POWIAT BRASŁAWSKI - Poszukiwania, opinie 

Neogotycki kościół (stoi na miejscu pierwszego kościoła (1381) i murowanej świątyni berdnardynów (1498) fundacji biskupa wileńskiego W. Tabara) p.w. Trójcy Przenajświętszej (1914), uszkodzony (1915) podczas I wojny światowej, został odbudowany w II Rzeczypospolitej. Ostatni proboszcz ks. Stanisław Szczemirski w paĽdzierniku 1945 r. wyjechał do parafii Trzcianne na terenie Polski lubelskiej (zmarł w 1950 r.)
W Związku Sowieckim kościół, zamieniony na skład wełny (1948), póĄniej salę sportową, zwrócony katolikom (1989)



fot. K. Szastowski, www.radzima.org
Pokaż na mapie
Pokaż na mapie - mapa topograficzna WIG 1:100000 Mapa topograficzna okolic 1:100 000



 Wileńszczyzna
 II Rzeczpospolita
 WIDZE

biał. ВІДЗЫ, Vidzy, rej. БРАСЛАЎСКІ ros. ВИДЗЫ, Widzy,
hebr. וידז (Widze)

Na drodze z Postaw do Dyneburga, 40 km od Brasławia

Wielki książę Zygmunt Kiejstutowicz (1432-40) oddał ziemie pomiędzy rzekami DĄwiną i Dryświatą, zwane Łowiszczem swym braciom Dowgirdowi, Dawkszowi i Naruszowi.

Potomkowie Narusza - Naruszewicze założyli miasteczko Widze, którego część należała jednak przez kilkaset lat do biskupów wileńskich.

Miasto szybko się rozwijało i swoje klasztory i kościoły (pierwszy - wraz ze szpitalem w 1481) zbudowali tu bernardyni, kanonicy regularni, kanonicy laterańscy i dominikanie. Od XVI wieku należało do powiatu brasławskiego województwa wileńskiego.

Widze kupił wojewoda wileński A. Gasztołd (1554), z póĄniej rodzina Paców (1629). Hetman polny litewski Michał Kazimierz Pac zapisał miasteczko kanonikom regularnym. Pierwszą szkołe w Widzach ufundował najprawdopodobniej (1498) biskup wileński Wojciech Tabor.

W początkach XVIII w. jezuici zbudowali tu kościół z klasztorem i szkołą.

W końcu XVIII w. Widze liczące ponad 1000 mieszkańców należały do rodziny Wawrzeckich. Protoplastą rodu Wawrzeckich herbu Rola był Wawrzyniec ze Skrzetuszewa, który w połowie XVI wieku opuścił Wielkopolskę i osiadł na Litwie.

Tu urodził się (7 marca 1753) i został pochowany (1816) Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej w powstaniu kościuszkowskim (po dostaniu się Tadeusza Kościuszki do niewoli) - generał-major Tomasz Wawrzecki. Ojciec Tomasza, Aleksander Wawrzecki był stolnikiem i wojskim brasławskim. Matka Barbara z Tyzenhauzów to siostra Antoniego, podskarbiego nadwornego litewskiego.

Własnym sumptem wyposażył on na potrzeby insurekcji 300-osobowy oddział ochotników z Widz i okolic. Wchodził póĄniej w skład Rady Najwyższej księstwa warszawskiego i był ministrem sprawiedliwości Królestwa Kongresowego.

Wcześniej ożenił się młodo z Józefą Pacówną, córką Michała Antoniego, pisarza Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jako chorąży brasławski starał się (1783) o urząd podkomorzego kowieńskiego, który otrzymal mimo silnego sprzeciwu biskupa Józefa Kossakowskiego, dzięki poparciu króla Stanisława Augusta.

Jako poseł na Sejm Czteroletni z powiatu brasławskiego. Był zwolennikiem i propagatorem Konstytucji 3 Maja. W tydzień po jej uchwaleniu wygłosił słynną mowę w obronie Konstytucji, zyskując sympatię patriotycznie nastawionej części społeczeństwa. W swoich dobrach zniósł pańszczyznę.

Po rozpoczęciu wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku ofiarował pokaĄną kwotę na potrzeby wojska. Skierowany przez króla do wojska litewskiego, uczestniczył w przegranej bitwie pod Mirem.

Po przystąpieniu Stanislawa Augusta do Targowicy pod wpływem króla podpisał (1792) akces do konfederacji, widząc w tym szansę uchronienia Rzeczypospolitej przed nowym rozbiorem. Uczestniczył też w obradach sejmu grodzieńskiego, który zatwierdził drugi rozbiór Polski (1793).

W kwietniu 1794 roku Tomasz Wawrzecki Po wyzwoleniu Wilna przez Jakuba Jasińskiego, wszedł w skład Rady Najwyższej Narodowej Litewskiej. Kościuszko mianował Wawrzeckiego radcą Wydziału Bezpieczeństwa Rady Najwyższej Narodowej.

20 czerwca 1794 r. Wawrzecki otrzymał patent na generała lejtnanta. Na czele wojsk żmudzkich wkroczył do Kurlandii i zajął Lipawę. Dzięki temu znaczna część Żmudzi przyłączyła się do powstania. W nagrodę otrzymał od Tadeusza Kościuszki złotą obrączkę z napisem: "Ojczyzna obrońcy swemu". Po klęsce pod Maciejowicami i uwięzieniu Kościuszki, 12 paĄdziernika Rada Najwyższa Narodowa, na wniosek Hugona Kołłątaja, mianowała Wawrzeckiego Najwyższym Naczelnikiem Siły Zbrojnej Narodowej.

Nie chciał przyjąć urzędu, tłumacząc się brakiem kompetencji (których faktycznie mu brakowało). Podczas szturmu Pragi przez wojska Suworowa, Wawrzecki, jako jeden z ostatnich wycofał się do Warszawy, wydając rozkaz zniszczenia mostu.

Próbował kontynuować powstanie po upadku Warszawy. Podczas rozmóew kapitulacyjnych wyjednał u Suworowa powszechną amnestię dla powstańców. Odmówił podpisania oświadczenia, że nigdy nie będzie walczył przeciw Rosji i 15 stycznia 1795 r. został osadzony jako więzień stanu w Twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu.

Po śmierci Katarzyny II na mocy edyktu Pawła I został uwolniony razem z Tadeuszem Kościuszką i innymi Polakami powrócił na Litwę, gdzie nadal aktywnie działał społecznie. Organizował straż obywatelską dla ochrony ludności przed napadami band dezerterów.

Został prezesem Komisji Sądowo-Edukacyjnej (1808), regulującej kwestie majątkowe Uniwersytetu Wileńskiego. Przewodził Towarzystwu Dobroczynności w Wilnie, przyczyniając się do założenia w tym mieście Instytutu Macierzyństwa dla ubogich kobiet.

Jako zdeklarowany wróg Napoleona w 1812 roku udał się na polecenie cara do Petersburga, gdzie pozostawał do zakończenia kampanii w Rosji. Po powrocie do kraju mianowany przez Aleksandra I tajnym radcą Rady Najwyższej Tymczasowej, objął resorty sprawiedliwości i wojny.Wyjednał wówczas u cara amnestię dla uwięzionych rodaków.

20 czerwca 1815 r. został członkiem Rządu Tymczasowego i brał udział w redagowaniu Konstytucji Królestwa Polskiego. Został ministrem sprawiedliwości. Zmarł 5 sierpnia 1816 r. w Warszawie, lub w rodzinnych Widzach Łowczyńskich. Tu zostal pochowany u zbiegu dróg. Tekst epitafium umieszczono także w katedrze wileńskiej.

Nagrobek Wawrzeckiego w Widzach został zniszczony w latach 60-tych przez bojówkę sowieckich pionierów (karykaturę skautów), którzy zerwali płytę. Krzyż ukryty przez okolicznych Polaków powrócił na nagrobek po 1990 roku. 21 listopada 1998 r. poświęcono odnowiony przez Radę Ochrony Pominków Walk i Męczeństwa nagrobek, przykryty nową tablicą w językach białoruskim i polskim.

W 1793 ostatni sejm Rzeczypospolitej przeniósł z Brasławia do Widz miejsce odbywania sejmików, sądów i archiwa nowo utworzonego województwa brasławskiego.

W 1795 Widze zostały zagrabione w III rozbiorze Rzeczypospolitej przez Rosję.

W Widzach podczas wojny z Napoleonem (1812) stacjonował 30-tysięczny korpus brata cara - wlk. księcia Konstantego (póĄniejszego namiestnika Królestwa Polskiego). 21-22 lipca mieściła się tu główna kwatera cara Aleksandra I i wojsk rosyjskich .

Parę dni póĄniej kwaterował tu ze swoją armią marszałek Napoleona - I. Murat

8 sierpnia 1812, 240 najznakomitszych obywateli Brasławskiego podpisało w Widzach wzorowany na wileńskim akt przyłączenia powiatu do Królestwa Polskiego.

28 listopada 1812 sotnik Sidarow z pułków kozaków dońskich zajął Widze i spalił ponad 100 domostw. Wkrótce na całej BrasławszczyĄnie doprowadzono obywateli do "wierno-poddaniejszemu Jewo Imperatorskomu Wieliczestwu powinowieniju i posłuszaniju".

Na początku lat 20-tych XIX w. do Widz - w odwiedziny swego dziadka - Majewskiego przyjeżdżał Adam Mickiewicz.

W 1831 Fortunat Podbierzecki planował z blisko 300-osobową oddziałem powstańczym zająć Widze, w których stacjonował rosyjski oddział płk. Kochowskiego. Uprzedzenie Rosjanie sprowadzili na pomoc odwody gen. Szyrmana i atak się nie powiódł.

24 sierpnia 1835 wielki pożar strawił Widze i siedzibe powiatu przeniesiono do Jeziorosów (Nowoaleksandrowska). Od 1842 centrum "obłasti" guberni kowieńskiej. W połowie XIX wieku w mieście żyło pnad 3.500 osób, w tym wielu Żydów - istniała tu synagoga i 5 żydowskich domów modlitwy, a także meczet i cerkiew starowierów (z pocz. XX w.).

Miasteczko doznało zniszczeń w I wojnie światowe, gdy zostało zajęte przez Niemców.

Wyzwolone w sierpniu 1919 przez Wojsko Polskie, na krótko zajęła bolszewicka Armia Czerwona w lipcu 1920 roku. Zgodnie z traktatem ryskim (1921) Widze powróciły do Rzeczypospolitej.

Zajęte znów przez Sowietów (1939) należało kolejno do rejonów: wilejskiego, połockiego, mołodeczańskiego i witebskiego. 16 stycznia 1943 roku całe miasteczko zostało spalone przez Niemców.

W pobliskich Widzach Ławczyńskich zachował się należący do biskupów wileskich XVII -wieczny dwór i park, gdzie osiedlili się uchodĄcy z Grecji, walczący w powstaniu styczniowym.

Od 1991 w niepodległej Białorusi.

Więcej informacji:
Historia Brasławszczyny do 1793 roku (po białorusku)
Powstanie 1794 na Brasławszczyżnie (po białorusku)
Białoruski portal interentowy Brasławia
Ewa Ziółkowska, Na Białorusi - Pamięci Tomasza Wawrzeckiego


Wydrukuj stronę