rys. Napoleona Ordy ok.1880 r.
Pałac w Jaszunach
fot. Elżbieta Bulińska
Pałac w Jaszunach
fot. Elżbieta Bulińska
Pałac w Jaszunach
fot. Elżbieta Bulińska
fot. Waldemar Doweyko
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000



 Wileńszczyzna
 II Rzeczpospolita
 JASZUNY
lit. Jasziunai

Miejscowość około 30 km od Wilna nad Mereczanką, na skraju Puszczy Rudnickiej, pierwszy raz wspomniana w 1402 roku. Leży przy szlaku kupieckim z Wilna do Lidy.

W dokumentach historycznych nazywane często Mereczem - Jaszunami i podobnie jak sąsiedni Merecz były punktem wypadowym królów oraz polskich iliteskich magnatów na polowania w puszczy, zaś głównym zajęciem ludności była organizacja łowów.

Pierwszy kościół (lub kaplica) początkowo pw. św. Marcina, póĄniej pw. Matki Bożej i św. św. Jerzego i Katarzyny powstał (1515) w Jaszunach z fundacji Katarzyny Skilendziny. Świątynia istniała do I połowy XVII wieku, gdy pozostawiona bez należytej troski, rozpadła się lub spłonęła.

Od XV (XVI ?) wieku Jaszuny należały do Radziwiłów. Gdy w drugiej połowie XVI wieku Radziwiłowie zmienili wyznanie, zbudowali zbór kalwiński. Radziwiłłowie stopniowo nabywali drobniejsze majątki okolicznej szlachty (m.in. Szemiotów, Juraszów, Kuszlów, Bartoszewiczów, Kłoczków, Agrypów, Tołoczków, Olechnowiczów) i z czasem w swych rękach skupili ogromne terytorium, które stało się podstawą majątku aszuny.

Wojewoda wileński, Janusz Radziwiłł (1612-55), zaciekły kalwin różnymi sposobami dręczył katolickiego plebana. W 1645 roku odbył się proces sądowy pomiędzy plebanem jaszuńskim ks. Kazimierzem Żabińskim a Januszem Radziwiłłem. Ksiądz oskarżył Radziwiłła, że "heretyk" zabrał nadania Skilendziny, a także zrabował wszystkie sprzęty z kościoła.

W 1645 roku przy Mereczance była uruchomiona nieduża fabryczka produkcji papieru. O działającej niegdyś w tym miejscu papierni, w dobie obecnej świadczy nazwa miejscowości - Papiernia.

Spustoszony po szwedzkim "potopie" i najeĄdzie wojsk moskiewskich (1655) majątek objął ks. Bogusław Radziwiłł.

Kolejna właścicielka, córka Bogusława - Ludwiki Karoliny Radziwiłłówny, jedna z najmajętniejszych panien na wydaniu w całej Europie. Po rychłej bezpotomnej śmierci męża, margrabiego brandenburskiego Ludwika Hohenzollerna, o jej rękę zabiegał królewicz Jakub Sobieski (syn króla Polski Jana III Sobieskiego). Odbyły się już nawet zaręczyny, ale w ostatniej chwili zniemczona Ludwika Karolina poślubiła (1688) księcia neuburskiego, Karola Filipa Wittelsbacha. Para posiadała w Rzeczypospolitej posiadała rozległe dobra, którymi zarządzała przez plenipotentów. Zgodnie z prawem Rzeczypospolitej praw, cudzoziemcy nie mogli posiadać dóbr ziemskich i na tej podstawie planowano pozbawienie Ludwiki Karoliny i jej potomstwa tych posiadłości.

Rodziny Radziwiłłów i Sapiehów, roszczące sobie prawa do nich nawzajem sobie w tym przeszkadzały. Córka Ludwiki Karoliny - Elżbieta Augustyna była prawną spadkobierczynię dóbr, zwanych neuburskimi, które przez długie lata stanowiły jeszcze obiekt zażartych sporów między magnatami i były pośrednią przyczyną zerwania niejednego sejmu. Ostatecznie kilkadziesiąt lat póĄniej dobra te przejęli Radziwiłłowie nieświescy.

W XVIII wieku, po nawróceniu się Radziwiłłów na katolicyzm jaszuński zbór rozebrano (według innych Ąródeł istniał jeszcze w XIX wieku), zaś na jego miejscu zbudowano niedużą drewnianą kaplicę istniejącą jeszcze na początku XIX wieku.

W 1811 roku Dominik Radziwiłł sprzedał Jaszuny z całym majątkiem. Nabył je Ignacy Baliński (1756-1819), cześnik inflancki, wiceminister departamentu doraĄnego Trybunału Litewskiego. Po jego śmierci majątek odziedziczył młodszy jego syn Michał.

W latach dwudziestych i trzydziestych XIX wieku Jaszuny stały się ważnym ośrodkiem kultury polskiej na WileńszczyĄnie. Michał Baliński, wychowanek Uniwersytetu Wileńskiego, członek Towarzystwa Szubrawców i Towarzystwa Topograficznego, , inicjator powstania Towarzystwa Wspierania Uczniów z Rodzin Asocjalnych, redaktor "Tygodnika Wileńskiego", badacz przeszłości Polski i Litwy był powszechnie znany w Wilnie.

W 1820 roku Michał Baliński zawarł związek małżeński z Zofią Śniadecką, córką profesora Jędrzeja Śniadeckiego i bratanicą profesora, emerytowanego rektora Uniwersytetu Wileńskiego - Jana Śniadeckiego. Ten wielki polski uczony, profesor i rektor Uniwersytetu w Wilnie w 1824 zamieszkał u swojej bratanicy. Jan Śniadecki ufundował najznamienitszy zabytek Jaszun - póĄnoklasycystyczny pałac Balińskich i Śniadeckich, zbudowany (1824-28) według projektu Karola Podczaszyńskiego.

Pałac jaszuński z otaczającym go parkiem krajobrazowym w stylu angielskim należał do najczęściej odwiedzanych rezydencji na WileńszczyĄnie. Dwukondygnacyjny pałac liczył 35 pomieszczeń. Słynął z bogatej biblioteki (Michał Baliński zgromadził ponad trzy tysiące dzieł polskich z XVI - XVII wieku, wśród nich statuty, herbarze, kroniki, cenne autografy, część archiwum filomatów). W Jaszunach gościli wówczas m.in.: Tomasz Zan, Juliusz Słowacki, Antoni Edward Odyniec, Józef Mianowski, ks. Jundziłł, biskup B. Kłągiewicz, Wawrzyniec Puttkamer z Bolcienik, ks. Paweł Brzostowski z Turgiel (Pawłowa).

Balińscy organizowali tu polowania, wieczory poetyckie i inne rozrywki, dbali także o rozwój przemysłowy swego majątku - już w I połowie XIX wieku działały tu tartaki, fabryka terpentyny i gontów. PóĄniej powstała mechaniczna kuĄnia - hamernia i odlewnia wyrobów miedzianych. Przy każdej wsi działała dworska pasieka.

Nowy kościół katolicki (1767) został zamknięty podczas represji carskich po powstaniu styczniowym (1864). Wobec braku kościoła, Balińscy otworzyli za zgodą biskupa kaplicę w jednej z komnat swego pałacu, która służyła wiernym do okresu II Rzeczypospolitej.

Po śmierci Michała Balińskiego (1864) Jaszuny odziedziczył jego syn Konstanty.

Właścicielami majątku w II Rzeczypospolitej byli Aleksander i Anna z Balińskich Pereświet - Sołtanowie. W 1929 roku nowi właściciele majątku i mieszkańcy Jaszun złożyli się na nowy, drewniany kościół parafialny (przez parę wieków Jaszuny należały do parafii rudnickiej) p.w. Anny, który przetrwał do dzisiaj.

Wśród budowli dworskich zachowały się murowana klasycystyczna oficyna, dom dla służących ze stajnią i wozownią, budynek dla parobków, magazyn z 1818 roku i browar(obecnie wytwórnia octu).

Na założonym w 1830 roku cmentarzu spoczywa Jan Śniadecki i rodzina Balińskich.

Sąsiednia Puszcza Rudnicka - to jeden z największych obszarów leśnych na Litwie. Są tu trzy jeziora: Kiernowskie, Szulnis i Gulbińskie.

W oddalonych o 15 kilometrów Rudnikach znajdował się drewniany kościół (1790) parafialny. Rudniki były książęcym(a następnie królewskim) dworem myśliwskim, a także centrum wytopu rudy żelaznej (stąd nazwa osiedla). Rośnie tam zabytkowy dębowy pomnik ku czci powstańców 1863 roku.

Po 17 września zajęte z cała Wileńszczyzną przez Sowietów Jaszuny zostały przekazane Litwie (1939-40). Po okresie okupacji sowieckiej (1940-41, 1944-91) i niemieckiej (1941-44) Jaszuny należą od 1991 roku do rejonu solecznickiego niepodległej Litwy.

Znaczącą część ludności stanowią do dzisiaj Polacy. "Wspólnota Polska" ufundowała nowy budynek Jaszuńskiej Szkoły Średniej im. Michala Balińskiego , działa tu chór i zespół taenczny 50-osobowy zespół pieśni i tańca "Znad Mereczanki" Fot. Waldemar Dowejko

Więcej informacji:

Mirosław Gajewski, Sławne dzieje Jaszun w "Nasz Czas"
Polskie Centrum Informacyjne na Litwie


Wydrukuj stronę