Fundatorami kościoła Matki Bożej (przed 1501) byli Wacław i Aleksander Mongirdowicze, Wiktor Gabriałowicz i Mikołaj Michniewicz. Od Mongirdowiczów kościół otrzymał także karczmę we wsi Mały Merecz (w 1501 roku król Aleksander Jagiellończyk nadał przywilej organizowania targu i prowadzenia 2 karczem na terytorium majątku). Pierwszy kościół spalił się (1722). Nowy drewniany kościół p.w. Wniebowzięcia N. M. P. zbudowano (1722-29) kosztem miejscowego proboszcza ks. Stanisława Kurczbacha.

Pod koniec XVIII wieku "referendarz WXL, Orderów Polskich Kawaler, Paweł hr. Brzostowski" przeznaczył sumę 20000 złotych polskich na wymurowanie kościoła w parafii turgielskiej, Jednak upadek Rzeczypospolitej uniemożliwił dokończenie budowy świątyni. Dopiero po całkowitym upadku starego, uzyskano od władz carskich pozwolenie na budowę nowego kościoła. Dokończono ją (1837) dzięki Józefowi Kobylińskiemu dziedzicowi Pawłowa, który ofiarował cegły.

Kościół ten nie mógł jednak pomieścić stale roznącej liczby wiernych. Wzniesiono wówczas (1897-1909) obecnie istniejący murowany kościół Wniebowzięcia NMP. Parafianie sami opodatkowali się na ten cel i pomagali przy budowie. Prace wykończeniowe prowadzono jeszcze w II Rzeczypospolitej.

Oddział Armii Krajowej w wyzwolonych Turgielach - Wielkanoc 1944 r. PóĄniejsi bohaterowie Powstania Wileńskiego: z prawej głównodowodzący operacją ppłk póĄnijeszy tyt.gen.) Aleksander Krzyżanowski "Wilk", w szeregu przed komendantem, na pierwszym planie, dowódca 3. Brygady AK por. Gracjan Fróg "Szczerbiec". "Wilka" zamęczono po wojnie w więzieniu, "Szczerbca" zamordowano z "wyroku" sądu wojskowego za "współpracę z Niemcami"
fot. "Nasz Dziennik"


Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000



 Wileńszczyzna
 II Rzeczpospolita
 TURGIELE
Mały Merecz

Wiele miejscowości nad rzeka Mereczanką nosiło dawniej nazwę Merecza. Jedną z nich był tzw. Mały Merecz (albo Turgiele). Położone na naturalnym wzniesieniu (około 30 metrów nad otaczającymi ją dolinami rzek) Turgiele posiadały znakomite warunki obronne. Pierwsze grodzisko istniało tu już ok.1000 r.

Prawdopodobnie duży majątek o nazwie Merecz, który istniał tu w XIV - XV wieku był pozostałością dawnego niedużego księstwa. W końcu XV wieku ów duży Merecz był już podzielony - część majątku, czyli Mały Merecz nadany został rodzinie Mongirdowiczów. Merecz Mongirdowski dał początek póĄniejszym Turgielom.

W 1565 roku proboszcz Turgiel zmarł podczas podróży do Polski (skąd pochodził). Pod jego nieobecność kościół został doszczętnie obrabowany przez ówczesnego właściciela Mereczu - kalwina Jerzego Hordynę. Pozabierał on wszystkie skarby kościelne "srebro, złoto, ornaty, kryzy, kielich i dzwony" oraz dokumenty - przywileje. Hordyna, który Merecz (Mongirdowszczyznę) odziedziczył po matce przed śmiercią zrzekł się swych praw do Mereczu na korzyść Mikołaja Radziwiłła "Rudego". Akt darowizny Mereczu potwierdzony został przywilejem króla polskiego Zygmunta Augusta. W roku 1583 powstał bardzo ciekawy dokument - inwentarz Mereczu Hordyńskiego. Inwentarz został sporządzony przez ludzi Radziwiłła już po śmierci Hordyny. Jest tu także opisane przybycie ludzi Radziwiłła do Merecza, aby przejąć zarządzanie majątkiem.

Majątek i dwór został wcześniej ogołocony ze wszelkiej ruchomości przez wdowę po Hordynie, Hannę Spaczewską. Wydziedziczona przez zmarłego męża wyjechała do rodzinnych Rekliszek, pozostawiając trumnę ze zmarłym przed kilku tygodniami Hordyną, o którego pochowanie nikt się nie zatroszczył.

Pod nazwą Turgiele miejscowość pojawiła się w dokumentach historycznych w XVII wieku. Do tego czasu figurowała jako Merecz Mongirdów (Mały Merecz). Wyraz "turgiele" ma pochodzenie litewskie, od wyrazu "turgus" - rynek bądĄ targ.

W pierwszej połowie XVII wieku byłe ziemie mereckie, należące do różnych właścicieli: Budziełowskich, Czyżów, Hordynów, Koryznów, kupił niejaki Kolenda, wojski bracławski. W roku 1649 odbył się proces pomiędzy Kolendami a plebanem turgielskim ks. Żabińskim. Kolenda został oskarżony o najazd na miasteczko turgielskie należące do kościoła parafialnego.

Ludzie Kolendy "najeżdżają z niemałą gromadą ludzi i pomocników swoich w kilkadziesiąt koni zebrawszy z różnym orężem do boju należącym, strzelbą ognistą, z łukami, z szablami, obuchami, rohatynami, z berdyszami, pieszo i na koniach najechawszy mocno gwałtem na miasteczko same i na kościół turgielski, na szkołę i szpital tegoż kościoła turgielskiego, nie minując i na karczmę turgielskiego kościoła w tymże miasteczku plebańskim będącą (...) na szkołę wpadłszy dzieci przelękniono, drzwi i okna posiekano i gdyby sam bakałarz nie uciekł, pewnie by go zabito, (...) za białogłowymi ganiano, z domów je wyciągano."

Parafia obejmowała duże terytorium (w 1781 roku liczyła 3255 wiernych), było tu kilka kaplic, a do roku 1808 i kościół filialny w Taboryszkach (od 1808 roku - osobna parafia). Oprócz małej drewnianej kapliczki na cmentarzu była kaplica unicka, obslugiwana przez kapłan "łacińskiego" otaz także unicka kaplica w majątku Merecz oraz kaplica w Pawłowie, długi czas opuszczona.

W 1760 roku Turgiele zostały przyłączone do samozwańczej "Rzeczypospolitej Pawłowskiej", utworzonej przez Pawła Brzostowskiego w sąsiednim Pawłowie. Brzostowski założył w Turgielach pierwszą szkołę parafialną, w której naukę pobierało 28 uczniów (działała do 1796 roku).

Rozległa parafia turgielska zamieszkała była głównie przez Polaków - w 1830 roku pisano, że "w uroczystości kazanie, a w niedzielę każda nauka do ludu w zrozumiałym polskim języku."

W połowie XIX wieku na cmentarzu parafialnym wybudowano piękną, murowaną kaplicę rodową św. Feliksa (1848-50), fundacji Józefa i Katarzyny z Pusłowskich Kobylińskich poświęcił.

W 1905 roku w Turgielach działała początkowa wiejska szkoła, W 1903 roku Turgielel liczące 196 mieszkańców uzyskały status miasteczka. Odbywał się tu jeden duży jarmark, corocznie w dniu 8 maja.

Turgiele powróciły do Macierzy w 1919 roku. 18 kwietnia 1919 roku o godz.10 rano oddział kawalerii Wojska Polskiego ppłk. Beliny - Prażmowskiego osiągnął rejon Pawłow - Turgiele (30 km. na płd - wsch. od Wilna) skąd przeprowadzeno uderzenie, mające na celu wyzwolenie Wilna o świcie dnia następnego.

W II Rzeczyposplitej Turgiele liczyły 77 domów i ponad 400 mieszkańców. W odległości jednego kilometra od Turgiel położona jest niewielka miejscowość , zwana Michnowem. Jest to dawny majątek. Ziemianie Koreccy zbudowali tutaj (1990-03) drewnianą cerkiew.

Wiosną 1944 roku Turgiele zostały wyzwolone przez oddziały partyzanckie Wileńskiej Armii Krajowej. W wyzwolonych Turgielach partyzanci utrzymali się blisko pół roku ażd owkroczenia armii sowieckiej.

Obecnie ponad 90 proc. liczących 700 mieszkańców Turgiel to Polacy. W miasteczku działa zespół taneczny "Turgielanka" oraz polska szkoła dla ponad 100 uczniów. Dopiero niedawno powstała także szkoła litewska.

Więcej informacji:

Polskie Centrum Informacyjne na Litwie
Mirosław Gajewski, Turgiele czyli Mały Merecz


Wydrukuj stronę