POWIAT BRASŁAWSKI- Poszukiwania, opinie 

Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000


 Wileńszczyzna
 II Rzeczpospolita
 DZISNA

biał. ДЗІСНА, rej. МЁРСКІ, ros. ДИСНА, Disna, Diszna, Dysni

Miasto u ujścia Dzisny (zwanej Dzisienką) do DĄwiny. Położone pomiędzy rzekami Dzisnę z trzeciej strony otaczają łęgi -rozlewiska Dzisny. Nazwę Dzisna posiada też jezioro (25 km2 -drugie co do wielkości na WileńszczyĄnie) na Pojezierzu Brasławskim, z którego wypływa rzeka Dzisna (178 kilometrów długości).


Herb Dzisny, nadany w 1569 roku przeZ Zygmunta Augusta

Na początku XII wieku osada była podarowana przez kniazia połockiego Borysa prawosławnemu biskupowi Połocka. W XIII w. zbudowano drewnianą cerkiew Zmartwychwstałego Chrystusa.

Niewielki drewniany zamek istniał na prawym brzegu Dzisienki, parę kilometrów na północ od dzisiejszego miasta. Póżniej zbudowano tzw. Stary zamek bliżej Dzisny. Dzisnę wymienia przywilej (1414) wielkiego księcia Witolda dla rodu Zenowiczow. Gród odwiedził (1461) król Kazimierz Jagiellończyk.

Dzisna została ufortyfikowana na (lewym?) brzegu Dzisienki, jako gród kresowy po przejściowej utracie Połocka (1563). Król Zygmunt August nadał Dziśnie magdeburskie prawa miejskie - razem z Radaszkowicami 27 lutego 1567 (1569?) i herb - "ŁódĄ", zamieniony przez cara (1796) na snop lnu na piersiach dwugłowego orła. Stefan Za panowania Stefana Batorego wzniesiono nowy zamek (prawdopodobnie na prawym brzegu Dzisienki). Batory, podobnie jak Zygmunt III Waza odwiedził Dzisnę.

Miasto składało się w XVII w. z dwóch części przedzielonych rzeką Dzisną - jedna wokół zamku (z 14 wieżami) z arsenałem, i rynkiem , druga z ratuszem, domami rzemieślników, dwoma prawosławnymi i jedną unicką cerkwią - póĄniej kosciołem jezuitów z Połocka, oraz kościołem i klasztorem franciszkanów (1733).

Zamek (do dziś nie wiadomo na którym brzegu rzeki położony - różne Ąródła nie są tu zgodne) zdobywały dwukrotnie wojska moskiewskie podczas wojen o Inflanty (1558-83) najazdu w 1654. Został przez Rosjan wzmocniony (1655), jednak wojska Rzplitej odzyskały go po 6 latach (1661). Ostateczny upadek zamku i miasta nastapił wskutek zniszczeń wojny północnej. 15 lipca 1700 roku miasto doszczętnie spłonęło.

Pierwszy rozbiór Polski , którego linia wschodnia biegła DĄwiną, postawiło miasto w bezpośrednim sąsiedztwie Rosji, unicestwiając handel, główne Ąródło dochodu mieszkańców.

W 1791 ze wschodniej części powiatu brasławskiego oraz zachodniej woj. połockiego utworzono nowy powiat dziśnieński. W drugim rozbiorze Dzisna została zagrabiona (1793) przez Rosję.

13 kwietnia 1831 w mieście Łużki w powiecie dziśnienskim ogłoszono akt przystąpienia powiatu do powstania listopadowego i powołano komitet powstańczy z Romualdem Podbipiętą z Plisy na czele. Wojskiem dowodził płk Walenty Brochocki z Głębokiego.

Zebrał on ponad 3 tysiące ochotników z powiatu dziśnieńskiego i Brasławszczyzny i wyzwolił Dzisnę. Niestey po 3 dniach prosyjskie posiłki pod wodzą płk. Makarowa znów opanowały miasto. Wobec dużej przewagi sił rosyjskich powstańcy podjęli próbę przebicia się do miejsce koncentacji sił powstańczych na Litwie pod Wiłkomierzem. Przebili się w Kaczargiszkach pod Widzami przez wojska rosyjskie ppłk. Cynkowa, który po spaleniu mostu wycofał się do Widz. W Sołokach oddział został podzielony na dwie grupy, które przedarły się do gen. Chłapowskiego i Giełguda.

Na przedmieściu Dzisny od strony DĄwiny znajdowała się posiadłość ze starym, pięknym parkiem, niegdyś nadana przez brata Jagiełły Skirgiełłę - bojarom połockim, Doroszkowiczom, a należąca póĄniej do Kostrowickich. Gdy Adam Kostrowicki, marszałek gubernii wileńskiej jako uczestnik powstania styczniowego (1863-64) został zesłany do Orenburga, jego majątek skonfiskowano na rzecz carskiego Priszkiejewa.

Matka Adama Kostrowickiego z domu Pągowska, znała dobrze Mickiewicza i opiekowała się uwięzionymi filaretami. Wiersz pt. "Majtek" (1824) został wpisany do jej sztambucha. Według tradycji w tym czasie Mickiewicz ukrywał się w kaplicy dworskiej Kostrowickich. "Mimo żelaznych dĄwięków tarasu I trwożnych gminu okrzyków Pomimo dzikich zwierzów hałasu I stokroć dzikszych straĄników Poznałem !... przyszłość mię nie zastrasza Sterniku! żagle do góry JedĄmy ! nie zginie ojczyzna nasza, Gdzie takie matki i córy!"

Z Kostrowickimi związany był francuski poeta G. Appolinaire - właściwie Wilhelm Apolinary Kostrowicki (1880-1918) syn Angeliki Kostrowickiej i włoskiego oficera. W majątku władze carskei urządziły póĄniej więzienie. a w II Rzeczpospolitej posiadłość należała do rosyjskiej rodziny Kopyłowów.

Koło miasta zaleziono (1867) skarb - 136 srebrnych arabskich monet. Wkrótce miasto strawił wielkipożar (1882).

Do Dzisny należało przedmieście połączone z miastem żelaznym mostem (1910).

W 1918 Niemcy zorganizowali tu ceremonię "akcesu przedstawicieli obywatelstwa Dzisny i okolicy" do Księstwa Letgalskiego majacego pozostawać pod opieką cesarza Niemiec, Wilhelma II-go. Przedstawicielem monarchy miał być jakiś leutnant, dowódca oddziału Landwehry, złożonego z 40 osób.

4 lipca 1920 roku w okolicy słynnych Błot Jelneńskich kilkanaście km na zachód od Dzisny nastąpiło przerwanie frontu przez podążających na Warszawę bolszewicka Tuchaczewskiego.

W II Rzeczposplitej Dzisna stanowiła najbardziej na północny wschód wysunięty przyczółek II Rzeczpospolitej. Jedno z przedmieść , należące niegdyś do miasta było odcięte od niego graniczną DĄwiną. Przy ulicy 3-go Maja stał krzyż i słup graniczny.

W 1931 roku rzeka Dzisna nie mogąć odprowadzić wód do zamarzniętej jeszcze Dżwiny zalała miasto. Dzisna liczyła ponad 5 tys. mieszkańców, ponad połowę z nich stanowiła ludność żydowska. Choć nominalnie miasto było siedzibą powiatu dziśnieńskiego faktycznym jego centrum było Głębokie, odległe o 70 km.

Głównym ośrodkiem życia miejskiego było Gimnazjum Państwowe im. Ks. Grzegorza Piramowicza oraz dom ludowy z salą teatralną. Były tu też stary, barokowy kościół św. Tekli, cerkiew, strażnica Korpusu Ochronu Pogranicza, szpital oraz elektrownia wodna. Corocznie 23 września odbywał się w Dziśnie tzw. fest, czyli odpust."To zjazd doroczny w miasteczku, czterdziestogodzinne nabożeństwo" (z wiersza Jana Huszczy (1917-1984) "Fest"). Koło Dzisny wykopaliska archeologiczne prowadziło (1932) Warszawskie Muzeum Historyczne

W dwudziestoleciu znajdująca się na rubieżach Rzeczpospolitej Dzisna się odbudowywała, jednak ciągle pozostawało wiele ruin. Melchior Wańkowicz w swym reportażu naliczył ich pięćdziesiąt.

17 września 1939 nastąpiła agresja sowiecka. Zdecydowana większość armii polskiej walczyła z Niemcami. Granicy z ZSRR broniła tu półbrygada Obrony Narodowej "Dzisna" oraz pułk "Głębokie". Przewaga sowieckich 4-tego korpusu i 5-tej dywizji strzelców, 24 dywizji kawalerii i 22 i 25 brygady czołgów była przygniatająca.

Udało się jednak powstrzymać Rosjan w Dzisnem, gdzie do walki włączyła się policja i młodzież. Zaadaptowano szkolne samoloty do obserwacji ruchów wojsk sowieckich. Po walce polskie oddziały przekroczyły granice z Łotwą.

O historii miasta napisał (1943) obszerną pracę "Dzisna i Druja magdeburskie miasta" Otto Hedemann.

Od 1991 w niepodległej Białorusi.

Więcej informacji:

Zofia Iskierska, Historia gimnazjum ks. Grzegorza Piramowicza w Dziśnie,
Wacława Wierzchowicz -Kawczyńska, Dzisna i Gimnazjum ks. Grzegorza Piramowicza

Ludmiła Duszyc, Pytania o miejsce i czas założenia grodów Drui, drysy i Dzisny, w: "Komunikaty Białoruskiej Biblioteki Internetowej" [po białorusku]
Historia miasta [po rosyjsku]
Dzisna na starożytnym szlaku w: "Niwa", nr 29/2001 [po białorusku]


Wydrukuj stronę