi, wokół których powstało nowe centrum Brasławia. W czerwcu 1931 gościł tutaj prezydent Rzeczpospolitej Ignacy Mościcki. Brasław był najbardziej na północ wysuniętym miastem II Rzeczpospolitej.

W 1939 roku, krótko po zajęciu przez Sowietów liczył blisko 5 tys. mieszkańców. Po podziale Wileńszczyzny znalazł się w granicach Białorusi Sowieckiej.

Po okupacji sowieckiej od 1991 na terenie niepodległej Białorusi. Od 1992 roku działa tu rejonowy oddział Związku Polaków Białorusi. Język polski jest wykładany w 12 szkołach na terenie Brasławszczyzny w różnych formach. Działa tu 7 zespołów śpiewających w języku polskim.

Więcej informacji:
Wodzirej.pl
Strona Roberta Jarockiego
Szczegółowa historia Brasławia (po białorusku)


Wydrukuj stronę